పరీక్షలకు సంబంధించిన అంశాలు (Relevance): జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ I – భారతీయ సంస్కృతి | భౌగోళిక శాస్త్రం | సమాజం
ప్రిలిమ్స్, మెయిన్స్ కోసం ముఖ్యమైన పదాలు (Important Keywords)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- గోదావరి పుష్కరం, ఆది పుష్కరం, అంత్య పుష్కరం, బ్రిడ్జి లంక, రాజమహేంద్రవరం, కోనసీమ, గోదావరి డెల్టా, లంక గ్రామాలు (Lanka Islands), హోమ్స్టే విధానం (Homestay Policy), రివర్ఫ్రంట్ డెవలప్మెంట్ (Riverfront Development).
మెయిన్స్ కోసం:
- మతపరమైన పర్యాటకం (Religious Tourism), తీర్థయాత్రల నిర్వహణ (Pilgrimage Governance), నదీ ఆధారిత పండుగలు, రద్దీ నియంత్రణ (Crowd Management), సుస్థిర పర్యాటకం (Sustainable Tourism), సాంస్కృతిక భూగోళశాస్త్రం (Cultural Geography).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- రాబోయే 2027 గోదావరి పుష్కరాల కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఒక కీలక నిర్ణయం తీసుకుంది. గోదావరి నది తీరంలో ఉన్న 21 ప్రధాన ఆలయాల వద్ద ‘టెంట్ సిటీ’లను (Tent cities) ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రభుత్వం ఆమోదం తెలిపింది.
- గోదావరి రివర్ఫ్రంట్ ప్రాజెక్ట్ కింద అభివృద్ధి చేస్తున్న రాజమహేంద్రవరంలోని ‘బ్రిడ్జి లంక’లో అతిపెద్ద టెంట్ సిటీని అధికారులు ప్లాన్ చేశారు.
- దీనితో పాటు, పుష్కరాల సమయంలో భక్తులు, పర్యాటకులకు బస కల్పించడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒక లక్ష్యాన్ని నిర్దేశించింది. కోనసీమ ప్రాంతం నుంచి ప్రారంభించి, వచ్చే ఐదేళ్లలో రాష్ట్రవ్యాప్తంగా దాదాపు 50,000 హోమ్స్టే (Homestay) గదులను గుర్తించాలని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది.
- పాలిటీ, ఎకానమీ, పరిపాలనా సంస్కరణలకు సంబంధించిన ఈ అంశం APPSC గ్రూప్ 1, గ్రూప్ 2 పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థులకు చాలా ముఖ్యమైనది.
గోదావరి పుష్కరం, దాని మతపరమైన ప్రాముఖ్యత
- దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన నదీ పండుగలలో గోదావరి పుష్కరం ఒకటి. గురు గ్రహం (బృహస్పతి) గోదావరి నదికి సంబంధించిన రాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఈ పండుగను జరుపుకుంటారు.
- గురు గ్రహం ఒక రాశి నుంచి మరో రాశికి మారే కదలికల ఆధారంగా ఈ పండుగ ప్రతి 12 ఏళ్లకు ఒకసారి వస్తుంది.
- సాధారణ పండుగల్లాగా ఇది క్యాలెండర్ ప్రకారం రాదు. గ్రహాల కదలికల (Planetary transit) ఆధారంగా నిర్ణయించే ఒక ఖగోళ-మతపరమైన (Astronomical-religious) ఘట్టం ఇది.
- పుష్కర సమయంలో నదిలో పవిత్ర స్నానం చేయడం వల్ల పాపాలు తొలగిపోయి ఆత్మశుద్ధి (Spiritual purification) జరుగుతుందని భక్తులు నమ్ముతారు. అలాగే తర్పణం, పిండ ప్రదానం లాంటి క్రతువుల ద్వారా పూర్వీకుల ఆశీస్సులు పొందుతారని విశ్వసిస్తారు.
- పుష్కరాల్లో మొదటి పన్నెండు రోజులను ‘ఆది పుష్కరం’ అంటారు. ఇది అత్యంత పవిత్రమైన సమయం. చివరి పన్నెండు రోజులను ‘అంత్య పుష్కరం’ అంటారు. దీనికి కూడా ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది.
- పాలనాపరమైన సంస్కరణలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ పండుగ ఏర్పాట్లు అభ్యర్థులకు ఒక మంచి ఉదాహరణ.
గోదావరి వెంబడి ఉన్న 21 ఆలయ ప్రాంతాలు
- గోదావరి నది ఒడ్డున ఉన్న 21 ప్రధాన ఆలయాల సమీపంలో తాత్కాలిక బస ఏర్పాట్లను సృష్టించడంపై ప్రభుత్వం ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టింది. ఇక్కడ భక్తుల రద్దీ ఎక్కువగా ఉంటుందని అధికారులు అంచనా వేస్తున్నారు.
- తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కోనసీమ, పరిసర గోదావరి ప్రాంతాల్లో ఈ ఆలయాలు విస్తరించి ఉన్నాయి.
- భక్తులు సాధారణంగా నదీ స్నానాలను సమీపంలోని ఆలయాల దర్శనంతో కలుపుతారు. కాబట్టి ఈ ఆలయ ప్రాంతాలు చాలా ముఖ్యమైనవి.
- దీనివల్ల కేవలం స్నాన ఘట్టాల (Bathing ghats) వద్దే కాకుండా ఆలయ సముదాయాల వద్ద కూడా జనం రద్దీ బాగా పెరుగుతుంది.
- అందుకే టెంట్ సిటీలను కేవలం తాత్కాలిక షెల్టర్లుగా కాకుండా, భక్తులకు అన్నీ అందుబాటులో ఉండేలా ఒక సమగ్ర బస కేంద్రాలుగా (Integrated pilgrim accommodation zones) అధికారులు డిజైన్ చేస్తున్నారు.
బ్రిడ్జి లంక: పుష్కరాల కోసం అతిపెద్ద టెంట్ సిటీ
- గోదావరి వెంబడి ఉన్న అత్యంత ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలలో రాజమహేంద్రవరం ఒకటి. ఇక్కడ ఉన్న ‘బ్రిడ్జి లంక’ ద్వీపంలో అతిపెద్ద టెంట్ సిటీని ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించింది.
- గోదావరి డెల్టా (Godavari delta) వ్యవస్థలో మట్టి, ఇసుక మేట వేయడం వల్ల (Sediment deposition) ఈ బ్రిడ్జి లంక అనే నదీ ద్వీపం (Riverine island) ఏర్పడింది.
- ప్రధాన ఘాట్లు, ఆలయాలకు వెళ్లే మార్గాలు, రవాణా మార్గాలకు ఇది చాలా దగ్గరగా ఉంది. కాబట్టి ఇది వ్యూహాత్మకంగా చాలా ముఖ్యమైన ప్రాంతం.
- పర్యాటకం, భక్తుల రాకపోకలు, రివర్ఫ్రంట్ మౌలిక సదుపాయాలకు మద్దతుగా ‘గోదావరి రివర్ఫ్రంట్ ప్రాజెక్ట్’ కింద ఈ ప్రాంతాన్ని అభివృద్ధి చేస్తున్నారు.
- బ్రిడ్జి లంక విస్తీర్ణం, దానికి ఉన్న అనుకూలతల కారణంగా, 2027 పుష్కరాలకు ఇది ప్రధాన బస కేంద్రంగా (Central accommodation hub) మారుతుందని అధికారులు భావిస్తున్నారు.
హోమ్స్టే విధానం, కోనసీమ ప్రాంతం
- రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 50,000 గదులను అందుబాటులోకి తీసుకురావాలని ప్రభుత్వం ‘హోమ్స్టే’ (Homestay) కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది.
- గోదావరి డెల్టాలో సాంస్కృతికంగా, భౌగోళికంగా అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రాంతం కోనసీమ. ఇక్కడి నుంచే అధికారులు ఈ ప్రక్రియను మొదలుపెట్టారు.
- పర్యాటక ఆధారిత హోమ్స్టేలుగా పనిచేయడానికి అనువైన సాంప్రదాయ ఇళ్లను, వారసత్వ గృహాలను (Heritage homes) అధికారులు గుర్తిస్తున్నారు. ఇందులో పాలుపంచుకునేలా ఇళ్ల యజమానులను ప్రోత్సహిస్తున్నారు.
- హోటల్ సదుపాయాలు తక్కువగా ఉన్న గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాలకు ఈ మోడల్ చాలా ఉపయోగపడుతుంది.
గోదావరి నది ప్రాముఖ్యత
- గంగా నది తర్వాత భారతదేశంలో రెండవ పొడవైన నది గోదావరి. దీనిని తరచుగా ‘దక్షిణ గంగ’ (Dakshin Ganga) అని పిలుస్తారు.
- ఇది మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లాలో పశ్చిమ కనుమల్లో (Western Ghats) ఉన్న త్రయంబకేశ్వర్ వద్ద జన్మిస్తుంది.
- బంగాళాఖాతంలో కలవడానికి ముందు ఇది మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ గుండా తూర్పు వైపుగా ప్రవహిస్తుంది. దీని మొత్తం పొడవు దాదాపు 1465 కిలోమీటర్లు.
- ఆంధ్రప్రదేశ్లోకి ప్రవేశించాక, సాగునీరు, తీర్థయాత్రలు, మత్స్య సంపద (Inland fisheries), సాంస్కృతిక గుర్తింపునకు ఈ నది కేంద్రంగా మారుతుంది.
- పుష్కరం అనేది నదులకు సంబంధించిన పండుగ కాబట్టి, ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల కోసం గోదావరి భౌగోళిక పరిస్థితులను అర్థం చేసుకోవడం అభ్యర్థులకు చాలా అవసరం.
ఉపనదులు, డెల్టా ఏర్పాటు
- గోదావరికి ఎడమ వైపున కలిసే ముఖ్యమైన ఉపనదులలో ఇంద్రావతి, శబరి ఉన్నాయి. కుడి వైపున కలిసే ఉపనదులలో ప్రవర, పూర్ణ, మంజీర ముఖ్యమైనవి.
- ఆంధ్ర-ఒడిశా సరిహద్దులోని గిరిజన, అటవీ ప్రాంతాల సమీపంలో గోదావరి నదితో శబరి నది కలుస్తుంది. కాబట్టి ఇది భౌగోళికంగా చాలా ముఖ్యమైన ఉపనది.
- బంగాళాఖాతంలో కలిసే ముందు, గోదావరి ఆంధ్రప్రదేశ్లో ఒక విశాలమైన, సారవంతమైన డెల్టాను (Fertile delta) ఏర్పరుస్తుంది.
- ఈ డెల్టా వ్యవసాయానికి, ముఖ్యంగా వరి సాగు, ఆక్వాకల్చర్ (Aquaculture), కొబ్బరి తోటలకు ఎంతగానో మద్దతు ఇస్తుంది.
- ఈ డెల్టాలో మట్టి మేటల వల్ల ఏర్పడే ‘లంక’ అనే ద్వీపాలు తయారవుతాయి. తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాల్లో ఇవి చాలా సాధారణం. రాజమహేంద్రవరంలోని బ్రిడ్జి లంక దీనికి ఒక చక్కటి ఉదాహరణ.
రాజమహేంద్రవరం, పుష్కరాల నిర్వహణ
- గోదావరి పుష్కరాల సమయంలో రాజమహేంద్రవరం ప్రధాన పరిపాలనా, తీర్థయాత్రల కేంద్రంగా పనిచేస్తుంది.
- నదీ ఘాట్లు, పర్యాటక మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రజా పరిపాలనకు, జనం రద్దీని నియంత్రించడానికి ఇది ప్రధాన వేదికగా నిలుస్తుంది.
- గోదావరి నది ఒడ్డున ఈ నగరం ఉండటం వల్ల, పవిత్ర స్నానాలకు ఇది ఒక ముఖ్య కేంద్రంగా మారింది.
- ఇక్కడ పుష్కరాల నిర్వహణ కోసం పర్యాటక, పోలీసు, నీటిపారుదల, పారిశుద్ధ్య, ఆరోగ్య, రవాణా శాఖల మధ్య సరైన సమన్వయం (Coordination) అవసరం.
- ఇది రాజమహేంద్రవరాన్ని కేవలం తీర్థయాత్రల ప్రదేశంగానే కాకుండా, పాలనకు సంబంధించి ఒక గొప్ప కేస్ స్టడీగా మారుస్తుంది.
కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)
ప్రశ్న 1: గోదావరి పుష్కరం గురించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- గురు గ్రహం గోదావరి నదికి సంబంధించిన రాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు దీనిని జరుపుకుంటారు.
- పండుగలో మొదటి పన్నెండు రోజులను ఆది పుష్కరం అని పిలుస్తారు.
- పండుగ సమయంలో భక్తుల బస కోసం ఉపయోగించే బ్రిడ్జి లంక అనేది హిమాలయాల్లో ఉన్న ఒక ద్వీపం.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: గోదావరి పుష్కరం అనేది గోదావరి నదితో ముడిపడి ఉన్న ఒక ప్రధాన హిందూ తీర్థయాత్ర. గురు గ్రహం (బృహస్పతి) నదికి సంబంధించిన రాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ప్రతి 12 ఏళ్లకు ఒకసారి దీనిని జరుపుకుంటారు. ఆత్మశుద్ధి (Spiritual purification) కోసం నదిలో పవిత్ర స్నానం చేయడానికి, మతపరమైన ఆచారాలను నిర్వహించడానికి ఈ సమయం చాలా పవిత్రమైనదని సంప్రదాయ నమ్మకం. అందువల్ల, ఈ వాక్యం సరైనది.
- వాక్యం 2 సరైనది: పుష్కరాల్లో మొదటి పన్నెండు రోజులను ఆది పుష్కరం అని పిలుస్తారు. ఇది పండుగలో అత్యంత పవిత్రమైన దశ అని భక్తులు భావిస్తారు. ఆచారాల ప్రకారం స్నానం చేయడానికి, పూర్వీకులకు పూజలు చేయడానికి, మతపరమైన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడానికి దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుంచి భక్తులు నదీ ఘాట్లకు వస్తారు. అదేవిధంగా, చివరి పన్నెండు రోజులను అంత్య పుష్కరం అని పిలుస్తారు. దీనిని కూడా చాలా పవిత్రమైనదిగా పరిగణిస్తారు. కాబట్టి, ఈ వాక్యం సరైనది.
- వాక్యం 3 తప్పు: బ్రిడ్జి లంక అనేది హిమాలయాల్లో ఉన్న ద్వీపం కాదు. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్లోని గోదావరి డెల్టా (Godavari delta) ప్రాంతంలో నదీ వ్యవస్థ లోపల ఏర్పడిన ఒక నదీ ద్వీపం (Riverine island). గోదావరి పుష్కరాల సమయంలో భక్తులు భారీగా వస్తారు. కాబట్టి భక్తులకు బస, ఇతర ఏర్పాట్లు చేయడానికి అధికారులు ఇలాంటి ద్వీపాలను, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను తరచుగా ఉపయోగిస్తారు. అందువల్ల, దీనిని హిమాలయ ద్వీపంగా చెప్పడం వాస్తవానికి విరుద్ధం.
ప్రశ్న 2: ఆంధ్రప్రదేశ్లో ముఖ్యమైన నదీ ఆధారిత పండుగ అయిన గోదావరి పుష్కరాలను ఎప్పుడు జరుపుకుంటారు?
(a) నైరుతి రుతుపవనాలు (Southwest monsoon) గోదావరి డెల్టాను చేరుకున్నప్పుడు.
(b) గురు గ్రహం గోదావరి నదికి సంబంధించిన రాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు.
(c) గోదావరి నది అత్యధిక వరద స్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు.
(d) మకర సంక్రాంతి సమయంలో సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు.
జవాబు: (b)
వివరణ: గురు గ్రహం (బృహస్పతి) గోదావరి నదికి సంబంధించిన రాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ప్రతి 12 ఏళ్లకు ఒకసారి గోదావరి పుష్కరాలు జరుపుకుంటారు. పవిత్ర స్నానాలు చేయడానికి, మతపరమైన ఆచారాలను నిర్వహించడానికి ఇది ఒక పవిత్రమైన సమయం.
ప్రశ్న 3: గోదావరి బేసిన్లో (Godavari basin) రాజమహేంద్రవరానికి విశేష చారిత్రక ప్రాముఖ్యత ఉంది. ఈ కిందివాటిలో దేనితో దానికి దగ్గరి సంబంధం ఉంది?
(a) సాగునీటి అభివృద్ధి కోసం సర్ ఆర్థర్ కాటన్ డిజైన్ చేసిన ధవళేశ్వరం బ్యారేజీతో.
(b) పశ్చిమ కనుమల్లో (Western Ghats) ఉన్న గోదావరి నది జన్మస్థానంతో.
(c) కృష్ణా, గోదావరి నదుల కలయికతో.
(d) గోదావరి నదిపై నాగార్జున సాగర్ ఆనకట్ట ఉన్న ప్రాంతంతో.
జవాబు: (a)
వివరణ: సర్ ఆర్థర్ కాటన్ పర్యవేక్షణలో గోదావరి నదిపై నిర్మించిన ధవళేశ్వరం బ్యారేజీకి, రాజమహేంద్రవరానికి (రాజమండ్రి) దగ్గరి సంబంధం ఉంది. ఈ బ్యారేజీ కోస్తా ఆంధ్రాలో సాగునీటి వ్యవస్థను, వ్యవసాయాన్ని పూర్తిగా మార్చేసింది. గోదావరి డెల్టాను అత్యంత సారవంతంగా తీర్చిదిద్దింది.
ఏపీపీఎస్సీ మెయిన్స్ ప్రశ్న (APPSC Mains Question)
ప్రశ్న: గోదావరి పుష్కరం లాంటి పెద్ద నదీ పండుగలకు సాంస్కృతిక సున్నితత్వం (Cultural sensitivity), పరిపాలనా సామర్థ్యం (Administrative efficiency) రెండూ అవసరం. తగిన ఉదాహరణలతో పరిశీలించండి. (250 పదాలు)
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న: 21 ఆలయ ప్రాంతాల్లో టెంట్ సిటీలను ఎందుకు ప్లాన్ చేశారు?
జవాబు: ఎందుకంటే భక్తులు నదీ ఘాట్లతో పాటు సమీపంలోని ఆలయాలను కూడా సందర్శిస్తారు. దీనివల్ల ఈ మతపరమైన ప్రాంతాల్లో (Religious clusters) జనం రద్దీ భారీగా పెరుగుతుంది. దాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి అధికారులు ఈ టెంట్ సిటీలను ప్లాన్ చేశారు.
ప్రశ్న: బ్రిడ్జి లంక ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?
జవాబు: ఇది టెంట్ సిటీ కోసం ప్రతిపాదించిన అతిపెద్ద ప్రాంతం. అలాగే రాజమహేంద్రవరం సమీపంలో ఉన్న ఒక ప్రధాన నదీ ద్వీపం.
ప్రశ్న: ఈ ప్లాన్లో కోనసీమ ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
జవాబు: హోమ్స్టే (Homestay) మోడల్ను ఇక్కడి నుంచే అధికారులు ప్రారంభిస్తున్నారు. గోదావరి డెల్టాలో ఇది ఒక ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక ప్రాంతం.
ప్రశ్న: ఆంధ్రప్రదేశ్లో “లంక” అంటే ఏమిటి?
జవాబు: డెల్టా ప్రాంతాల్లో మట్టి మేట వేయడం (Sediment deposition) వల్ల ఏర్పడే ఒండ్రుమట్టి ద్వీపాలను (Alluvial river islands) ఇది సూచిస్తుంది.
ప్రశ్న: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షకు గోదావరి పుష్కరం ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
జవాబు: ఎందుకంటే ఇది ఖగోళ శాస్త్రం (Astronomy), భౌగోళిక శాస్త్రం, నదీ వ్యవస్థలు, సంస్కృతి, పరిపాలన లాంటి అంశాలన్నింటినీ ఒకే టాపిక్లో కలుపుతుంది.
మూలం: ది హిందూ (The Hindu)
పరీక్షలకు సంబంధించిన అంశాలు: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – సైన్స్ & టెక్నాలజీ (Science & Technology) | శక్తి (Energy) | అణు సాంకేతికత (Nuclear Technology) | మౌలిక సదుపాయాలు (Infrastructure)
ప్రిలిమ్స్, మెయిన్స్ కోసం ముఖ్యమైన పదాలు (Important Keywords)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (Fast Breeder Reactor – FBR), ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (PFBR), క్రిటికాలిటీ (Criticality), కల్పాక్కం, భావిని (BHAVINI), మూడు దశల అణుశక్తి కార్యక్రమం (Three-Stage Nuclear Power Programme), ప్లూటోనియం-239, యురేనియం-238, థోరియం-232, మాక్స్ ఇంధనం (MOX Fuel), సోడియం కూలెంట్ (Sodium Coolant), అటామిక్ ఎనర్జీ రెగ్యులేటరీ బోర్డ్ (AERB).
మెయిన్స్ కోసం:
- ఇంధన భద్రత (energy security), స్వదేశీ సాంకేతికత (indigenous technology), వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (strategic autonomy), స్వచ్ఛమైన ఇంధన మార్పు (clean energy transition), అణు స్వయం సమృద్ధి (nuclear self-reliance), థోరియం ఎకానమీ (thorium economy), బేస్-లోడ్ పవర్ (base-load power), సుస్థిర అభివృద్ధి (sustainable development), వికసిత్ భారత్ (Viksit Bharat), తక్కువ కార్బన్ వృద్ధి (low-carbon growth).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- తమిళనాడులోని కల్పాక్కంలో ఉన్న ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (PFBR) క్రిటికాలిటీని సాధించింది. ఇది భారత అణుశక్తి ప్రయాణంలో ఒక పెద్ద మైలురాయి.
- ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ దీనిని చారిత్రాత్మక విజయంగా అభివర్ణించారు. ఎందుకంటే అధికారులు ఈ రియాక్టర్ను పూర్తిగా స్వదేశీ సాంకేతికతను (indigenous technology) ఉపయోగించి నిర్మించారు. భారతదేశ మూడు-దశల అణుశక్తి కార్యక్రమంలో అధికారికంగా రెండవ దశలోకి అడుగుపెట్టడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
- ఈ పరిణామం భారతదేశ దీర్ఘకాలిక ఇంధన భద్రతా వ్యూహాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది. ఇతర దేశాల శిలాజ ఇంధనాలు (fossil fuels), యురేనియంపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించాలనే లక్ష్యానికి ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.
- వాణిజ్య స్థాయిలో (commercial-scale) ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ను నడుపుతున్న ప్రపంచంలోని అతికొద్ది దేశాల జాబితాలో భారతదేశం చేరడం విశేషం.
కల్పాక్కంలో ఏం జరిగింది?
- కల్పాక్కంలో ఉన్న రియాక్టర్ను భారతదేశపు ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (PFBR) అంటారు. ఇది తమిళనాడులోని మద్రాస్ అటామిక్ పవర్ స్టేషన్ సమీపంలో ఉంది.
- ఇది 500 మెగావాట్ల సామర్థ్యం ఉన్న సోడియం-కూల్డ్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్. దీనిని భారతీయ నాభికీయ విద్యుత్ నిగమ్ లిమిటెడ్ (BHAVINI) అభివృద్ధి చేసింది.
- ఈ రియాక్టర్ ఇప్పుడు క్రిటికాలిటీ దశకు చేరుకుంది. అంటే ఇది తొలిసారిగా స్వయం-ఆధారిత (self-sustaining) అణు చైన్ రియాక్షన్ను విజయవంతంగా ప్రారంభించింది.
- ఇది నిర్మాణ దశ నుంచి పని చేసే దశకు (operational phase) మారడాన్ని సూచిస్తుంది. వాణిజ్యపరంగా విద్యుత్ ఉత్పత్తి ప్రారంభం కావడానికి ముందు చేరుకోవాల్సిన అత్యంత ముఖ్యమైన సాంకేతిక మైలురాళ్లలో ఇది ఒకటి.
- భారతదేశ భవిష్యత్ అణు విస్తరణ, థోరియం వినియోగ వ్యూహంలో PFBR కీలక పాత్ర పోషిస్తుందని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు.
అణు రియాక్టర్లో క్రిటికాలిటీ అంటే ఏమిటి?
- అణు రియాక్టర్లో చైన్ రియాక్షన్ తనంతట తానుగా కొనసాగే (self-sustaining) స్థితిని క్రిటికాలిటీ అంటారు.
- ఒక అణువు (సాధారణంగా యురేనియం-235 లేదా ప్లూటోనియం-239) విచ్ఛిత్తి (fission) చెందినప్పుడు ఇది జరుగుతుంది. ఈ విచ్ఛిత్తి తగినన్ని న్యూట్రాన్లను విడుదల చేసి, సగటున కచ్చితంగా మరొక విచ్ఛిత్తి చర్యకు కారణమవుతుంది.
- ఇది శక్తిని పెరగకుండా, తరగకుండా స్థిరంగా, నిరంతరంగా విడుదల చేస్తుంది.
క్రిటికాలిటీ రకాలు
- సబ్క్రిటికల్ స్టేట్ (k < 1): ప్రతి విచ్ఛిత్తి సగటున ఒకదాని కంటే తక్కువ విచ్ఛిత్తికి కారణమవుతుంది. అప్పుడు చైన్ రియాక్షన్ క్రమంగా ఆగిపోతుంది.
- క్రిటికల్ స్టేట్ (k = 1): ప్రతి విచ్ఛిత్తి కచ్చితంగా మరొక విచ్ఛిత్తికి కారణమవుతుంది. రియాక్షన్ స్థిరంగా, నియంత్రణలో ఉంటుంది. పవర్ రియాక్టర్ సాధారణంగా పనిచేసే పరిస్థితి ఇదే.
- సూపర్క్రిటికల్ స్టేట్ (k > 1): ప్రతి విచ్ఛిత్తి ఒకటి కంటే ఎక్కువ విచ్ఛిత్తులకు కారణమవుతుంది. రియాక్షన్ వేగంగా పెరుగుతుంది. అప్పుడు ఎక్కువ శక్తి వెలువడుతుంది. రియాక్టర్ను ప్రారంభించేటప్పుడు దీనిని జాగ్రత్తగా ఉపయోగిస్తారు. నియంత్రణ లేని సూపర్క్రిటికాలిటీ చాలా ప్రమాదకరం.
క్రిటికాలిటీని సాధించడం ఎందుకు ముఖ్యం?
ఒక రియాక్టర్ “క్రిటికాలిటీని సాధించింది” అంటే:
- రియాక్టర్ విజయవంతంగా పనిచేయడం ప్రారంభించింది.
- దానిలో నియంత్రిత అణు విచ్ఛిత్తి జరుగుతోంది.
- విద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం అది వేడిని పుట్టించడం ప్రారంభించగలదు.
అందువల్ల, అణు విద్యుత్ ప్రాజెక్టులో క్రిటికాలిటీని సాధించడం ఒక ప్రధాన మైలురాయిగా నిపుణులు పరిగణిస్తారు.
ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (FBR) అంటే ఏమిటి?
- ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (FBR) అనేది ఒక రకమైన అణు రియాక్టర్. ఇది తాను వినియోగించే అణు ఇంధనం (fissile fuel) కంటే ఎక్కువ ఇంధనాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.
- చైన్ రియాక్షన్ను కొనసాగించడానికి ఇది వేగవంతమైన న్యూట్రాన్లను ఉపయోగిస్తుంది. యురేనియం-238 లేదా థోరియం-232 లాంటి పదార్థాలను, ప్లూటోనియం-239 లేదా యురేనియం-233 లాంటి అణు ఇంధనంగా ఇది మారుస్తుంది.
- ఈ ప్రక్రియను బ్రీడింగ్ (breeding) అని పిలుస్తారు. అందుకే దీనికి “బ్రీడర్ రియాక్టర్” అని పేరు వచ్చింది.
ఇది ఎలా పనిచేస్తుంది?
- ఉపయోగించే ఇంధనం: సాధారణంగా ప్లూటోనియం-239, యురేనియం-238 మిశ్రమం.
- ఇక్కడ వేగవంతమైన న్యూట్రాన్లు అవసరం కాబట్టి ఎలాంటి మోడరేటర్ను (moderator) వాడరు.
- వాడే కూలెంట్ (Coolant): సాధారణంగా ద్రవ సోడియంను (liquid sodium) ఉపయోగిస్తారు.
- చుట్టూ ఉండే దుప్పటి లాంటి పదార్థం (fertile material) న్యూట్రాన్లను గ్రహించి కొత్త ఇంధనంగా మారుతుంది.
- ఉదాహరణ: యురేనియం-238 అణువు న్యూట్రాన్ను గ్రహించి ప్లూటోనియం-239 గా మారుతుంది. ఈ విధంగా, ఇది శక్తిని ఉత్పత్తి చేయడంతో పాటు కొత్త ఇంధనాన్ని కూడా సృష్టిస్తుంది.
ప్రధాన లక్షణాలు
- వినియోగించే దానికంటే ఎక్కువ ఇంధనాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.
- ఇంధన సామర్థ్యాన్ని (fuel efficiency) మెరుగుపరుస్తుంది.
- సహజ యురేనియంపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.
- దీర్ఘకాలిక అణుశక్తి భద్రతకు మద్దతు ఇస్తుంది.
- పరిమిత యురేనియం నిల్వలు ఉన్న దేశాలకు ఇది చాలా ముఖ్యం.
FBR మరింత వివరంగా ఎలా పనిచేస్తుంది?
- రియాక్టర్ కోర్ (core) ప్రాంతంలో మిక్స్డ్ ఆక్సైడ్ ఫ్యూయల్ (MOX) ను ఉపయోగిస్తారు. ఇది ప్లూటోనియం, యురేనియంల మిశ్రమం.
- ఇంధన కోర్ చుట్టూ యురేనియం-238 తో తయారు చేసిన బ్రీడింగ్ బ్లాంకెట్ ఉంటుంది.
- కోర్ నుంచి వచ్చే వేగవంతమైన న్యూట్రాన్లు యురేనియం-238 ను తాకినప్పుడు, అది అణు ఇంధనమైన ప్లూటోనియం-239 గా మారుతుంది. ఈ ప్రక్రియనే బ్రీడింగ్ అంటారు.
- దీనిలో ద్రవ సోడియంను కూలెంట్గా వాడతారు. ఎందుకంటే ఇది వేడిని సమర్థవంతంగా బదిలీ చేస్తుంది. న్యూట్రాన్ల వేగాన్ని కూడా తగ్గించదు. ఫాస్ట్ న్యూట్రాన్ రియాక్షన్లకు ఇది చాలా అవసరం.
- ఈ డిజైన్ కారణంగా రియాక్టర్ విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, అలాగే భవిష్యత్ అవసరాల కోసం మరింత అణు ఇంధనాన్ని కూడా సృష్టిస్తుంది.
భారతదేశ మూడు-దశల అణుశక్తి కార్యక్రమం
భారతదేశ అణుశక్తి కార్యక్రమాన్ని డాక్టర్ హోమీ జే. భాభా డిజైన్ చేశారు. భారతదేశంలో విస్తారంగా ఉన్న థోరియం నిల్వలను ఉపయోగించి దీర్ఘకాలిక ఇంధన స్వాతంత్ర్యం సాధించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
- దశ I – ప్రెజరైజ్డ్ హెవీ వాటర్ రియాక్టర్లు (PHWRs): ఈ రియాక్టర్లు సహజ యురేనియంను ఇంధనంగా వాడతాయి. ప్లూటోనియం-239 ను ఉప-ఉత్పత్తిగా (by-product) ఇస్తాయి. ఈ ప్లూటోనియం రెండవ దశకు ఇంధనంగా మారుతుంది.
- దశ II – ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లు (FBRs): ఈ రియాక్టర్లు ప్లూటోనియం ఆధారిత MOX ఇంధనాన్ని వాడతాయి. విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేస్తూనే మరింత ప్లూటోనియంను సృష్టిస్తాయి. కల్పాక్కంలో PFBR తో భారతదేశం ఇప్పుడు ఈ దశలోనే అడుగుపెట్టింది.
- దశ III – థోరియం ఆధారిత రియాక్టర్లు: ఈ రియాక్టర్లు థోరియం-232 ను వాడి యురేనియం-233 ని ఉత్పత్తి చేస్తాయి. దీనిద్వారా సుదీర్ఘకాలం పాటు సుస్థిరమైన అణు విద్యుత్ ఉత్పత్తి జరుగుతుంది. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద థోరియం నిల్వలు ఉన్న దేశాల్లో భారతదేశం ఒకటి. కాబట్టి ఇంధన భద్రతకు ఈ దశ చాలా కీలకం.
భారత అణు వ్యూహంలో PFBR పాత్ర
- భారతదేశపు యురేనియం ఆధారిత మొదటి దశకు, థోరియం ఆధారిత మూడవ దశకు మధ్య PFBR ఒక వారధిలా పనిచేస్తుంది.
- ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లను విజయవంతంగా నడపకుండా, భారతదేశం థోరియం ఆధారిత అణుశక్తికి మారలేదు.
- అణు ఇంధన వనరులను పెంచుకోవడానికి, దిగుమతి చేసుకునే యురేనియంపై దీర్ఘకాలికంగా ఆధారపడటాన్ని తగ్గించుకోవడానికి PFBR సహాయపడుతుంది.
- శిలాజ ఇంధనాల వల్ల వెలువడే కార్బన్ ఉద్గారాలు లేకుండా, నిరంతరంగా నమ్మకమైన బేస్-లోడ్ పవర్ను (base-load power) ఇది అందిస్తుంది. తద్వారా భారతదేశ స్వచ్ఛమైన ఇంధన లక్ష్యాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
- ఇది PFBR ను కేవలం ఒక రియాక్టర్గా కాకుండా, భారతదేశ దీర్ఘకాలిక అణు సార్వభౌమాధికారానికి పునాదిగా మారుస్తుంది.
భావిని (BHAVINI), స్వదేశీ అభివృద్ధి
- అణుశక్తి విభాగం కింద ఉన్న ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ భారతీయ నాభికీయ విద్యుత్ నిగమ్ లిమిటెడ్ (BHAVINI) ఈ PFBR ను డిజైన్ చేసి అభివృద్ధి చేసింది.
- వ్యూహాత్మక ఇంధన రంగంలో ఇది భారతదేశపు అత్యంత అధునాతన స్వదేశీ సాంకేతిక విజయాలలో ఒకటి.
- రియాక్టర్ విడిభాగాల తయారీలో 200కి పైగా భారతీయ పరిశ్రమలు సహకరించాయి. ఇది మన బలమైన దేశీయ పారిశ్రామిక సామర్థ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.
- విదేశీ అణు సాంకేతికతపై ఆధారపడటాన్ని ఇది తగ్గిస్తుంది. భారతదేశంలోనే అత్యున్నత స్థాయి శాస్త్రీయ సామర్థ్యాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఆత్మనిర్భర్ భారత్, వికసిత్ భారత్ లక్ష్యాలకు ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.
ఈ విజయానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత
- పరిమితంగా ఉన్న యురేనియం వనరులను సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకోవడానికి వీలు కల్పిస్తూ PFBR భారతదేశ ఇంధన భద్రతను బలోపేతం చేస్తుంది.
- తక్కువ కార్బన్తో విద్యుత్ ఉత్పత్తిని విస్తరించడం ద్వారా వాతావరణ లక్ష్యాలకు మద్దతు ఇస్తుంది. శిలాజ ఇంధనాల వాడకాన్ని తగ్గిస్తుంది.
- వాణిజ్య ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ సామర్థ్యం ఉన్న అత్యంత అధునాతన దేశాల సరసన భారతదేశం చేరింది. ఇప్పటివరకు రష్యా మాత్రమే ఈ స్థాయిలో కార్యాచరణ విజయాన్ని సాధించింది.
- ఈ విజయం శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలు, అధునాతన లోహశాస్త్రం (advanced metallurgy), రియాక్టర్ ఇంజనీరింగ్, వ్యూహాత్మక పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని కూడా ప్రోత్సహిస్తుంది.
- దీర్ఘకాలంలో థోరియం ఆధారిత భవిష్యత్తు కోసం భారతదేశ సన్నద్ధతను ఇది మెరుగుపరుస్తుంది.
ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లతో ఉన్న సవాళ్లు
- ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లను నిర్మించడం, నిర్వహించడం సాంకేతికంగా చాలా కష్టం. అలాగే ఇది చాలా ఖరీదైన వ్యవహారం.
- ద్రవ సోడియం కూలెంట్ సమర్థవంతంగా పనిచేసినప్పటికీ, గాలి, నీటితో కలిసినప్పుడు ఇది ప్రమాదకరంగా మారుతుంది. ఇది భద్రతాపరమైన సవాళ్లను సృష్టిస్తుంది.
- గతంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా బ్రీడర్ రియాక్టర్ ప్రాజెక్టులలో నిర్మాణ జాప్యాలు, అంచనాలను మించిన ఖర్చులు చూశాం.
- భద్రత, ఆర్థికపరమైన ఆందోళనల కారణంగా అమెరికా, ఫ్రాన్స్, జపాన్ లాంటి అనేక దేశాలు తమ బ్రీడర్ రియాక్టర్ ప్రోగ్రామ్లను తగ్గించాయి లేదా మూసివేశాయి.
- అణు భద్రత, రేడియోధార్మిక వ్యర్థాల నిర్వహణ (radioactive waste management) గురించి ప్రజల్లో ఉన్న ఆందోళనలు కూడా ప్రధాన విధానపరమైన సవాళ్లుగా మిగిలిపోయాయి.
- అందువల్ల, బలమైన నియంత్రణలు, దీర్ఘకాలిక సాంకేతిక ప్రణాళిక ఎంతో అవసరం.
ముందున్న మార్గం
- బ్రీడర్ రియాక్టర్ సామర్థ్యాన్ని మరింత విస్తరించే ముందు, PFBR సురక్షితంగా, స్థిరంగా పనిచేసేలా భారతదేశం నిర్ధారించుకోవాలి.
- బ్రీడర్ రియాక్టర్ల అభివృద్ధితో పాటు స్మాల్ మాడ్యులర్ రియాక్టర్లు (SMRs), అధునాతన అణు సాంకేతికతలపై పెట్టుబడులు కొనసాగించాలి.
- అటామిక్ ఎనర్జీ రెగ్యులేటరీ బోర్డ్ (AERB) కఠినమైన భద్రతా పర్యవేక్షణను కొనసాగించాలి. పారదర్శక నిబంధనల ద్వారా ప్రజల నమ్మకాన్ని కాపాడాలి.
- థోరియం ఇంధన చక్రాలపై (thorium fuel cycles) పరిశోధనలను వేగవంతం చేయాలి. అప్పుడే మూడవ దశకు మారడం ఆచరణాత్మకంగా సాధ్యమవుతుంది.
- వ్యూహాత్మక నియంత్రణను మన చేతుల్లో ఉంచుకుంటూనే, తయారీ, అణు సరఫరా వ్యవస్థలలో ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యాన్ని జాగ్రత్తగా పెంచాలి.
- సుస్థిరమైన వృద్ధి కోసం అణు శాస్త్రం, ఇంజనీరింగ్, నైపుణ్యం కలిగిన మానవ వనరుల దేశీయ వ్యవస్థ చాలా అవసరం.
ముగింపు
కల్పాక్కం ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ క్రిటికాలిటీ దశకు చేరుకోవడం కేవలం శాస్త్రీయ మైలురాయి మాత్రమే కాదు. ఇది భారతదేశ ఇంధన భవిష్యత్తులో వ్యూహాత్మక మలుపు. స్వయం సమృద్ధి కలిగిన అణు సాంకేతికత దిశగా భారతదేశం సాధించిన ప్రగతిని ఇది నిర్ధారిస్తుంది. థోరియం ఆధారిత దీర్ఘకాలిక ఇంధన లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి దేశాన్ని మరింత దగ్గరకు చేరుస్తుంది. భారతదేశం స్వచ్ఛమైన వృద్ధి, గొప్ప వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి దిశగా పయనిస్తున్నప్పుడు, పౌర అణుశక్తి కార్యక్రమంలో PFBR విజయం ఒక ప్రధాన స్తంభంగా నిలుస్తుంది. ఇది మన శాస్త్రవేత్తల సాంకేతికతపై ఉన్న నమ్మకాన్ని, జాతీయ ఇంధన భద్రతను ప్రతిబింబిస్తుంది.
కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)
ప్రశ్న 1: అణు భౌతిక శాస్త్రం (Nuclear physics) నేపథ్యంలో క్రిటికల్ మాస్ (Critical Mass) గురించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- అణు చైన్ రియాక్షన్ను (Nuclear chain reaction) నిరంతరంగా కొనసాగించడానికి అవసరమైన కనీస అణు ఇంధనాన్ని క్రిటికల్ మాస్ అంటారు.
- అణు ఇంధనం ఆకారం, పరిమాణం, సాంద్రతలపై క్రిటికల్ మాస్ ఆధారపడి ఉండదు.
- క్రిటికల్ మాస్ అనే భావన కేవలం అణు ఆయుధాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. అణు రియాక్టర్లకు ఇది వర్తించదు.
- యురేనియం-235 (U-235), ప్లూటోనియం-239 (Pu-239) లు క్రిటికల్ మాస్ను సాధించగల పదార్థాలకు ఉదాహరణలు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 4 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 2, 4 మాత్రమే
(d) పైవన్నీ
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: చైన్ రియాక్షన్ తనంతట తానుగా కొనసాగడానికి (Self-sustaining) అవసరమైన కనీస అణు ఇంధనాన్ని (Fissile material) క్రిటికల్ మాస్ అంటారు. ఇంధనం ఈ స్థాయి కంటే తక్కువగా ఉంటే, చాలా న్యూట్రాన్లు బయటకు పారిపోతాయి. అప్పుడు చైన్ రియాక్షన్ ఆగిపోతుంది. క్రిటికల్ మాస్కు చేరుకోగానే, విచ్ఛిత్తి (Fission) చర్యలు నిరంతరంగా కొనసాగడానికి తగినన్ని న్యూట్రాన్లు అందుబాటులో ఉంటాయి.
- వాక్యం 2 తప్పు: క్రిటికల్ మాస్ అనేది కేవలం ఇంధనం పరిమాణంపై మాత్రమే ఆధారపడదు. అది ఇంధనం ఆకారం, పరిమాణం, సాంద్రత, స్వచ్ఛత, చుట్టూ ఉండే న్యూట్రాన్ రిఫ్లెక్టర్లపై (Neutron reflectors) కూడా ఆధారపడుతుంది. ఉదాహరణకు, గోళాకారంలో (Spherical shape) ఉన్నప్పుడు తక్కువ ఇంధనమే అవసరం అవుతుంది. ఎందుకంటే ఇతర ఆకారాలతో పోలిస్తే ఇది న్యూట్రాన్ల లీకేజీని తగ్గిస్తుంది. కాబట్టి ఈ వాక్యం తప్పు.
- వాక్యం 3 తప్పు: క్రిటికల్ మాస్ అనే భావన అణు ఆయుధాలకు, అణు రియాక్టర్లకు రెండింటికీ వర్తిస్తుంది. అణు ఆయుధాల్లో, సూపర్క్రిటికల్ మాస్ (Supercritical mass) సాధించిన తర్వాత వేగంగా నియంత్రణ లేని చైన్ రియాక్షన్ జరుగుతుంది. అణు రియాక్టర్లలో, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం శక్తిని నియంత్రిత పద్ధతిలో విడుదల చేస్తారు. ఇందుకోసం రియాక్టర్ను ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా క్రిటికాలిటీ (Criticality) వద్ద నిర్వహిస్తారు. అందువల్ల, ఈ వాక్యం తప్పు.
- వాక్యం 4 సరైనది: యురేనియం-235, ప్లూటోనియం-239 లు క్రిటికల్ మాస్ను సాధించగల ముఖ్యమైన అణు ఇంధనాలు (Fissile isotopes). ఇవి న్యూట్రాన్ల ద్వారా జరిగే విచ్ఛిత్తితో చైన్ రియాక్షన్లను కొనసాగిస్తాయి. కాబట్టి వీటిని అణు రియాక్టర్లు, అణు ఆయుధాల్లో విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు. అందువల్ల ఈ వాక్యం సరైనది.
ప్రశ్న 2: ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లలో (FBRs) ద్రవ సోడియంను (Liquid sodium) కూలెంట్గా వాడినప్పుడు, దాని తుప్పు నిరోధకతను (Corrosion resistance) కింది వాక్యాల్లో ఏది కచ్చితంగా వివరిస్తుంది?
(a) ద్రవ సోడియం సహజంగా జడత్వాన్ని (Inertness) కలిగి ఉంటుంది. కాబట్టి దాని స్వచ్ఛతతో సంబంధం లేకుండా అది రియాక్టర్ పదార్థాలతో చర్య జరపదు.
(b) ద్రవ సోడియంలో కరిగిన ఆక్సిజన్ స్థాయిలను (Dissolved oxygen) అతి తక్కువగా ఉంచినప్పుడు, స్టెయిన్లెస్ స్టీల్పై దానికి అద్భుతమైన తుప్పు నిరోధకత ఉంటుంది.
(c) ద్రవ సోడియం రియాక్టర్ భాగాలపై స్థిరమైన, తనను తాను సరిచేసుకునే ఆక్సైడ్ పొరను ఏర్పరుస్తుంది. ఇది అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద వాటికి తుప్పు పట్టకుండా రక్షిస్తుంది.
(d) FBRలలో ఉండే అధిక ఉష్ణోగ్రతలు ద్రవ సోడియం తుప్పు పట్టే స్వభావాన్ని బాగా తగ్గిస్తాయి. తద్వారా అది చాలా లోహాలతో సులభంగా కలిసి పనిచేస్తుంది.
జవాబు: (b)
వివరణ:
- ఆప్షన్ (b) సరైనది: ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లలో (FBRs) ద్రవ సోడియంను కూలెంట్గా విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు. ఎందుకంటే దానికి అద్భుతమైన ఉష్ణ బదిలీ (Heat transfer) లక్షణాలు, అధిక మరిగే స్థానం ఉంటాయి. తక్కువ పీడనం వద్ద కూడా ఇది పనిచేస్తుంది. సోడియం గాలి, నీటితో చాలా వేగంగా చర్య జరుపుతుంది. అయినప్పటికీ, దాని స్వచ్ఛతను జాగ్రత్తగా కాపాడినప్పుడు, అది స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ లాంటి నిర్మాణ పదార్థాలతో మంచి అనుకూలతను (Compatibility) చూపుతుంది.
- ఇందులో తుప్పు నిరోధకతకు (Corrosion resistance) ప్రధాన కారణం.. కరిగిన ఆక్సిజన్ స్థాయిని చాలా తక్కువగా ఉంచడమే. ఆక్సిజన్ ఎక్కువ మోతాదులో ఉంటే, సోడియం లోహాలతో చర్య జరిపి సోడియం-మెటల్ ఆక్సైడ్లను ఏర్పరుస్తుంది. ఇవి తుప్పును పెంచుతాయి, రియాక్టర్ భాగాలను దెబ్బతీస్తాయి. అందువల్ల, రియాక్టర్ వ్యవస్థ పటిష్టతను, సుదీర్ఘ జీవితకాలాన్ని కాపాడటానికి ఆక్సిజన్ మలినాలను కఠినంగా నియంత్రించడం చాలా అవసరం.
ప్రశ్న 3: అణు చైన్ రియాక్షన్ గురించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఒక అణు చర్య.. ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ తదుపరి అణు చర్యలకు కారణమైనప్పుడు అణు చైన్ రియాక్షన్ జరుగుతుంది.
- తదుపరి విచ్ఛిత్తికి కారణమయ్యే సగటు న్యూట్రాన్ల సంఖ్య ఒకటి కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే చైన్ రియాక్షన్ తనంతట తానుగా కొనసాగుతుంది (Self-sustaining).
- అణు రియాక్టర్లు పనిచేయడానికి ప్రాథమిక సూత్రం అణు చైన్ రియాక్షన్లు మాత్రమే.
- అణు చైన్ రియాక్షన్ భావనను 1933లో హంగేరియన్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త లియో స్జిలార్డ్ (Leo Szilard) తొలిసారిగా ప్రతిపాదించారు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 3 మాత్రమే
(b) 2, 4 మాత్రమే
(c) 1, 3, 4 మాత్రమే
(d) పైవన్నీ
జవాబు: (c)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: ఒక విచ్ఛిత్తి ప్రక్రియ నుంచి విడుదలైన న్యూట్రాన్లు.. పక్కనే ఉన్న అణువుల్లో (Fissile atoms) అదనపు విచ్ఛిత్తులను ప్రేరేపించినప్పుడు అణు చైన్ రియాక్షన్ జరుగుతుంది. ఇది ఒక చర్యను.. ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ తదుపరి చర్యలకు దారితీసేలా చేస్తుంది. తద్వారా ఈ ప్రక్రియ నిరంతరంగా కొనసాగుతుంది. అణుశక్తి ఉత్పత్తి వెనుక ఉన్న ప్రాథమిక సూత్రం ఇదే.
- వాక్యం 2 తప్పు: చైన్ రియాక్షన్ తనంతట తానుగా కొనసాగాలంటే, మల్టిప్లికేషన్ ఫ్యాక్టర్ (Multiplication factor – k) ఒకటి (1) కి సమానంగా లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉండాలి. అంటే సగటున, ప్రతి విచ్ఛిత్తి నుంచి కనీసం ఒక న్యూట్రాన్ మరొక విచ్ఛిత్తికి కారణం కావాలి. ఈ సంఖ్య ఒకటి కంటే తక్కువ ఉంటే, రియాక్షన్ సబ్క్రిటికల్ (Subcritical) అవుతుంది. తద్వారా అది క్రమంగా ఆగిపోతుంది. అందువల్ల, ఈ వాక్యం తప్పు.
- వాక్యం 3 సరైనది: అణు రియాక్టర్లు ‘నియంత్రిత అణు చైన్ రియాక్షన్’ (Controlled nuclear chain reaction) సూత్రంపై పనిచేస్తాయి. నిరంతర విచ్ఛిత్తి సమయంలో విడుదలయ్యే వేడిని ఉపయోగించి ఆవిరిని ఉత్పత్తి చేస్తారు. ఆ ఆవిరి టర్బైన్లను నడుపుతుంది, విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. చైన్ రియాక్షన్లు లేకుండా అణు విద్యుత్ ఉత్పత్తి సాధ్యం కాదు. కాబట్టి ఈ వాక్యం సరైనది.
- వాక్యం 4 సరైనది: అణు చైన్ రియాక్షన్ ఆలోచనను హంగేరియన్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త లియో స్జిలార్డ్ (Leo Szilard) 1933లో తొలిసారిగా ప్రతిపాదించారు. ఒక చర్య నుంచి విడుదలైన న్యూట్రాన్లు తదుపరి చర్యలను ప్రేరేపిస్తే, అపారమైన శక్తి ఉత్పత్తి అవుతుందని ఆయన గ్రహించారు. ఆ ఆలోచనే తర్వాత అణు రియాక్టర్లు, అణు బాంబులు రెండింటికీ పునాదిగా మారింది. కాబట్టి ఈ వాక్యం సరైనది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్ర. PFBR అంటే ఏమిటి?
జవాబు: PFBR అంటే ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (Prototype Fast Breeder Reactor). ఇది కల్పాక్కంలో ఉన్న భారతదేశపు మొట్టమొదటి వాణిజ్య-స్థాయి ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్.
ప్ర. భారతదేశానికి PFBR ఎందుకు ముఖ్యం?
జవాబు: ఇది భారతదేశ ‘మూడు-దశల అణుశక్తి కార్యక్రమం’లో (Three-Stage Nuclear Programme) రెండవ దశలోకి ప్రవేశించడానికి మనకు వీలు కల్పిస్తుంది. భవిష్యత్తులో థోరియం ఆధారిత అణు విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.
ప్ర. క్రిటికాలిటీ (Criticality) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: రియాక్టర్ తొలిసారిగా నియంత్రిత అణు చైన్ రియాక్షన్ను తనంతట తానుగా నిలబెట్టుకునే (Self-sustaining) సామర్థ్యాన్ని సాధించడాన్ని క్రిటికాలిటీ అంటారు.
ప్ర. సోడియంను కూలెంట్గా (Coolant) ఎందుకు ఉపయోగిస్తారు?
జవాబు: ఎందుకంటే సోడియం వేడిని సమర్థవంతంగా బదిలీ చేస్తుంది. న్యూట్రాన్ల వేగాన్ని ఇది అస్సలు తగ్గించదు. ఫాస్ట్ న్యూట్రాన్ రియాక్షన్లకు ఇది చాలా అవసరం.
ప్ర. భారతదేశ మూడు-దశల అణుశక్తి కార్యక్రమాన్ని ఎవరు డిజైన్ చేశారు?
జవాబు: దీనిని ప్రముఖ శాస్త్రవేత్త డాక్టర్ హోమీ జే. భాభా (Dr. Homi J. Bhabha) డిజైన్ చేశారు.
మూలం: ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్
పరీక్షలకు సంబంధించిన అంశాలు: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II – పాలిటీ (Polity) | ప్రాథమిక హక్కులు (Fundamental Rights) | న్యాయవ్యవస్థ (Judiciary) | పాలన (Governance)
ప్రిలిమ్స్, మెయిన్స్ కోసం ముఖ్యమైన పదాలు (Important Keywords)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- ఆర్టికల్ 21, జీవించే హక్కు (Right to Life), సురక్షిత ప్రయాణ హక్కు (Right to Safe Travel), జాతీయ రహదారులు (National Highways), రైట్ ఆఫ్ వే (ROW), సుమోటో కేసు (Suo Motu Case), హైవే బ్లాక్స్పాట్లు (Highway Blackspots), సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాలు, భారత జాతీయ రహదారుల ప్రాధికార సంస్థ (NHAI), రహదారి భద్రత (Road Safety).
మెయిన్స్ కోసం:
- రాజ్యాంగ నైతికత (Constitutional morality), ప్రభుత్వ సానుకూల బాధ్యతలు (Positive obligations of State), రహదారి భద్రతా పాలన (Road safety governance), మౌలిక సదుపాయాల జవాబుదారీతనం (Infrastructure accountability), న్యాయస్థానాల క్రియాశీలత (Judicial activism), ప్రజా భద్రత (Public safety), మానవ గౌరవం (Human dignity), రవాణా న్యాయం (Transport justice), సంక్షేమ రాజ్యం (Welfare state), పరిపాలనా బాధ్యత (Administrative responsibility).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- జాతీయ రహదారులపై సురక్షితంగా ప్రయాణించే హక్కు భారత రాజ్యాంగంలోని ‘ఆర్టికల్ 21’ కింద ప్రాథమిక ‘జీవించే హక్కు’లో (Right to Life) భాగమని భారత సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించింది.
- 2025 నవంబర్లో రాజస్థాన్, తెలంగాణ రాష్ట్రాల్లో ఘోర రోడ్డు ప్రమాదాలు జరిగాయి. వీటిలో 34 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఆ తర్వాత సుప్రీంకోర్టు స్వయంగా (Suo motu) విచారణ చేపట్టి ఈ తీర్పును వెలువరించింది.
- అక్రమ నిర్మాణాలు, సరైన పార్కింగ్ నిర్వహణ లేకపోవడం, అధికారుల నిర్లక్ష్యం వల్ల జాతీయ రహదారులు, ఎక్స్ప్రెస్వేలు మరణ శాసనాలుగా (Death traps) మారకూడదని కోర్టు వ్యాఖ్యానించింది.
- చట్టవిరుద్ధంగా ప్రాణాలను తీయకుండా ఉండటమే ప్రభుత్వ బాధ్యత కాదు. పౌరులు సురక్షితంగా జీవించడానికి తగిన పరిస్థితులను కల్పించాల్సిన రాజ్యాంగ బాధ్యత (Constitutional duty) కూడా ప్రభుత్వంపై ఉందని కోర్టు నొక్కి చెప్పింది. ఇందులో సురక్షితమైన రహదారులను నిర్మించడం కూడా భాగమే.
సుప్రీంకోర్టు తీర్పు
- జాతీయ రహదారులపై సురక్షిత ప్రయాణం కేవలం ఒక పరిపాలనా విషయం కాదు. ఇది ‘జీవించే హక్కు’తో ముడిపడి ఉన్న ప్రాథమిక రాజ్యాంగ హక్కు (Constitutional guarantee) అని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
- పౌరులు ప్రభుత్వ రహదారులను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు అనవసరమైన ప్రమాదాల బారిన పడకూడదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. సరైన ప్రణాళిక లేకపోవడం, అక్రమ ఆక్రమణలు, ప్రమాదకరమైన పార్కింగ్ పద్ధతులు, బ్లాక్స్పాట్లను (Blackspots) తొలగించకపోవడం వల్ల ఇలాంటి ప్రమాదాలు జరుగుతాయని కోర్టు గుర్తుచేసింది.
- జాతీయ రహదారుల నిర్దేశిత పరిధిలో (Right-of-way) కొత్త ధాబాలు, భోజనశాలలు, ఇంధన కేంద్రాలు, వాణిజ్య నిర్మాణాలను కోర్టు నిషేధించింది. భారీ వాహనాలు తమ కోసం కేటాయించిన పార్కింగ్ బేలలో (Parking bays), అనుమతించిన ప్రదేశాల్లో మాత్రమే పార్క్ చేయాలని ఆదేశించింది.
- రహదారి భద్రతను కల్పించకపోవడం అంటే పాలనలో వైఫల్యం చెందడమేనని కోర్టు నొక్కి చెప్పింది. ఇది రాజ్యాంగ బాధ్యతను ఉల్లంఘించడమే అని స్పష్టం చేసింది.
సురక్షిత ప్రయాణ హక్కు అంటే ఏమిటి?
- సురక్షిత ప్రయాణ హక్కు అంటే పౌరులు ఎలాంటి ప్రమాదాలు లేకుండా రోడ్లు, రహదారులను ఉపయోగించుకునే హక్కు. ప్రభుత్వ నిర్లక్ష్యం లేదా మౌలిక సదుపాయాల లోపాల (Infrastructural deficiencies) వల్ల పౌరులు ప్రాణాపాయం ఎదుర్కోకూడదు.
- ఇందులో చాలా అంశాలు ఉన్నాయి. సురక్షితమైన రహదారి రూపకల్పన, సరైన సూచిక బోర్డులు (Signage), నియంత్రిత ప్రవేశం, అక్రమ ఆక్రమణల తొలగింపు ఇందులో భాగం. అలాగే శాస్త్రీయ ట్రాఫిక్ నిర్వహణ, ప్రమాదాలు జరిగే ప్రాంతాలను వెంటనే సరిదిద్దడం కూడా ఈ హక్కు కిందకే వస్తాయి.
- అనుమతి లేని నిర్మాణాలు, భారీ వాహనాల అక్రమ పార్కింగ్, తగినంత వెలుతురు లేకపోవడం వల్ల ప్రమాదాలు జరుగుతాయి. పాడైన రోడ్లు, అత్యవసర వైద్య ప్రతిస్పందన వ్యవస్థలు (Emergency response systems) లేకపోవడం వల్ల కూడా ముప్పు పొంచి ఉంటుంది. వీటన్నింటి నుంచి రక్షణ పొందడం కూడా ఈ హక్కులో భాగమే.
- ఈ భావన రహదారి భద్రతను ఒక విధానపరమైన అంశం నుంచి హక్కుల ఆధారిత రాజ్యాంగ బాధ్యతగా (Rights-based constitutional obligation) మారుస్తుంది.
ఆర్టికల్ 21, జీవించే హక్కు విస్తరణ
- భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 ఈ కింది విధంగా చెబుతుంది: “చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన పద్ధతిలో (Procedure established by law) తప్ప, ఏ వ్యక్తి జీవించే హక్కును లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను దూరం చేయకూడదు.”
- ప్రారంభంలో, ఏ.కే. గోపాలన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ మద్రాస్ కేసులో ఆర్టికల్ 21 ని చాలా పరిమితంగా అన్వయించారు. ఒక చట్టం ఉండి, ఆ చట్టం చెప్పిన పద్ధతిని పాటిస్తే, ప్రాణాలు లేదా స్వేచ్ఛను హరించడం చట్టబద్ధమే అని సుప్రీంకోర్టు అప్పట్లో తీర్పునిచ్చింది.
- అయితే, మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా చారిత్రక కేసులో కోర్టు ఆర్టికల్ 21కి చాలా విశాలమైన అర్థాన్ని ఇచ్చింది. చట్టం చెప్పే పద్ధతి న్యాయంగా, సమంజసంగా ఉండాలని కోర్టు తీర్పునిచ్చింది. అది ఏకపక్షంగా (Arbitrary) లేదా అణచివేసేలా ఉండకూడదని స్పష్టం చేసింది.
- ఈ తీర్పు తర్వాత, ఆర్టికల్ 21 కింద “జీవించడం” అనే పదానికి అర్థం బాగా విస్తరించింది. కేవలం ప్రాణాలతో ఉండటం మాత్రమే జీవించడం కాదని కోర్టు తెలిపింది. మానవ గౌరవంతో (Human dignity) జీవించడమే నిజమైన జీవితమని కోర్టు తీర్పునిచ్చింది. జీవితాన్ని అర్థవంతంగా, సంపూర్ణంగా మార్చే అన్ని అంశాలు ఇందులో భాగమే అని పేర్కొంది.
రహదారి భద్రత రాజ్యాంగపరమైన సమస్యగా ఎందుకు మారింది?
- భారతదేశ మొత్తం రహదారి వ్యవస్థలో జాతీయ రహదారులు కేవలం 2 శాతం మాత్రమే ఉంటాయి. కానీ, రహదారి ప్రమాద మరణాల్లో దాదాపు 30 శాతం ఈ రహదారులపైనే జరుగుతున్నాయి.
- జాతీయ రహదారులు అతి ముఖ్యమైన రవాణా మార్గాలు. అయినప్పటికీ ప్రయాణికులకు ఇవే అత్యంత ప్రమాదకరమైన ప్రదేశాలుగా మారాయని ఈ గణాంకాలు చెబుతున్నాయి.
- అతివేగంతో వెళ్లే వాహనాలు ఇక్కడ సాధారణం. దీనికి తోడు మౌలిక సదుపాయాల నిర్వహణ లోపం, రోడ్డు పక్కన ఆక్రమణలు ప్రమాదాలను పెంచుతున్నాయి. శాస్త్రీయ పార్కింగ్ ఏర్పాట్లు లేకపోవడం వల్ల ప్రాణాపాయం మరింత పెరుగుతోంది.
- అక్రమ ధాబాలు, రోడ్డు పక్కన ఉండే వాణిజ్య దుకాణాల వల్ల వాహనాలు అకస్మాత్తుగా ఆగుతాయి. ఇవి ప్రమాదకరమైన మలుపులను సృష్టిస్తాయి.
- అధికారులు సరైన చర్యలు తీసుకోకపోవడం వల్ల బ్లాక్స్పాట్లు (మళ్లీ మళ్లీ ప్రమాదాలు జరిగే ప్రదేశాలు) అలాగే ఉండిపోతున్నాయి.
జాతీయ రహదారులు, రహదారి భద్రతా సంక్షోభం
- ప్రపంచంలోనే అత్యధిక రోడ్డు ప్రమాద మరణాలు నమోదవుతున్న దేశాల్లో భారతదేశం ఒకటి.
- జాతీయ రహదారులు, ఎక్స్ప్రెస్వేలను ఎంతో అత్యున్నత ప్రమాణాలతో నిర్మిస్తారు. అయినప్పటికీ, వేగం, అసురక్షిత పరిస్థితుల వల్ల ఇవి ఘోర ప్రమాదాలకు కేంద్రాలుగా మారుతున్నాయి.
- దీనికి అనేక కారణాలు ఉన్నాయి. అతివేగం, అలసట, మద్యం సేవించి వాహనాలు నడపడం, లైన్ల క్రమశిక్షణ (Lane discipline) పాటించకపోవడం ముఖ్యమైనవి. అనుమతి లేని ప్రవేశ మార్గాలు, రోడ్డు పక్కన నివాసాలు, అక్రమ పార్కింగ్ కూడా ప్రమాదాలకు దారితీస్తున్నాయి.
- చట్టాలను కఠినంగా అమలు చేయకపోవడంపై భారత జాతీయ రహదారుల ప్రాధికార సంస్థ (NHAI), రాష్ట్ర రవాణా శాఖలు తరచుగా విమర్శలు ఎదుర్కొంటున్నాయి. తెలిసిన ప్రమాదాలను సరిదిద్దడంలో జాప్యం చేస్తున్నాయని ప్రజలు ఆరోపిస్తున్నారు.
- ప్రమాదం జరిగిన తర్వాత స్పందించడం పాత పద్ధతి. దీనికి బదులుగా, ప్రమాదాలను ముందుగానే నివారించే రహదారి పాలన వైపు వేగంగా మారాల్సిన అవసరాన్ని కోర్టు జోక్యం ప్రతిబింబిస్తుంది.
ప్రభుత్వ బాధ్యతకు రాజ్యాంగ ఆధారం
- పౌరుల ప్రాణాలను కాపాడే సానుకూల బాధ్యతను (Positive obligation) ఆర్టికల్ 21 ప్రభుత్వంపై మోపుతుంది.
- అంటే ప్రభుత్వం కేవలం ఏకపక్ష చర్యలకు దూరంగా ఉంటే సరిపోదు. పౌరులు సురక్షితంగా జీవించడానికి అవసరమైన పరిస్థితులను కూడా చురుగ్గా కల్పించాలి.
- అసురక్షిత రహదారులు నేరుగా ప్రజల ప్రాణాలకు, గౌరవానికి ముప్పు తెస్తాయి. కాబట్టి రహదారి భద్రత కూడా ఈ బాధ్యత పరిధిలోకి వస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 38, ఆర్టికల్ 39 వంటి ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles) కూడా ఈ విధానానికి మద్దతు ఇస్తున్నాయి. ప్రజా సంక్షేమాన్ని, మానవ శ్రేయస్సును కాపాడాలని ఈ సూత్రాలు ప్రభుత్వాన్ని కోరుతున్నాయి.
- మౌలిక సదుపాయాలను కేవలం ఆర్థిక ప్రయోజనాల కోసమే కాకుండా, ప్రజా భద్రత కోసం కూడా నిర్మించాలని సంక్షేమ రాజ్యం (Welfare state) మోడల్ డిమాండ్ చేస్తుంది.
- అందువల్ల, రహదారి భద్రత అనేది కేవలం ఒక రవాణా నిర్వహణ సమస్య కాదు. ఇది రాజ్యాంగబద్ధమైన పాలనలో (Constitutional governance) ఒక ముఖ్య భాగం అవుతుంది.
ఆర్టికల్ 21కి సంబంధించిన ముఖ్యమైన తీర్పులు
- ఏ.కే. గోపాలన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ మద్రాస్ (1950): చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతిని పాటిస్తే, స్వేచ్ఛను దూరం చేయడం చట్టబద్ధమేనని కోర్టు పరిమిత అర్థాన్ని ఇచ్చింది.
- మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1978): చట్టం చెప్పే పద్ధతి న్యాయంగా, సమంజసంగా ఉండాలని కోర్టు తీర్పునిచ్చింది. ఆర్టికల్స్ 14, 19, 21 లను ఒక “స్వర్ణ త్రిభుజం” (Golden Triangle) లాగా కలిపింది.
- హుస్సేనారా ఖాటూన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ బీహార్ (1979): ఆర్టికల్ 21 కింద ‘సత్వర విచారణ పొందే హక్కు’ (Right to Speedy Trial) ను గుర్తించింది.
- ఓల్గా టెల్లిస్ వర్సెస్ బాంబే మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (1985): ‘జీవనాధారపు హక్కు’ (Right to Livelihood) ను జీవించే హక్కులో భాగంగా కోర్టు గుర్తించింది.
- కె.ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2017): ఆర్టికల్ 21 కింద ‘గోప్యతా హక్కు’ (Right to Privacy) ను ఒక ప్రాథమిక హక్కుగా గుర్తించింది.
- కామన్ కాజ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2018): ‘గౌరవప్రదంగా మరణించే హక్కు’ (Right to Die with Dignity), నిష్క్రియాత్మక కారుణ్య మరణాన్ని (Passive euthanasia) కోర్టు గుర్తించింది.
- ఈ విస్తృత రాజ్యాంగ చట్రంలోకి ఇప్పుడు ‘సురక్షిత ప్రయాణ హక్కు’ కూడా చేరింది.
అమలులో ఉన్న సవాళ్లు
- రోడ్డు పక్కన ఉన్న అక్రమ నిర్మాణాలను తొలగించడం అంత సులభం కాదు. దీనికి తరచుగా రాజకీయ వ్యతిరేకత, స్థానికుల ప్రతిఘటన ఎదురవుతాయి.
- ఎన్హెచ్ఏఐ (NHAI), రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, పోలీసు విభాగాలు, స్థానిక సంస్థల మధ్య సమన్వయం (Coordination) ఇంకా బలహీనంగానే ఉంది.
- భారీ వాహనాల అక్రమ పార్కింగ్పై చర్యలు తీసుకోవడంలో రాష్ట్రాల మధ్య ఏకరూపత లేదు.
- చాలా రహదారులపై ఇప్పటికీ సరైన అత్యవసర వైద్య వ్యవస్థలు (Trauma response systems) లేవు. బ్లాక్స్పాట్లను శాస్త్రీయంగా సరిదిద్దడం లేదు.
- ప్రమాదాలకు గల కారణాలపై సరైన డేటాను సేకరించడం లేదు. దీనివల్ల సమర్థవంతమైన విధానాలను రూపొందించడం కష్టంగా మారుతోంది.
- వ్యవస్థాగత జవాబుదారీతనం (Institutional accountability) లేకపోతే, కోర్టులు ఇచ్చే ఆదేశాలు క్షేత్రస్థాయిలో అమలు కావు. అవి కేవలం కాగితాలకే పరిమితం అవుతాయి.
ముందున్న మార్గం
- రహదారి భద్రతను కేవలం రవాణా సమస్యగా చూడకూడదు. భారతదేశం దీని కోసం హక్కుల ఆధారిత విధానాన్ని (Rights-based approach) అవలంబించాలి. ఎన్హెచ్ఏఐ, రాష్ట్ర అధికారులు అన్ని ప్రధాన రహదారులు, ఎక్స్ప్రెస్వేలపై తప్పనిసరిగా భద్రతా ఆడిట్లను (Safety audits) నిర్వహించాలి.
- ప్రమాదకరమైన బ్లాక్స్పాట్లను ఒక నిర్దిష్ట సమయంలోగా సరిదిద్దాలి. దీనికోసం ప్రజా జవాబుదారీ యంత్రాంగాలను ఏర్పాటు చేయాలి.
- రోడ్డు పక్కన వాహనాలను ఎక్కడ పడితే అక్కడ ఆపకుండా చూడాలి. దానికి బదులుగా సమగ్ర పార్కింగ్ మౌలిక సదుపాయాలు, క్రమబద్ధీకరించిన వసతులను అందుబాటులోకి తీసుకురావాలి.
- ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) నిఘా, స్పీడ్ కెమెరాలు, జీఐఎస్ (GIS) ఆధారిత బ్లాక్స్పాట్ మ్యాపింగ్ వంటి సాంకేతికతలను వాడాలి. అత్యవసర ప్రతిస్పందన నెట్వర్క్లను విస్తరించాలి.
- మౌలిక సదుపాయాల సంస్కరణలతో పాటు రహదారి భద్రతా విద్యను ప్రోత్సహించాలి. చట్టాలను కఠినంగా అమలు చేయాలి.
ముగింపు
- జాతీయ రహదారులపై సురక్షిత ప్రయాణం ఆర్టికల్ 21లో భాగమని సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించడం ఒక గొప్ప పరిణామం. భారత రాజ్యాంగ న్యాయశాస్త్రంలో ఇదొక ముఖ్యమైన మలుపు.
- జీవించే హక్కు అంటే కేవలం ప్రాణాలతో ఉండటం మాత్రమే కాదు. బహిరంగ ప్రదేశాల్లో సురక్షితంగా, గౌరవప్రదంగా తిరిగే స్వేచ్ఛ కూడా అందులో ఉందని ఇది గుర్తిస్తుంది.
- రహదారి భద్రతను ప్రాథమిక హక్కులతో అనుసంధానించడం ద్వారా కోర్టు ఒక స్పష్టమైన సందేశం ఇచ్చింది. నివారించదగిన మరణాలను అరికట్టే ప్రత్యక్ష రాజ్యాంగ బాధ్యతను ప్రభుత్వంపై ఉంచింది.
- ఈ తీర్పు జాతీయ రహదారులను కేవలం రవాణా మార్గాలుగా కాకుండా, రాజ్యాంగమే స్వయంగా పౌరుల ప్రాణాలను రక్షించే ప్రదేశాలుగా మారుస్తుంది.
కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)
ప్రశ్న 1: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 కు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఇది కేవలం భారత పౌరులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటుంది.
- దీనిలో గోప్యతా హక్కు (Right to Privacy), సురక్షిత ప్రయాణ హక్కు కూడా భాగమే అని సుప్రీంకోర్టు వ్యాఖ్యానించింది.
- జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (National Emergency) సమయంలో ఆర్టికల్ 21 ను రద్దు చేయవచ్చు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?
(a) 2 మాత్రమే
(b) 1, 2 మాత్రమే
(c) 2, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2 మరియు 3
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 తప్పు: ఆర్టికల్ 21 భారత పౌరులతో పాటు విదేశీయులకు (పౌరులు కానివారికి) కూడా అందుబాటులో ఉంటుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 21 కింద ‘గోప్యతా హక్కు’, ‘సురక్షిత ప్రయాణ హక్కు’ రెండింటినీ గుర్తించింది.
- వాక్యం 3 తప్పు: 44వ రాజ్యాంగ సవరణ తర్వాత, జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిలో కూడా ఆర్టికల్స్ 20, 21 లను రద్దు చేయడానికి (Suspend) వీల్లేదు.
ప్రశ్న 2: మేనకా గాంధీ కేసు (1978) కు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
వాక్యం-I: ప్రాథమిక హక్కులను ప్రభావితం చేస్తుంది కాబట్టి, పాస్పోర్ట్ చట్టం, 1967 ను న్యాయ సమీక్షకు (Judicial review) గురిచేయవచ్చని కోర్టు భావించింది.
వాక్యం-II: ఆర్టికల్ 21 కింద పేర్కొన్న “చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన పద్ధతి” (procedure established by law) న్యాయంగా, సమంజసంగా ఉండాలని, అది ఏకపక్షంగా లేదా అణచివేసేలా ఉండకూడదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
పై వాక్యాలకు సంబంధించి ఈ కిందివాటిలో ఏది సరైనది?
(a) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి. వాక్యం-I కి వాక్యం-II సరైన వివరణ.
(b) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి. కానీ వాక్యం-I కి వాక్యం-II సరైన వివరణ కాదు.
(c) వాక్యం-I సరైనది కానీ వాక్యం-II తప్పు.
(d) వాక్యం-I తప్పు కానీ వాక్యం-II సరైనది.
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం-I సరైనది: మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1978) కేసులో, పాస్పోర్ట్ చట్టం, 1967 కింద తన పాస్పోర్ట్ను సరైన కారణాలు చెప్పకుండా జప్తు చేయడాన్ని పిటిషనర్ సవాలు చేశారు. పార్లమెంటు ఆమోదించిన చట్టమైనా ప్రాథమిక హక్కులను (ముఖ్యంగా ఆర్టికల్ 14, 19, 21 లను) ఉల్లంఘిస్తే న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని కోర్టు తీర్పునిచ్చింది. కాబట్టి పాస్పోర్ట్ చట్టం కూడా రాజ్యాంగ పరిశీలనకు అర్హమైనదే.
- వాక్యం-II సరైనది: ఈ తీర్పుకు ముందు, ఆర్టికల్ 21 అర్థం చాలా పరిమితంగా ఉండేది. కానీ మేనకా గాంధీ కేసులో సుప్రీంకోర్టు దీని అర్థాన్ని విస్తరించింది. ప్రాణాలను లేదా స్వేచ్ఛను హరించే విధానం “న్యాయంగా, సమంజసంగా” ఉండాలని కోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
- వాక్యం-II, వాక్యం-I కి సరైన వివరణ ఎందుకు?: ఆర్టికల్ 21 లోని విధానం న్యాయంగా ఉండాలని కోర్టు తీర్పునివ్వడం వల్లే, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను ప్రభావితం చేసే పాస్పోర్ట్ చట్టం కూడా ఆ పరీక్షకు లోనైంది. అందుకే పాస్పోర్ట్ చట్టం న్యాయ సమీక్ష పరిధిలోకి వచ్చింది. కాబట్టి వాక్యం-II నేరుగా వాక్యం-I కి సరైన వివరణ ఇస్తుంది.
ప్రశ్న 3: సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన చారిత్రక తీర్పులకు సంబంధించి, ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- మేనకా గాంధీ కేసులో, “చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన పద్ధతి” న్యాయంగా, సమంజసంగా ఉండాలని కోర్టు తీర్పునివ్వడం ద్వారా ఆర్టికల్ 21 పరిధిని విస్తరించింది.
- ఇంద్రా సాహ్ని కేసులో (Indra Sawhney case), కోర్టు ఓబీసీలకు (OBCs) 27% రిజర్వేషన్ను సమర్థించింది. అలాగే మొత్తం రిజర్వేషన్లు సాధారణంగా 50% కి మించకూడదని పేర్కొంది.
- ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసులో (S.R. Bommai case), ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలన విధించడాన్ని (President’s Rule) న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని కోర్టు తీర్పునిచ్చింది. ఇది దుర్వినియోగం కాకుండా రక్షణలను ఏర్పాటు చేసింది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2 మరియు 3
జవాబు: (d)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: మేనకా గాంధీ తీర్పు (1978) ప్రాణాలకు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు సంబంధించిన ఆర్టికల్ 21 పరిధిని పెంచింది. ఏదైనా చట్టం న్యాయంగా ఉండాలని ఇది స్పష్టం చేసింది.
- వాక్యం 2 సరైనది: ఇంద్రా సాహ్ని వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1992) కేసును మండల్ కేసు అని కూడా పిలుస్తారు. ఇందులో ఓబీసీలకు 27% రిజర్వేషన్ను కోర్టు సమర్థించింది. క్రీమీ లేయర్ (Creamy layer) భావనను తీసుకువచ్చింది. అలాగే మొత్తం రిజర్వేషన్లు అసాధారణ పరిస్థితుల్లో మినహా 50% కి మించకూడదని పేర్కొంది.
- వాక్యం 3 సరైనది: ఎస్.ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994) కేసులో, రాష్ట్రపతి పాలన (ఆర్టికల్ 356) విధింపు న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని కోర్టు తీర్పునిచ్చింది. ప్రభుత్వ బలాన్ని సభలోనే తేల్చుకోవాలని, గవర్నర్ లేదా కేంద్రం ఏకపక్షంగా నిర్ణయించకూడదని స్పష్టం చేసింది. భారతీయ సమాఖ్యవాదానికి (Federalism) ఇదొక ప్రధాన రక్షణగా మారింది.
ప్రశ్న 4: సుప్రీంకోర్టు కేసులు, వాటి ప్రధాన అంశాలకు సంబంధించిన ఈ కింది జతలను పరిశీలించండి:
- విశాఖ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ రాజస్థాన్ — మూడవ లింగానికి (Third gender) చట్టపరమైన గుర్తింపు.
- కె.ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా — గోప్యతా హక్కును ప్రాథమిక హక్కుగా ప్రకటించడం.
- నవతేజ్ సింగ్ జోహార్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా — వయోజనుల మధ్య పరస్పర అంగీకారంతో జరిగే స్వలింగ సంపర్కాన్ని (Homosexual acts) నేరం కాకుండా చూడటం.
పైన ఇచ్చిన జతలలో ఏది/ఏవి సరిగ్గా జత చేయబడ్డాయి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (b)
వివరణ:
- జత 1 తప్పు: విశాఖ కేసు (1997) పని ప్రదేశాల్లో మహిళలపై లైంగిక వేధింపుల గురించి వ్యవహరించింది. దీని ద్వారా ఏర్పడిన విశాఖ మార్గదర్శకాలు (Vishaka Guidelines) ఆ తర్వాత లైంగిక వేధింపుల నిరోధక చట్టాలకు ఆధారమయ్యాయి. దీనికి థర్డ్ జెండర్ గుర్తింపుతో సంబంధం లేదు. మూడవ లింగానికి (Third gender) చట్టపరమైన గుర్తింపును ‘నల్సా (NALSA) వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2014)’ కేసులో ఇచ్చారు.
- జత 2 సరైనది: కె.ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2017) కేసులో, గోప్యతా హక్కును ఆర్టికల్ 21 కింద రక్షించబడే ప్రాథమిక హక్కుగా సుప్రీంకోర్టు ఏకగ్రీవంగా ప్రకటించింది.
- జత 3 సరైనది: నవతేజ్ సింగ్ జోహార్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2018) కేసులో, వయోజనుల మధ్య పరస్పర అంగీకారంతో జరిగే స్వలింగ సంబంధాలను నేరంగా పరిగణించే ఐపీసీ సెక్షన్ 377 (Section 377 of IPC) లోని కొంత భాగాన్ని సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది. భారతదేశంలో ఎల్జీబీటీక్యూ+ (LGBTQ+) హక్కులకు ఇదొక పెద్ద తీర్పు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: సురక్షిత ప్రయాణ హక్కును రక్షించే ఆర్టికల్ ఏది?
జవాబు: జాతీయ రహదారులపై సురక్షిత ప్రయాణం ఆర్టికల్ 21 కింద జీవించే హక్కులో (Right to Life) భాగమేనని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
ప్రశ్న 2: సుప్రీంకోర్టు ఇందులో ఎందుకు జోక్యం చేసుకుంది?
జవాబు: రాజస్థాన్, తెలంగాణలో జరిగిన ఘోర రహదారి ప్రమాదాల తర్వాత రోడ్డు భద్రతా వైఫల్యాలు బహిర్గతమయ్యాయి. అప్పుడు కోర్టు జోక్యం చేసుకుంది.
ప్రశ్న 3: హైవేలపై ‘రైట్ ఆఫ్ వే’ (ROW) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇది రహదారి, దాని సురక్షిత నిర్వహణ కోసం చట్టబద్ధంగా కేటాయించిన భూభాగం. ఇక్కడ అసురక్షిత నిర్మాణాలకు అనుమతి ఉండదు.
ప్రశ్న 4: జాతీయ రహదారుల సమీపంలో కొత్త ధాబాలను నిర్మించవచ్చా?
జవాబు: జాతీయ రహదారుల ‘రైట్ ఆఫ్ వే’ (ROW) పరిధిలో కొత్త ధాబాలు, వాణిజ్య సముదాయాలను నిర్మించడాన్ని కోర్టు నిషేధించింది.
ప్రశ్న 5: ఆర్టికల్ 21 పరిధిని అత్యంత విస్తరించిన కేసు ఏది?
జవాబు: ‘మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1978)’ అనేది అత్యంత ముఖ్యమైన కేసు. ఇది ఆర్టికల్ 21 కు విస్తృతమైన, హక్కుల ఆధారిత అర్థాన్ని ఇచ్చింది.
మూలం: ది హిందూ (The Hindu)
