ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II – పాలన (Governance) | స్థానిక స్వపరిపాలన (Local Self-Government) | వికేంద్రీకరణ (Decentralisation)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- పంచాయితీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ (PAI) 2.0, సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) స్థానికీకరణ (Localization), గ్రామ పంచాయితీల ర్యాంకింగ్, పంచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ, SDG సూచికలు (Indicators), స్థానిక పాలన సూచిక (Local Governance Index).
మెయిన్స్ కోసం:
- అట్టడుగు స్థాయి పాలన (Grassroots governance), వికేంద్రీకరణ, SDG స్థానికీకరణ, గ్రామీణాభివృద్ధి, పనితీరు ఆధారిత పాలన, సహకార సమాఖ్య విధానం (Cooperative federalism), డేటా ఆధారిత విధానం, స్థానిక జవాబుదారీతనం, సమ్మిళిత అభివృద్ధి (Inclusive development).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలను (SDGs) సాధించడంలో కనబరిచిన పనితీరు ఆధారంగా, భారతదేశవ్యాప్తంగా 2.5 లక్షలకు పైగా గ్రామ పంచాయితీలకు ర్యాంకులను ఇస్తూ ‘పంచాయితీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ (PAI) 2.0’ నివేదిక విడుదలైంది.
- త్రిపుర, కేరళ, ఒడిశా వంటి చిన్న రాష్ట్రాలు ఇందులో మెరుగైన పనితీరు కనబరిచాయి. అయితే ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, రాజస్థాన్, పంజాబ్ వంటి పెద్ద రాష్ట్రాలు వెనుకబడ్డాయని ఈ నివేదిక వెల్లడించింది.
PAI 2.0 అంటే ఏమిటి?
- ఇది గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలను (Rural local bodies) అంచనా వేయడానికి పంచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందించిన ఒక సమగ్ర పనితీరు అంచనా సాధనం.
- 9 సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలకు (SDGs) అనుసంధానమైన 150 సూచికల (Indicators) ఆధారంగా ఇది గ్రామ పంచాయితీల పనితీరును కొలుస్తుంది.
- ఈ సూచిక అట్టడుగు స్థాయి పాలనకు ఒక రిపోర్ట్ కార్డులా పనిచేస్తుంది. డేటా ఆధారిత ప్రణాళికలు, జవాబుదారీతనాన్ని ఇది ప్రోత్సహిస్తుంది.
నివేదికలోని ముఖ్యాంశాలు
ఉత్తమ పనితీరు కనబరిచిన రాష్ట్రాలు (Top Performing States):
- త్రిపుర: ఇక్కడి సుమారు 80% గ్రామ పంచాయితీలు “ఫ్రంట్ రన్నర్” (Front Runner) కేటగిరీలో నిలిచాయి.
- కేరళ: ఇక్కడి సుమారు 10% పంచాయితీలు అగ్ర కేటగిరీలో (Top category) ఉన్నాయి.
- ఒడిశా: సుమారు 9% పంచాయితీలు అత్యుత్తమ పనితీరు సాధించాయి.
ఈ రాష్ట్రాల్లో సంస్థాగత సామర్థ్యం, స్థానిక పాలన ఫలితాలు బలంగా ఉన్నాయని ఇది చూపుతుంది.
వెనుకబడిన పెద్ద రాష్ట్రాలు (Lagging Large States):
- ఉత్తరప్రదేశ్
- బీహార్
- రాజస్థాన్
- పంజాబ్
ఈ రాష్ట్రాల్లో జనాభా ఎక్కువగా ఉండటం, పరిపాలనా సంక్లిష్టతలు (Administrative complexities) ఉండటం వల్ల పనితీరు దెబ్బతింది.
మొత్తం మీద పరిశీలన (Overall Observation):
- ఏ ఒక్క పంచాయితీ కూడా “అచీవర్” (Achiever) కేటగిరీకి చేరుకోలేదు. (స్కోరు 90–100)
- ఎక్కువ పంచాయితీలు పర్ఫార్మర్ (Performer) / ఆస్పిరంట్ (Aspirant) కేటగిరీల్లోనే ఉన్నాయి.
- అట్టడుగు స్థాయి పాలనలో మెరుగుదలకు ఇంకా గణనీయమైన అవకాశం ఉందని ఇది సూచిస్తుంది.
ర్యాంకింగ్ విధానం (కేటగిరీలు)
స్కోర్ల ఆధారంగా గ్రామ పంచాయితీలను ఐదు కేటగిరీలుగా వర్గీకరించారు:
- అచీవర్ (Achiever): 90–100
- ఫ్రంట్ రన్నర్ (Front Runner): 75–90
- పర్ఫార్మర్ (Performer): 60–75
- ఆస్పిరంట్ (Aspirant): 40–60
- బిగినర్ (Beginner): 40 కంటే తక్కువ
ఈ విధానం జాతీయ SDG ర్యాంకింగ్ పద్ధతిని పోలి ఉంటుంది.
సూచికలు, SDG లతో అనుసంధానం
కింది వాటితో సహా మొత్తం 9 SDG ల ఆధారంగా PAI 2.0 పంచాయితీలను మూల్యాంకనం (Evaluates) చేస్తుంది:
- పేదరిక నిర్మూలన
- ఆరోగ్యం, పోషకాహారం
- నీరు, పారిశుద్ధ్యం
- నాణ్యమైన విద్య
- లింగ సమానత్వం (Gender equality)
- మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి
- పర్యావరణ సుస్థిరత (Environmental sustainability)
ప్రపంచ లక్ష్యాలను గ్రామ స్థాయి పాలనకు తీసుకురావడాన్ని (Localisation of SDGs) ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.
కొన్ని రాష్ట్రాలు ఎందుకు మెరుగ్గా పనిచేశాయి?
- బలమైన వికేంద్రీకరణ (Strong Decentralisation): కేరళ లాంటి రాష్ట్రాల్లో వికేంద్రీకృత ప్రణాళిక (Decentralised planning), స్థానిక సాధికారతకు (Local empowerment) సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది.
- సామర్థ్యాల పెంపు (Capacity Building): పంచాయితీ ప్రతినిధులు, పరిపాలనా సిబ్బందికి మెరుగైన శిక్షణ ఇవ్వడం.
- సామాజిక అభివృద్ధి నమూనా (Social Development Model): అధిక అక్షరాస్యత, అవగాహన, పౌరుల భాగస్వామ్యం (Citizen participation) వల్ల ఫలితాలు మెరుగుపడతాయి.
- నిధుల సమర్థ వినియోగం (Effective Fund Utilisation): అభివృద్ధి పథకాలకు కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఇచ్చే గ్రాంట్లను బాగా ఉపయోగించుకోవడం.
పెద్ద రాష్ట్రాలు ఎందుకు వెనుకబడ్డాయి?
- పరిపాలనా పరిమాణం (Administrative Scale): ఎక్కువ జనాభా, భౌగోళిక విస్తీర్ణం (Geographical size) వల్ల పాలనాపరమైన సవాళ్లు ఏర్పడతాయి.
- సామర్థ్య లోపం (Capacity Deficit): పంచాయితీ స్థాయిలో పరిమిత శిక్షణ, సంస్థాగత సామర్థ్యం తక్కువగా ఉండటం.
- ఆర్థికంగా ఆధారపడటం (Financial Dependence): ఉన్నత స్థాయి ప్రభుత్వాలపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం వల్ల స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) తగ్గుతుంది.
- బలహీనమైన డేటా వ్యవస్థలు (Weak Data Systems): అప్పటికప్పుడు కచ్చితమైన డేటా (Real-time data) లేకపోవడం వల్ల ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణ దెబ్బతింటున్నాయి.
- సామాజిక అసమానతలు (Social Inequalities): లోతైన సామాజిక-ఆర్థిక వ్యత్యాసాలు (Socio-economic disparities) పురోగతిని నెమ్మదింపజేస్తాయి.
PAI 2.0 ప్రాముఖ్యత
- అట్టడుగు స్థాయి పాలనను బలోపేతం చేస్తుంది: పంచాయితీల పనితీరు ఆధారిత మూల్యాంకనాన్ని (Performance-based evaluation) ప్రోత్సహిస్తుంది.
- SDG స్థానికీకరణ (Localization): స్థానిక పాలనను ప్రపంచ అభివృద్ధి లక్ష్యాలతో అనుసంధానం చేస్తుంది.
- పాలసీ ఫీడ్బ్యాక్ టూల్: విధానాల్లో ఉన్న లోపాలను గుర్తించి, లక్ష్యాలను చేరుకోవడంలో ప్రభుత్వాలకు సహాయపడుతుంది.
- పోటీ సమాఖ్య విధానాన్ని (Competitive Federalism) ప్రోత్సహిస్తుంది: స్థానిక పాలనా ఫలితాలను మెరుగుపరచడానికి రాష్ట్రాలు పోటీ పడేలా చేస్తుంది.
- జవాబుదారీతనాన్ని (Accountability) పెంచుతుంది: గ్రామీణాభివృద్ధి పనితీరులో పారదర్శకతను (Transparency) సృష్టిస్తుంది.
పంచాయితీ రాజ్ – రాజ్యాంగపరమైన అంశాలు
- 1993 ఏప్రిల్ 24 నుంచి అమల్లోకి వచ్చిన 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా భారతదేశంలో పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థకు రాజ్యాంగ హోదా (Constitutional status) లభించింది.
- ఈ సవరణ రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్స్ 243 నుంచి 243O వరకు ‘పార్ట్ IX’ ను చేర్చింది. అలాగే 29 సబ్జెక్టులతో కూడిన 11వ షెడ్యూల్ను జత చేసింది.
- గ్రామ పంచాయితీల ఏర్పాటు గురించి ఆదేశిక సూత్రాల్లోని (Directive Principles of State Policy) ఆర్టికల్ 40 లో ప్రస్తావించారు.
- పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థ మూడంచెల నిర్మాణాన్ని (Three-tier structure) అనుసరిస్తుంది. గ్రామ స్థాయిలో గ్రామ పంచాయితీ, మధ్యంతర స్థాయిలో (Intermediate level) పంచాయితీ సమితి, జిల్లా స్థాయిలో జిల్లా పరిషత్ ఉంటాయి.
- గ్రామంలో నమోదైన ఓటర్లందరూ గ్రామ సభలో సభ్యులుగా ఉంటారు. ఇది పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థకు పునాది (Foundation) లాంటిది.
- పంచాయితీలకు ఎన్నికలను రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (State Election Commission) నిర్వహిస్తుంది. ఇది రాష్ట్ర స్థాయిలో స్వతంత్ర రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ.
- పంచాయితీ సభ్యులందరినీ ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు. అయితే చైర్పర్సన్ను (Chairperson) ఎన్నుకునే పద్ధతి మాత్రం ఒక్కో రాష్ట్రంలో ఒక్కోలా ఉంటుంది.
- షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) వారి జనాభా నిష్పత్తికి (Proportion) అనుగుణంగా సీట్లను రిజర్వ్ చేస్తారు. మొత్తం స్థానాల్లో మూడింట ఒక వంతుకు (1/3) తక్కువ కాకుండా మహిళలకు కేటాయిస్తారు.
- అన్ని స్థాయిల్లోని చైర్పర్సన్ పదవులకు (Offices of chairpersons) కూడా రిజర్వేషన్లు వర్తిస్తాయి.
- పంచాయితీల పదవీకాలం ఐదేళ్లు. ఒకవేళ వాటిని రద్దు చేస్తే (Dissolution), ఆరు నెలల్లోపు ఎన్నికలు నిర్వహించాలి.
- పంచాయితీ ఎన్నికల్లో పోటీ చేయాలంటే ఒక వ్యక్తి వయసు కనీసం 21 ఏళ్లు ఉండాలి.
- పంచాయితీలకు ఆదాయం స్థానిక పన్నులు, రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వాలు ఇచ్చే గ్రాంట్లు (Grants-in-aid), వివిధ ప్రభుత్వ పథకాల నిధుల ద్వారా వస్తుంది.
- పంచాయితీల ఆర్థిక స్థితిగతులను సమీక్షించడానికి, నిధుల పంపిణీని సిఫార్సు చేయడానికి ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని (State Finance Commission) ఏర్పాటు చేస్తారు.
- పంచాయితీల అధికారాలు, విధులు 11వ షెడ్యూల్లో పేర్కొన్న 29 సబ్జెక్టులకు సంబంధించినవి ఉంటాయి. ఇందులో వ్యవసాయం, గ్రామీణాభివృద్ధి, ఆరోగ్యం, పారిశుద్ధ్యం లాంటివి ఉన్నాయి.
- పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థకు సంబంధించిన నిబంధనలు నాగాలాండ్, మేఘాలయ, మిజోరాం రాష్ట్రాలకు వర్తించవు.
- ఈ నిబంధనలు షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు (Scheduled Areas) కూడా నేరుగా వర్తించవు. వాటికి పెసా చట్టం (PESA Act) ద్వారా వర్తింపజేస్తారు.
- భారతదేశంలో మూడంచెల పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలని 1957లోని బల్వంత్ రాయ్ మెహతా కమిటీ (Balwant Rai Mehta Committee) సిఫార్సు చేసింది.
- 1978లోని అశోక్ మెహతా కమిటీ (Ashok Mehta Committee) రెండంచెల వ్యవస్థను (Two-tier system) సిఫార్సు చేసింది. స్థానిక పాలనలో జిల్లా స్థాయికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పింది.
- రాజ్యాంగంలోని ఏడవ షెడ్యూల్లో (Seventh Schedule) ఉన్న రాష్ట్ర జాబితాలో (State List) పంచాయితీలు చేర్చబడ్డాయి. కాబట్టి వాటి నిర్మాణం, పనితీరు గురించి చట్టాలు చేసే అధికారం రాష్ట్రాలకే ఉంటుంది.
పంచాయితీ రాజ్ సంస్థల (PRIs) పనితీరులో సవాళ్లు
- ఆర్థిక ఇబ్బందులు (Financial Constraints): సొంతంగా ఆదాయం రాబట్టుకోవడం తక్కువ. గ్రాంట్లపైనే (Grants) ఎక్కువగా ఆధారపడటం.
- పరిపాలనాపరమైన ఇబ్బందులు (Functional Overlap): రాష్ట్రాలకు, పంచాయితీలకు మధ్య అధికారాల విభజన స్పష్టంగా లేకపోవడం.
- మానవ వనరుల సమస్యలు: శిక్షణ పొందిన సిబ్బంది, పరిపాలనాపరమైన మద్దతు (Administrative support) లేకపోవడం.
- రాజకీయ జోక్యం (Political Interference): స్థానిక సంస్థలపై రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఆధిపత్యం.
ముందున్న మార్గం (Way Forward)
- పంచాయితీ ప్రతినిధుల సామర్థ్యాన్ని (Capacity building) తప్పనిసరిగా పెంపొందించాలి.
- రెవెన్యూ అధికారాలను పెంచడం ద్వారా ఆర్థిక వికేంద్రీకరణను (Fiscal decentralisation) మెరుగుపరచాలి.
- డిజిటల్ గవర్నెన్స్ (Digital governance) టూల్స్, రియల్ టైమ్ డేటా (Real-time data) వ్యవస్థలను విస్తరించాలి.
- అత్యుత్తమ పనితీరు కనబరుస్తున్న రాష్ట్రాలలోని ఉత్తమ విధానాలను (Best practices) వేరే రాష్ట్రాలు అనుసరించాలి.
- సమ్మిళిత పాలన (Inclusive governance) కోసం ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని మరింత ప్రోత్సహించాలి.
ముగింపు
భారతదేశ అట్టడుగు స్థాయి పాలనలో (Grassroots governance) ఉన్న అసమాన పురోగతిని ‘పంచాయితీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ 2.0’ హైలైట్ చేస్తుంది. వికేంద్రీకరణ సామర్థ్యాన్ని త్రిపుర, కేరళ వంటి రాష్ట్రాలు నిరూపించగా, పెద్ద రాష్ట్రాల వెనుకబాటుతనం వ్యవస్థాగత సవాళ్లను (Systemic challenges) చూపుతుంది.
సమ్మిళిత అభివృద్ధిని సాధించడానికి, SDGలను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి, గ్రామ స్థాయి నుంచి “వికసిత్ భారత్” (Viksit Bharat) కలను సాకారం చేయడానికి పంచాయితీ రాజ్ సంస్థలను బలోపేతం చేయడం అత్యంత అవసరం.
బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (CARE MCQs)
ప్రశ్న 1: పంచాయితీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ (Panchayat Advancement Index – PAI) 2.0 కు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- దీనిని కేంద్ర పంచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందిస్తుంది.
- ఇది సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) ఆధారంగా గ్రామ పంచాయితీలను మూల్యాంకనం (Evaluates) చేస్తుంది.
- భారతదేశంలోని అన్ని పంచాయితీలు ఇందులో ‘ఫ్రంట్ రన్నర్’ (Front Runner) లేదా అంతకంటే పై స్థాయి ర్యాంకును సాధించాయి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: PAI ని కేంద్ర పంచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందిస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: గ్రామ పంచాయితీలను అంచనా వేయడానికి ఇందులో SDG ఆధారిత సూచికలను (Indicators) ఉపయోగిస్తారు.
- వాక్యం 3 తప్పు: ఏ ఒక్క పంచాయితీ కూడా అత్యున్నతమైన “అచీవర్” కేటగిరీకి చేరుకోలేదు. చాలా పంచాయితీలు ఇంకా కింది స్థాయిలోనే ఉన్నాయి.
ప్రశ్న 2: గ్రామీణాభివృద్ధిలో పంచాయితీ రాజ్ సంస్థల (PRIs) పాత్ర గురించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను సిద్ధం చేసేలా పంచాయితీ రాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగబద్ధమైన అధికారం ఉంది.
- 1992 నాటి 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ప్రకారం, పంచాయితీ రాజ్ సంస్థలలోని సభ్యులందరికీ ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు (Direct election) నిర్వహించరు.
- మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA) వంటి కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (Centrally sponsored schemes) అమలులో PRIs ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి.
- PRIs కి కేవలం స్థానికంగా పన్నులు విధించే అధికారాలు మాత్రమే ఉంటాయి. కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నుంచి వచ్చే గ్రాంట్లు (Grants) ఇందులో చేరవు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 3 మాత్రమే
(b) 2, 4 మాత్రమే
(c) 1, 2, 4 మాత్రమే
(d) పైవన్నీ
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: 1992లో చేసిన 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, రాజ్యాంగంలో ‘పార్ట్ IX’ (ఆర్టికల్స్ 243-243O) ను చేర్చింది. ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను సిద్ధం చేయాలని ఇది పంచాయితీలను ఆదేశిస్తుంది. పంచాయితీలకు అప్పగించాల్సిన 29 సబ్జెక్టుల జాబితాను తెలిపే 11వ షెడ్యూల్ దీనికి మరింత మద్దతు ఇస్తుంది.
- వాక్యం 2 తప్పు: గ్రామ, మధ్యంతర, జిల్లా స్థాయిలలో పంచాయితీ సభ్యులందరినీ ప్రత్యక్షంగా (Directly) ఎన్నుకోవాలని 73వ సవరణ చెబుతుంది. పై స్థాయిలలోని చైర్పర్సన్లను మాత్రమే పరోక్షంగా ఎన్నుకోవచ్చు. కాబట్టి ఈ వాక్యం తప్పు.
- వాక్యం 3 సరైనది: ఎంజీఎన్ఆర్ఈజీఏ (MGNREGA) తో సహా వివిధ కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలను అమలు చేయడంలో PRIs కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. క్షేత్రస్థాయిలో ప్రణాళిక, అమలు, పర్యవేక్షణలో ఇవి పాలుపంచుకుంటాయి.
- వాక్యం 4 తప్పు: PRIs కేవలం స్థానిక పన్నులు వసూలు చేయడానికే పరిమితం కాలేదు. ఫైనాన్స్ కమిషన్ (Finance Commission) సిఫార్సు చేసిన నిధులతో సహా.. అవి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నుంచి గ్రాంట్లను కూడా పొందుతాయి. అంటే వాటి ఆర్థిక అధికారాలు సాంప్రదాయ స్థానిక పన్నుల కంటే ఎక్కువే ఉంటాయి.
ప్రశ్న 3: భారతదేశంలో పంచాయితీల అధికారాలు, విధులకు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- పన్నులు, సుంకాలు (Duties), టోల్లు (Tolls), ఫీజులను (Fees) విధించే, వసూలు చేసే అధికారం పంచాయితీలకు ఉంటుంది.
- ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను సిద్ధం చేసే బాధ్యత రాష్ట్ర ప్రభుత్వానిదే కానీ, పంచాయితీలది కాదు.
- రాష్ట్ర శాసనసభ (State Legislature) అప్పగించిన విధంగా.. ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం పథకాలను అమలు చేయడంలో పంచాయితీలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
- స్థానిక పాలనా విషయాలలో పంచాయితీలు రాష్ట్ర చట్టాలతో (State legislation) సంబంధం లేకుండా స్వతంత్రంగా పనిచేస్తాయి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
(a) ఒకటి మాత్రమే
(b) రెండు మాత్రమే
(c) మూడు మాత్రమే
(d) నాలుగూ
జవాబు: (b)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 243H ప్రకారం, రాష్ట్ర చట్టాలకు లోబడి పన్నులు, సుంకాలు, టోల్, ఫీజులను విధించడానికి, వసూలు చేయడానికి పంచాయితీలకు అధికారం ఉంటుంది. ఇది వాటికి స్థానిక ఆదాయ వనరును (Local revenue) అందిస్తుంది.
- వాక్యం 2 తప్పు: ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను సిద్ధం చేసే బాధ్యతను 73వ రాజ్యాంగ సవరణ స్పష్టంగా పంచాయితీలకు కేటాయించింది. అందువల్ల, ఈ పని కేవలం రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికే పరిమితం కాలేదు.
- వాక్యం 3 సరైనది: రాష్ట్ర శాసనసభ నిర్ణయించిన విధంగా అభివృద్ధి పథకాలను అమలు చేసే బాధ్యత పంచాయితీలదే. సంక్షేమ, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను అమలు చేసే అట్టడుగు స్థాయి సంస్థలుగా ఇవి పనిచేస్తాయి.
- వాక్యం 4 తప్పు: పంచాయితీలు రాష్ట్ర చట్టాలకు అతీతంగా స్వతంత్రంగా పనిచేయవు. రాజ్యాంగ ఫ్రేమ్వర్క్ కింద రాష్ట్ర చట్టాల ద్వారానే వాటి అధికారాలు, విధులు నిర్ణయించబడతాయి. నియంత్రించబడతాయి.
ప్రశ్న 4: 73, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలకు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- 73వ సవరణ పంచాయితీల రాజ్యాంగ హోదా, సంస్థాగత నిర్మాణానికి (Organization) సంబంధించింది.
- 74వ సవరణ కేవలం జిల్లా స్థాయిలో మాత్రమే మునిసిపాలిటీల (Municipalities) ఏర్పాటుకు అవకాశం ఇస్తుంది.
- జిల్లా స్థాయిలో ప్రణాళికల కోసం ఒక ‘జిల్లా ప్రణాళికా కమిటీ’ (District Planning Committee) ఏర్పాటుకు 74వ సవరణ అవకాశం కల్పిస్తుంది.
- మునిసిపాలిటీలలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) సీట్ల రిజర్వేషన్ గురించి 74వ సవరణ ప్రస్తావిస్తుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
(a) ఒకటి మాత్రమే
(b) రెండు మాత్రమే
(c) మూడు మాత్రమే
(d) నాలుగూ
జవాబు: (c)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: 73వ రాజ్యాంగ సవరణ (1992) పంచాయితీ రాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదాను కల్పించింది. గ్రామీణ స్థానిక పాలనలో మూడంచెల వ్యవస్థను (Three-tier system) ఏర్పాటు చేసింది.
- వాక్యం 2 తప్పు: పట్టణ ప్రాంత (Urban area) పరిమాణం, స్వభావాన్ని బట్టి.. నగర పంచాయితీ, మునిసిపల్ కౌన్సిల్, మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ అనే మూడు స్థాయిలలో మునిసిపాలిటీలను 74వ సవరణ ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇది కేవలం జిల్లా స్థాయికి మాత్రమే పరిమితం కాదు.
- వాక్యం 3 సరైనది: పంచాయితీలు, మునిసిపాలిటీలు తయారు చేసిన ప్రణాళికలను కలిపి ఒక సమగ్ర ‘జిల్లా అభివృద్ధి ప్రణాళిక’గా మార్చడానికి, జిల్లా ప్లానింగ్ కమిటీని (ఆర్టికల్ 243ZD) ఏర్పాటు చేయాలని 74వ సవరణ చెబుతుంది.
- వాక్యం 4 సరైనది: పట్టణ స్థానిక పాలనలో ప్రాతినిధ్యాన్ని నిర్ధారించడానికి, మునిసిపాలిటీలలో ఎస్సీ (SC), ఎస్టీ (ST) లకు సీట్లను రిజర్వ్ చేయాలని 74వ సవరణ తప్పనిసరి చేసింది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: PAI 2.0 అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇది గ్రామ పంచాయితీల అభివృద్ధి, పాలన నాణ్యతను కొలిచే (Measuring) పనితీరు సూచిక (Performance index).
ప్రశ్న 2: PAI 2.0 ర్యాంకింగ్స్లో ఏ రాష్ట్రం అగ్రస్థానంలో నిలిచింది?
జవాబు: త్రిపుర అత్యుత్తమ పనితీరు కనబరిచిన రాష్ట్రంగా (Top-performing state) అగ్రస్థానంలో నిలిచింది.
ప్రశ్న 3: పెద్ద రాష్ట్రాలు ఎందుకు వెనుకబడి ఉన్నాయి?
జవాబు: పరిపాలనా సంక్లిష్టత (Administrative complexity), సంస్థాగత సామర్థ్యం తక్కువగా ఉండటం, సామాజిక-ఆర్థిక సవాళ్ల (Socio-economic challenges) కారణంగా అవి వెనుకబడ్డాయి.
ప్రశ్న 4: PAI కి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలతో (SDGs) అనుసంధానం ఎలా ఉంది?
జవాబు: పేదరికం, ఆరోగ్యం, మౌలిక సదుపాయాలు వంటి SDG ఆధారిత సూచికల (SDG-aligned indicators) ద్వారా ఇది పంచాయితీల పనితీరును అంచనా వేస్తుంది.
ప్రశ్న 5: యూపీఎస్సీ (UPSC) కి PAI ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
జవాబు: ఇది పాలన (Governance), వికేంద్రీకరణ (Decentralisation), SDG అమలు లాంటి అంశాలను కలుపుతుంది. అందువల్ల ఇది జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II, III కి చాలా ముఖ్యమైనది.
మూలం: ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్ (Indian Express)
ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – పర్యావరణం (Environment) | భౌగోళిక శాస్త్రం (Geography) | వనరుల భద్రత (Resource Security)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- అరుదైన భూమి మూలకాలు (Rare Earth Elements – REEs), మేకాంగ్ నది (Mekong River), భారీ లోహాల కాలుష్యం (Heavy Metal Pollution), సరిహద్దులు దాటే నదులు (Transboundary Rivers), మేకాంగ్ రివర్ కమిషన్, బయోఅక్యుమ్యులేషన్ (Bioaccumulation).
మెయిన్స్ కోసం:
- పర్యావరణ క్షీణత (Environmental degradation), వనరుల భౌగోళిక రాజకీయాలు (Resource geopolitics), సరిహద్దు జలాల పాలన (Transboundary water governance), సుస్థిర మైనింగ్ (Sustainable mining), ఆహార భద్రత (Food security), పర్యావరణ సంక్షోభం (Ecological crisis), ప్రాంతీయ సహకారం (Regional cooperation), పర్యావరణ దుష్ప్రభావాలు (Environmental externalities).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- మయన్మార్, లావోస్ (Laos) దేశాలలో ఎలాంటి నియంత్రణలు లేకుండా అరుదైన భూమి మూలకాల (Rare earth elements) తవ్వకాలు జరుగుతున్నాయి. దీనివల్ల మేకాంగ్ నది (Mekong River) ఉపనదుల్లో విషపూరితమైన కాలుష్యం (Toxic pollution) కలుగుతోంది.
- ఈ కాలుష్యం ఆగ్నేయాసియా అంతటా వ్యవసాయం, మత్స్య సంపద, ప్రజల జీవనోపాధికి తీవ్రమైన ముప్పు తెస్తోంది.
- ఈ ప్రాంతాన్ని తరచుగా “ప్రపంచ వంటగది” (World’s kitchen) అని పిలుస్తారు. ఈ కాలుష్యం వల్ల ఇక్కడ ఆహార భద్రతపై (Food security) ఆందోళనలు పెరుగుతున్నాయి.
అసలు సమస్య ఏమిటి?
- అరుదైన భూమి మూలకాల మైనింగ్ను సరిగ్గా నియంత్రించకపోవడం వల్లే ఈ సమస్య తలెత్తుతోంది. ఈ మైనింగ్ కార్యకలాపాలు సమీపంలోని నీటి వనరుల్లోకి విష రసాయనాలను విడుదల చేస్తాయి.
- ఈ కాలుష్య కారకాలు నదీ వ్యవస్థల ద్వారా దేశాల సరిహద్దులు దాటుతాయి. ఇది సరిహద్దులు దాటే పర్యావరణ సంక్షోభాన్ని (Transboundary environmental crisis) సృష్టిస్తుంది.
- మైనింగ్ జరిగే దేశాలను మాత్రమే ఈ సమస్య ప్రభావితం చేయదు. మేకాంగ్ నదిపై ఆధారపడిన దిగువ దేశాలకు (Downstream nations) కూడా ఇది తీవ్ర నష్టం కలిగిస్తుంది.
మేకాంగ్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతం గురించి (About Mekong River Basin)
- మేకాంగ్ నది ప్రపంచంలోని పొడవైన నదులలో ఒకటి. ఆగ్నేయాసియాలో (Southeast Asia) ఇదే అతి పొడవైన నది.
- ఈ నది చైనాలోని టిబెట్ పీఠభూమిలో పుడుతుంది. అక్కడ దీనిని లాన్కాంగ్ నది (Lancang River) అని పిలుస్తారు.
- ఈ నది చైనా, మయన్మార్, లావోస్, థాయ్లాండ్, కంబోడియా, వియత్నాం అనే ఆరు దేశాల గుండా ప్రవహిస్తుంది.
- చివరగా వియత్నాంలోని ఒక పెద్ద, సారవంతమైన డెల్టా ద్వారా దక్షిణ చైనా సముద్రంలో (South China Sea) కలుస్తుంది.
- మేకాంగ్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతం ప్రపంచంలోనే అత్యంత జీవవైవిధ్యం (Biodiverse) ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఒకటి. ఇది అనేక రకాల చేపల జాతులకు, జల పర్యావరణ వ్యవస్థలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
- ఈ బేసిన్ వ్యవసాయానికి, ముఖ్యంగా వరి సాగుకు చాలా కీలకం. మత్స్యకారులు, రైతులు ఇలా లక్షలాది మందికి ఇది జీవనోపాధి ఇస్తుంది.
- వియత్నాంలోని మేకాంగ్ డెల్టాలో వ్యవసాయ ఉత్పాదకత చాలా ఎక్కువ. అందుకే దీనిని ఆగ్నేయాసియా ‘రైస్ బౌల్’ (Rice bowl) అని తరచుగా పిలుస్తారు.
- ఈ బేసిన్లో నేల సారాన్ని, పర్యావరణ వ్యవస్థలను కాపాడటానికి మేకాంగ్ నదికి వచ్చే కాలానుగుణ వరదలు (Seasonal flooding) చాలా ముఖ్యం.
- ఈ నది సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable development), సహకార నిర్వహణను ప్రోత్సహించడానికి అధికారులు 1995లో ‘మేకాంగ్ రివర్ కమిషన్’ను (Mekong River Commission) ఏర్పాటు చేశారు.
- ఈ కమిషన్లో లావోస్, థాయ్లాండ్, కంబోడియా, వియత్నాం అనే నాలుగు సభ్య దేశాలు ఉన్నాయి. చైనా, మయన్మార్లు డైలాగ్ పార్ట్నర్లుగా (Dialogue partners) ఉన్నాయి.
- ముఖ్యంగా ఎగువ ప్రాంతాలలో జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి (Hydropower generation) కోసం ఈ నదిని ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తున్నారు. దీనివల్ల పర్యావరణ అసమతుల్యత (Ecological imbalance), దిగువకు వచ్చే నీటి ప్రవాహం గురించి ఆందోళనలు పెరుగుతున్నాయి.
- నది ఎగువ ప్రాంతాల్లో, ముఖ్యంగా చైనాలో డ్యామ్లను నిర్మించారు. దీనివల్ల దిగువకు వచ్చే ఒండ్రు మట్టి (Sediment flow) తగ్గింది. నీటి ప్రవాహ విధానాలు (Water regimes) మారిపోయాయి.
- ఉమ్మడి నీటి వనరులు, పోటీ పడుతున్న జాతీయ ప్రయోజనాల కారణంగా మేకాంగ్ బేసిన్ను భౌగోళిక రాజకీయంగా (Geopolitically) చాలా ముఖ్యమైనదిగా పరిగణిస్తారు.
- కంబోడియాలోని టోన్లే సాప్ సరస్సు (Tonle Sap Lake) కు మేకాంగ్ నదితో దగ్గరి సంబంధం ఉంది. వాతావరణాన్ని బట్టి నీరు వెనక్కి ప్రవహించే (Seasonal flow reversal) ప్రత్యేకత ఈ సరస్సులో కనిపిస్తుంది.
రేర్ ఎర్త్ మైనింగ్ కాలుష్యం ఎలా ఉంటుంది?
- ఖనిజాలను వెలికితీయడానికి రేర్ ఎర్త్ మైనింగ్లో (Rare earth mining) రసాయనాలను వాడే పద్ధతులను (Chemical leaching techniques) ఉపయోగిస్తారు.
- ఈ ప్రక్రియ ఆర్సెనిక్ (Arsenic), పాదరసం (Mercury), సీసం (Lead), కాడ్మియం (Cadmium) వంటి భారీ లోహాలతో (Heavy metals) కూడిన విష వ్యర్థాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.
- ఈ విష పదార్థాలను సమీపంలోని వాగులు, ఉపనదుల్లోకి వదులుతారు.
- సాయి (Sai), రువాక్ (Ruak) వంటి ఉపనదులు ఈ కాలుష్య కారకాలను మేకాంగ్ నదీ వ్యవస్థలోకి తీసుకువెళతాయి.
- ఈ కాలుష్యం నది దిగువకు వ్యాపిస్తుంది. అనేక దేశాలను, పర్యావరణ వ్యవస్థలను ప్రభావితం చేస్తుంది.
మైనింగ్ ప్రభావాలు (Impact of Mining)
| వర్గం (Category) | ముఖ్యమైన ప్రభావాలు (Key Impacts) |
| పర్యావరణ ప్రభావం | మైనింగ్ కార్యకలాపాల వల్ల నీటి కాలుష్యం ఏర్పడుతుంది. దీనివల్ల నది నీరు తాగడానికి, సాగునీటికి (Irrigation) పనికిరాకుండా పోతుంది. నేల కాలుష్యం భూమి సారాన్ని, వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను తగ్గిస్తుంది. నీటిలోని పర్యావరణ వ్యవస్థలు దెబ్బతింటాయి. చేపలు, జీవవైవిధ్యం (Biodiversity) నశిస్తాయి. భారీ లోహాలు త్వరగా కుళ్లిపోవు (Non-biodegradable). ఇవి కాలక్రమేణా పేరుకుపోతాయి. అందువల్ల ఇవి పర్యావరణంలో ఎక్కువ కాలం ఉండిపోతాయి. |
| మానవ ఆరోగ్యంపై ప్రభావం | కలుషితమైన నీరు, ఆహారాన్ని తీసుకోవడం వల్ల ప్రజలు విషపూరితమైన భారీ లోహాల బారిన పడతారు. దీనివల్ల క్యాన్సర్, నాడీ సంబంధిత సమస్యలు (Neurological disorders), అవయవాలు దెబ్బతినడం లాంటి తీవ్రమైన ఆరోగ్య సమస్యలు వస్తాయి. పిల్లలపై ఈ ప్రభావం మరీ ఎక్కువగా ఉంటుంది. వారు ఎదుగుదల సమస్యలతో (Developmental problems) బాధపడతారు. నదీ వ్యవస్థల సమీపంలో నివసించే ప్రజలు అత్యధిక ఆరోగ్య ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటారు. |
| వ్యవసాయం, ఆహార భద్రతపై ప్రభావం | సాగునీటి కోసం మేకాంగ్ నదిపై ఆధారపడిన దేశాల్లో పంటలు కలుషితం అవుతున్నాయి. ముఖ్యంగా వరి సాగుపై తీవ్ర ప్రభావం పడుతోంది. నేల, నీరు పాడవడం వల్ల వ్యవసాయ ఉత్పాదకత తగ్గుతుంది. ఆహార నాణ్యత దెబ్బతింటుంది. ఎగుమతి చేసే సామర్థ్యం (Export potential) తగ్గుతుంది. ఇది ప్రాంతీయ, ప్రపంచ ఆహార సరఫరా గొలుసులను (Food supply chains) ప్రభావితం చేస్తుంది. |
అరుదైన భూమి ఖనిజాల ప్రాముఖ్యత
- అరుదైన భూమి మూలకాలు (Rare earth elements) అంటే 17 మూలకాల సమూహం. ఇందులో లాంతనైడ్లు (Lanthanides), స్కాండియం (Scandium), యిట్రియం (Yttrium) ఉంటాయి.
- ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు, విండ్ టర్బైన్లు (Wind turbines), స్మార్ట్ఫోన్లు, రక్షణ వ్యవస్థలు (Defense systems) లాంటి ఆధునిక సాంకేతికతలకు ఇవి అత్యంత అవసరం.
- స్వచ్ఛమైన ఇంధన మార్పులో (Clean energy transition), డిజిటల్ టెక్నాలజీలలో ఇవి కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
- ఇవి ఎంతో ముఖ్యమైనవి అయినప్పటికీ.. సరైన నిబంధనలు పాటించకపోతే, వీటిని వెలికితీసే ప్రక్రియ పర్యావరణానికి తీవ్ర నష్టం కలిగిస్తుంది.
ప్రస్తుతం ఉన్న సంస్థాగత యంత్రాంగం
మేకాంగ్ రివర్ కమిషన్ పాత్ర:
- మేకాంగ్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో సుస్థిర నిర్వహణను (Sustainable management) ప్రోత్సహించడానికి అధికారులు దీనిని 1995లో ఏర్పాటు చేశారు.
- కంబోడియా, లావోస్, థాయ్లాండ్, వియత్నాం ఇందులో సభ్య దేశాలుగా ఉన్నాయి.
- సభ్య దేశాల మధ్య సహకారం, డేటా పంచుకోవడం, పర్యావరణ పర్యవేక్షణకు (Environmental monitoring) ఇది సహాయపడుతుంది.
పరిమితులు (Limitations):
- మయన్మార్, చైనా ఈ కమిషన్లో పూర్తి స్థాయి సభ్యులు కావు.
- హానికరమైన మైనింగ్ పద్ధతులను అరికట్టడానికి అవసరమైన అధికారాలు (Enforcement powers) ఈ కమిషన్కు లేవు.
- దేశాల మధ్య బలహీనమైన సమన్వయం (Weak coordination) ఉంది. అందువల్ల సరిహద్దులు దాటే కాలుష్యాన్ని ఎదుర్కోవడంలో ఈ కమిషన్ పూర్తి స్థాయిలో పని చేయలేకపోతోంది.
కీలక సవాళ్లు
- కాలుష్యం సరిహద్దులు దాటి వ్యాపిస్తుంది. దీనివల్ల నిబంధనలు అమలు చేయడం, జవాబుదారీతనాన్ని (Accountability) నిర్ధారించడం కష్టంగా మారుతోంది.
- ఎగువ ప్రాంతాల్లో జరిగే మైనింగ్ కార్యకలాపాలపై దిగువ దేశాలకు నియంత్రణ ఉండదు.
- అరుదైన భూమి ఖనిజాలకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా అధిక డిమాండ్ ఉంది. ఇది కఠినమైన పర్యావరణ నిబంధనల అమలును నిరుత్సాహపరుస్తోంది.
- మైనింగ్ పద్ధతులను నియంత్రించడానికి కఠినమైన అంతర్జాతీయ చట్రాలు (International frameworks) లేవు.
- మైనింగ్ జరిగే ప్రాంతాలలో బలహీనమైన పాలన, పర్యవేక్షణా వ్యవస్థలు ఉన్నాయి.
ముందున్న మార్గం
- ప్రాంతీయ సహకారాన్ని బలోపేతం చేయాలి. బేసిన్లో ఉన్న అన్ని దేశాలను పాలనా యంత్రాంగాల్లో (Governance mechanisms) చేర్చాలి.
- కఠినమైన పర్యావరణ నిబంధనలను అమలు చేయాలి. మైనింగ్ కార్యకలాపాలను ఎప్పటికప్పుడు పర్యవేక్షించాలి.
- సుస్థిర మైనింగ్ (Sustainable mining) సాంకేతికతలను ప్రోత్సహించాలి. సరైన వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థలను (Waste management systems) ఏర్పాటు చేయాలి.
- అరుదైన భూమి ఖనిజాల విషయంలో బాధ్యతాయుతమైన, నైతిక సోర్సింగ్ (Ethical sourcing) కోసం ప్రపంచ ప్రమాణాలను (Global standards) అభివృద్ధి చేయాలి.
- ప్రత్యామ్నాయ జీవనోపాధిని (Alternative livelihoods) చూపించాలి. సురక్షితమైన నీటిని అందించే కార్యక్రమాల ద్వారా ప్రభావిత వర్గాలకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
ముగింపు
ఆర్థిక అభివృద్ధికి, పర్యావరణ సుస్థిరతకు మధ్య ఉన్న ఘర్షణను మేకాంగ్ నది సంక్షోభం హైలైట్ చేస్తుంది. ఆధునిక సాంకేతికతలకు, స్వచ్ఛమైన ఇంధనానికి అరుదైన భూమి ఖనిజాలు అత్యవసరం. కానీ, వాటిని ఎలాంటి నియంత్రణ లేకుండా వెలికితీయడం వల్ల లక్షలాది మందికి మద్దతు ఇస్తున్న ఒక కీలకమైన పర్యావరణ వ్యవస్థ ప్రమాదంలో పడుతోంది. పర్యావరణ భద్రతను, అలాగే ఆహార భద్రతను రక్షించడానికి సమర్థవంతమైన పాలన, సుస్థిర పద్ధతులు (Sustainable practices), అంతర్జాతీయ సహకారం అత్యంత అవసరం.
బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (CARE MCQs)
ప్రశ్న 1: అరుదైన భూమి మూలకాల (Rare earth elements) మైనింగ్, అలాగే మేకాంగ్ నదికి (Mekong River) సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- అరుదైన భూమి ఖనిజాల తవ్వకాల వల్ల నదీ వ్యవస్థల్లో భారీ లోహాల కాలుష్యం (Heavy metal contamination) ఏర్పడుతుంది.
- మేకాంగ్ నది ప్రవహించే అన్ని దేశాలు మేకాంగ్ రివర్ కమిషన్లో (Mekong River Commission) సభ్యులుగా ఉన్నాయి.
- పునరుత్పాదక ఇంధన సాంకేతికతలకు (Renewable energy technologies) అరుదైన భూమి ఖనిజాలు అత్యవసరం.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 3 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 2 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: రేర్ ఎర్త్ మైనింగ్ నీటి వ్యవస్థల్లోకి భారీ లోహాలను విడుదల చేస్తుంది.
- వాక్యం 2 తప్పు: మయన్మార్, చైనా మేకాంగ్ రివర్ కమిషన్లో పూర్తి స్థాయి సభ్యులు కావు. ఇవి కేవలం డైలాగ్ పార్ట్నర్లుగా మాత్రమే ఉన్నాయి.
- వాక్యం 3 సరైనది: పునరుత్పాదక ఇంధన సాంకేతికతలకు అరుదైన భూమి ఖనిజాలు అత్యంత కీలకం.
ప్రశ్న 2: టెక్నాలజీలో అరుదైన భూమి ఖనిజాల ఉపయోగాలకు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- వాక్యం-I: లాంతనం (Lanthanum) అనే తేలికపాటి రేర్ ఎర్త్ మూలకాన్ని.. దాని అధిక వక్రీభవన సూచిక (High refractive index), తక్కువ విక్షేపణ లక్షణాల (Low dispersion properties) కారణంగా, అపోక్రోమాటిక్ లెన్స్లు (Apochromatic lenses), నైట్ విజన్ పరికరాల వంటి అధిక పనితీరు కనబరిచే ఆప్టికల్ గ్లాస్లో (Optical glass) విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు.
- వాక్యం-II: నియోడైమియం-ఐరన్-బోరాన్ (NdFeB) అయస్కాంతాలలో (Magnets) కోయెర్సివిటీ (Coercivity), ఉష్ణ స్థిరత్వాన్ని (Thermal stability) పెంచడానికి డిస్ప్రోసియం (Dysprosium) అనే భారీ రేర్ ఎర్త్ మూలకాన్ని మిశ్రమంగా (Alloying agent) ఉపయోగిస్తారు. ముఖ్యంగా ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల మోటార్లు వంటి అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద పనిచేసే అనువర్తనాల్లో దీనిని ఉపయోగిస్తారు.
పై వాక్యాలకు సంబంధించి ఈ కింది వాటిలో ఏది సరైనది?
(a) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి మరియు వాక్యం-II అనేది వాక్యం-I కి సరైన వివరణ.
(b) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి కానీ వాక్యం-II అనేది వాక్యం-I కి సరైన వివరణ కాదు.
(c) వాక్యం-I సరైనది కానీ వాక్యం-II తప్పు.
(d) వాక్యం-I తప్పు కానీ వాక్యం-II సరైనది.
జవాబు: (b)
వివరణ:
- వాక్యం-I సరైనది: లాంతనం (La) అనేది అధిక-నాణ్యత కలిగిన ఆప్టికల్ గ్లాస్ ఉత్పత్తిలో ఉపయోగించే ఒక ముఖ్యమైన తేలికపాటి రేర్ ఎర్త్ మూలకం. దీనిని కలపడం వల్ల వక్రీభవన సూచిక పెరుగుతుంది. రంగుల విక్షేపణ (Chromatic aberration) తగ్గుతుంది. ఇది అపోక్రోమాటిక్ లెన్స్లు, కెమెరా ఆప్టిక్స్, నైట్ విజన్ సిస్టమ్లకు తగినట్లుగా చేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ వాక్యం సరైనది.
- వాక్యం-II సరైనది: డిస్ప్రోసియం (Dy) అనేది NdFeB అయస్కాంతాలలో ఉపయోగించే భారీ రేర్ ఎర్త్ మూలకం. ఇది డీమాగ్నెటైజేషన్కు నిరోధకతను (Resistance to demagnetization) పెంచుతుంది. ఉష్ణ స్థిరత్వాన్ని (Thermal stability) మెరుగుపరుస్తుంది. ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల మోటార్లు, విండ్ టర్బైన్లు, అధిక పనితీరు గల ఎలక్ట్రానిక్స్ లాంటి వాటికి ఇది చాలా కీలకం. కాబట్టి ఈ వాక్యం కూడా సరైనది.
వాక్యం-II వాక్యం-I కి ఎందుకు సరైన వివరణ కాదు?
రెండు వాక్యాలు వేర్వేరు రేర్ ఎర్త్ మూలకాల విభిన్న ఉపయోగాలను వివరిస్తున్నాయి. లాంతనం పాత్ర దాని ఆప్టికల్ లక్షణాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. డిస్ప్రోసియం పాత్ర దాని అయస్కాంత లక్షణాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ రెండింటికి ఎలాంటి సంబంధం లేదు. కాబట్టి (b) సరైన ఎంపిక.
ప్రశ్న 3: అరుదైన భూమి మూలకాల (REE) మైనింగ్, ప్రాసెసింగ్ వల్ల కలిగే పర్యావరణ ప్రభావానికి సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- వాక్యం-I: అరుదైన భూమి మూలకాలను వెలికితీయడం (Extraction), ప్రాసెస్ చేయడం (Processing) వల్ల ప్రకృతి సిద్ధంగా లభించే థోరియం (Thorium), యురేనియం (Uranium) వంటి రేడియోధార్మిక పదార్థాలు (Radioactive materials) తరచుగా విడుదలవుతుంటాయి.
- వాక్యం-II: అరుదైన భూమి మూలకాలను ప్రాసెస్ చేయడంలో ప్రధాన పర్యావరణ సవాలు వాతావరణ ఉద్గారాల (Atmospheric emissions) వల్ల వస్తుంది. ఎందుకంటే, ద్రవ వ్యర్థాలను (Liquid waste streams) సాధారణంగా సమర్థవంతంగా శుద్ధి చేస్తారు. అందువల్ల అవి పెద్దగా ఎలాంటి ప్రమాదాన్ని కలిగించవు.
పై వాక్యాలకు సంబంధించి ఈ కింది వాటిలో ఏది సరైనది?
(a) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి మరియు వాక్యం-II అనేది వాక్యం-I కి సరైన వివరణ.
(b) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి కానీ వాక్యం-II అనేది వాక్యం-I కి సరైన వివరణ కాదు.
(c) వాక్యం-I సరైనది కానీ వాక్యం-II తప్పు.
(d) వాక్యం-I తప్పు కానీ వాక్యం-II సరైనది.
జవాబు: (c)
వివరణ:
- వాక్యం-I సరైనది: రేర్ ఎర్త్ ఖనిజాలలో, ముఖ్యంగా మోనాజైట్ (Monazite) లో ప్రకృతిలో లభించే థోరియం, యురేనియం లాంటి రేడియోధార్మిక పదార్థాలు (NORM) తరచుగా ఉంటాయి. మైనింగ్, ప్రాసెసింగ్ సమయంలో, ఈ పదార్థాలు వ్యర్థాలు, మురుగునీరు, ధూళి ద్వారా పర్యావరణంలోకి విడుదలవుతాయి. ఇవి రేడియోలాజికల్, పర్యావరణ ప్రమాదాలను కలిగిస్తాయి. కాబట్టి ఈ వాక్యం సరైనది.
- వాక్యం-II తప్పు: సల్ఫర్ డయాక్సైడ్ వంటి వాతావరణ ఉద్గారాలు ఆందోళన కలిగించే విషయమే అయినప్పటికీ, ఆమ్లాలు, భారీ లోహాలు, రేడియోధార్మిక అవశేషాలు (Radioactive residues) ఉన్న విషపూరితమైన ద్రవ వ్యర్థాల ఉత్పత్తి వల్లే అతిపెద్ద పర్యావరణ సవాలు ఎదురవుతుంది. ఈ వ్యర్థాలను సరిగ్గా నిర్వహించకపోతే తీవ్రమైన నేల, నీటి కాలుష్యం ఏర్పడుతుంది. ద్రవ వ్యర్థాల కాలుష్య తీవ్రతను తక్కువ చేసి చూపించినందున, ఈ వాక్యం తప్పు.
ప్రశ్న 4: అరుదైన భూమి మూలకాల (REEs) వెలికితీత పద్ధతులకు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- వాక్యం-I: అయానిక్ అడ్సార్ప్షన్ మట్టి నిక్షేపాల (Ionic adsorption clay deposits) నుంచి అరుదైన భూమి మూలకాలను తరచుగా ‘ఇన్-సిటు లీచింగ్’ (In-situ leaching) పద్ధతిని ఉపయోగించి వెలికితీస్తారు. ఈ పద్ధతిలో ఖనిజం ద్వారా నేరుగా ఒక ద్రావణాన్ని (Solution) పంపుతారు.
- వాక్యం-II: ఫ్రోత్ ఫ్లోటేషన్ (Froth flotation) పద్ధతి.. వాటి ఉపరితల లక్షణాల (Surface properties) ఆధారంగా తేలికపాటి రేర్ ఎర్త్ మూలకాలను, భారీ రేర్ ఎర్త్ మూలకాల నుంచి నేరుగా వేరు చేస్తుంది.
పై వాక్యాలకు సంబంధించి ఈ కింది వాటిలో ఏది సరైనది?
(a) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి మరియు వాక్యం-II అనేది వాక్యం-I కి సరైన వివరణ.
(b) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి కానీ వాక్యం-II అనేది వాక్యం-I కి సరైన వివరణ కాదు.
(c) వాక్యం-I సరైనది కానీ వాక్యం-II తప్పు.
(d) వాక్యం-I తప్పు కానీ వాక్యం-II సరైనది.
జవాబు: (c)
వివరణ:
- వాక్యం-I సరైనది: అయానిక్ అడ్సార్ప్షన్ క్లే డిపాజిట్లలో, ముఖ్యంగా దక్షిణ చైనాలో REE లు మట్టి కణాలకు వదులుగా కట్టుబడి (Loosely bound) ఉంటాయి. వీటిని ‘ఇన్-సిటు లీచింగ్’ పద్ధతి ద్వారా వెలికితీస్తారు. అరుదైన భూమి మూలకాలను కరిగించి (Dissolve) వెలికితీయడానికి అమ్మోనియం సల్ఫేట్ వంటి ఒక రసాయన ద్రావణాన్ని ఆ నిక్షేపం గుండా ప్రవహింపజేస్తారు. ఈ పద్ధతి ద్వారా పెద్ద ఎత్తున తవ్వకాలను (Excavation) నివారించవచ్చు.
- వాక్యం-II తప్పు: REE ఖనిజాలను అవాంఛిత మలినాల (Gangue) నుంచి వేరు చేయడానికి ఫ్రోత్ ఫ్లోటేషన్ను ఉపయోగిస్తారు తప్ప, ఒక్కో అరుదైన భూమి మూలకాన్ని వేరు చేయడానికి కాదు. రేర్ ఎర్త్ మూలకాల మధ్య రసాయన సారూప్యత (Chemical similarity) ఉండటం వల్ల, వాటిని వేరు చేయడానికి ఫ్లోటేషన్ కాకుండా ద్రావకం వెలికితీత (Solvent extraction) లేదా అయాన్ మార్పిడి (Ion exchange) వంటి అధునాతన పద్ధతులు అవసరం.
ప్రశ్న 5: ఈ కింది దేశాలను పరిశీలించండి:
- కంబోడియా
- చైనా
- లావోస్
- మయన్మార్
- థాయ్లాండ్
- వియత్నాం
పైన పేర్కొన్న వాటిలో మేకాంగ్ రివర్ కమిషన్ (MRC) పూర్తిస్థాయి సభ్య దేశాలు ఎన్ని?
(a) రెండు
(b) మూడు
(c) నాలుగు
(d) ఐదు
జవాబు: (c)
వివరణ:
ఉమ్మడి నీటి వనరులను నిర్వహించడానికి, మేకాంగ్ నది సుస్థిర అభివృద్ధి కోసం కంబోడియా, లావోస్ పీడీఆర్, థాయ్లాండ్, వియత్నాం దేశాలతో నేరుగా పనిచేసే ఒక అంతర్-ప్రభుత్వ సంస్థ ‘మేకాంగ్ రివర్ కమిషన్’ (MRC). చైనా, మయన్మార్లు మేకాంగ్ బేసిన్లో ఎగువ ప్రాంత దేశాలు. కానీ అవి MRC పూర్తి స్థాయి సభ్యులు కావు. కేవలం ‘డైలాగ్ పార్ట్నర్లు’ (Dialogue partners) గా ఉన్నాయి. కాబట్టి మొత్తం నాలుగు పూర్తి స్థాయి సభ్య దేశాలు ఉన్నాయి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: అరుదైన భూమి మూలకాలు (Rare earth elements) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇవి 17 లోహ మూలకాల సమూహం (Metallic elements). వీటిని ఎలక్ట్రానిక్స్, పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యవస్థలు (Renewable energy systems) వంటి అధునాతన సాంకేతికతల్లో ఉపయోగిస్తారు.
ప్రశ్న 2: మేకాంగ్ నది ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
జవాబు: ఇది లక్షలాది మందికి వ్యవసాయం, మత్స్య పరిశ్రమ, జీవనోపాధి కల్పిస్తుంది. ప్రపంచ ఆహార సరఫరాకు (Global food supply) ఇది ఒక ప్రధాన వనరు.
ప్రశ్న 3: అరుదైన భూమి ఖనిజాల తవ్వకం ఎందుకు హానికరం?
జవాబు: ఇది విష రసాయనాలు, భారీ లోహాలను (Heavy metals) విడుదల చేస్తుంది. ఇవి నీరు, నేల, పర్యావరణ వ్యవస్థలను కలుషితం చేస్తాయి.
ప్రశ్న 4: మేకాంగ్ రివర్ కమిషన్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు: మేకాంగ్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో సుస్థిర నిర్వహణను ప్రోత్సహించే ఒక అంతర్-ప్రభుత్వ సంస్థ (Intergovernmental body).
ప్రశ్న 5: యూపీఎస్సీ (UPSC) కి ఈ టాపిక్ ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
జవాబు: ఇది పర్యావరణం, భౌగోళిక శాస్త్రం, వనరుల భద్రత, అంతర్జాతీయ సహకారం వంటి అంశాలను కలుపుతుంది. కాబట్టి ఇది జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III కి సంబంధించి చాలా ముఖ్యమైనది.
మూలం: ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్ (Indian Express)
