టేబుల్ ఆఫ్ కంటెంట్
ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II – పాలన (Governance) | స్థానిక స్వపరిపాలన (Local Self-Government) | వికేంద్రీకరణ (Decentralisation)
ప్రిలిమ్స్, మెయిన్స్ కోసం ముఖ్యమైన పదాలు (Important Keywords)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- పంచాయితీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ (PAI) 2.0, సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) స్థానికీకరణ (Localization), గ్రామ పంచాయితీల ర్యాంకింగ్, పంచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ, SDG సూచికలు (Indicators), స్థానిక పాలన సూచిక (Local Governance Index).
మెయిన్స్ కోసం:
- అట్టడుగు స్థాయి పాలన (Grassroots governance), వికేంద్రీకరణ, SDG స్థానికీకరణ, గ్రామీణాభివృద్ధి, పనితీరు ఆధారిత పాలన, సహకార సమాఖ్య విధానం (Cooperative federalism), డేటా ఆధారిత విధానం, స్థానిక జవాబుదారీతనం, సమ్మిళిత అభివృద్ధి (Inclusive development).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలను (SDGs) సాధించడంలో కనబరిచిన పనితీరు ఆధారంగా, భారతదేశవ్యాప్తంగా 2.5 లక్షలకు పైగా గ్రామ పంచాయితీలకు ర్యాంకులను ఇస్తూ ‘పంచాయితీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ (PAI) 2.0’ నివేదిక విడుదలైంది.
- త్రిపుర, కేరళ, ఒడిశా వంటి చిన్న రాష్ట్రాలు ఇందులో మెరుగైన పనితీరు కనబరిచాయి. అయితే ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, రాజస్థాన్, పంజాబ్ వంటి పెద్ద రాష్ట్రాలు వెనుకబడ్డాయని ఈ నివేదిక వెల్లడించింది.
PAI 2.0 అంటే ఏమిటి?
- ఇది గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలను (Rural local bodies) అంచనా వేయడానికి పంచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందించిన ఒక సమగ్ర పనితీరు అంచనా సాధనం.
- 9 సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలకు (SDGs) అనుసంధానమైన 150 సూచికల (Indicators) ఆధారంగా ఇది గ్రామ పంచాయితీల పనితీరును కొలుస్తుంది.
- ఈ సూచిక అట్టడుగు స్థాయి పాలనకు ఒక రిపోర్ట్ కార్డులా పనిచేస్తుంది. డేటా ఆధారిత ప్రణాళికలు, జవాబుదారీతనాన్ని ఇది ప్రోత్సహిస్తుంది.
నివేదికలోని ముఖ్యాంశాలు
ఉత్తమ పనితీరు కనబరిచిన రాష్ట్రాలు (Top Performing States):
- త్రిపుర: ఇక్కడి సుమారు 80% గ్రామ పంచాయితీలు “ఫ్రంట్ రన్నర్” (Front Runner) కేటగిరీలో నిలిచాయి.
- కేరళ: ఇక్కడి సుమారు 10% పంచాయితీలు అగ్ర కేటగిరీలో (Top category) ఉన్నాయి.
- ఒడిశా: సుమారు 9% పంచాయితీలు అత్యుత్తమ పనితీరు సాధించాయి.
ఈ రాష్ట్రాల్లో సంస్థాగత సామర్థ్యం, స్థానిక పాలన ఫలితాలు బలంగా ఉన్నాయని ఇది చూపుతుంది.
వెనుకబడిన పెద్ద రాష్ట్రాలు (Lagging Large States):
- ఉత్తరప్రదేశ్
- బీహార్
- రాజస్థాన్
- పంజాబ్
ఈ రాష్ట్రాల్లో జనాభా ఎక్కువగా ఉండటం, పరిపాలనా సంక్లిష్టతలు (Administrative complexities) ఉండటం వల్ల పనితీరు దెబ్బతింది.
మొత్తం మీద పరిశీలన (Overall Observation):
- ఏ ఒక్క పంచాయితీ కూడా “అచీవర్” (Achiever) కేటగిరీకి చేరుకోలేదు. (స్కోరు 90–100)
- ఎక్కువ పంచాయితీలు పర్ఫార్మర్ (Performer) / ఆస్పిరంట్ (Aspirant) కేటగిరీల్లోనే ఉన్నాయి.
- అట్టడుగు స్థాయి పాలనలో మెరుగుదలకు ఇంకా గణనీయమైన అవకాశం ఉందని ఇది సూచిస్తుంది.
ర్యాంకింగ్ విధానం (కేటగిరీలు)
స్కోర్ల ఆధారంగా గ్రామ పంచాయితీలను ఐదు కేటగిరీలుగా వర్గీకరించారు:
- అచీవర్ (Achiever): 90–100
- ఫ్రంట్ రన్నర్ (Front Runner): 75–90
- పర్ఫార్మర్ (Performer): 60–75
- ఆస్పిరంట్ (Aspirant): 40–60
- బిగినర్ (Beginner): 40 కంటే తక్కువ
ఈ విధానం జాతీయ SDG ర్యాంకింగ్ పద్ధతిని పోలి ఉంటుంది.
సూచికలు, SDG లతో అనుసంధానం
కింది వాటితో సహా మొత్తం 9 SDG ల ఆధారంగా PAI 2.0 పంచాయితీలను మూల్యాంకనం (Evaluates) చేస్తుంది:
- పేదరిక నిర్మూలన
- ఆరోగ్యం, పోషకాహారం
- నీరు, పారిశుద్ధ్యం
- నాణ్యమైన విద్య
- లింగ సమానత్వం (Gender equality)
- మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి
- పర్యావరణ సుస్థిరత (Environmental sustainability)
ప్రపంచ లక్ష్యాలను గ్రామ స్థాయి పాలనకు తీసుకురావడాన్ని (Localisation of SDGs) ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.
కొన్ని రాష్ట్రాలు ఎందుకు మెరుగ్గా పనిచేశాయి?
- బలమైన వికేంద్రీకరణ (Strong Decentralisation): కేరళ లాంటి రాష్ట్రాల్లో వికేంద్రీకృత ప్రణాళిక (Decentralised planning), స్థానిక సాధికారతకు (Local empowerment) సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది.
- సామర్థ్యాల పెంపు (Capacity Building): పంచాయితీ ప్రతినిధులు, పరిపాలనా సిబ్బందికి మెరుగైన శిక్షణ ఇవ్వడం.
- సామాజిక అభివృద్ధి నమూనా (Social Development Model): అధిక అక్షరాస్యత, అవగాహన, పౌరుల భాగస్వామ్యం (Citizen participation) వల్ల ఫలితాలు మెరుగుపడతాయి.
- నిధుల సమర్థ వినియోగం (Effective Fund Utilisation): అభివృద్ధి పథకాలకు కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఇచ్చే గ్రాంట్లను బాగా ఉపయోగించుకోవడం.
పెద్ద రాష్ట్రాలు ఎందుకు వెనుకబడ్డాయి?
- పరిపాలనా పరిమాణం (Administrative Scale): ఎక్కువ జనాభా, భౌగోళిక విస్తీర్ణం (Geographical size) వల్ల పాలనాపరమైన సవాళ్లు ఏర్పడతాయి.
- సామర్థ్య లోపం (Capacity Deficit): పంచాయితీ స్థాయిలో పరిమిత శిక్షణ, సంస్థాగత సామర్థ్యం తక్కువగా ఉండటం.
- ఆర్థికంగా ఆధారపడటం (Financial Dependence): ఉన్నత స్థాయి ప్రభుత్వాలపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం వల్ల స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) తగ్గుతుంది.
- బలహీనమైన డేటా వ్యవస్థలు (Weak Data Systems): అప్పటికప్పుడు కచ్చితమైన డేటా (Real-time data) లేకపోవడం వల్ల ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణ దెబ్బతింటున్నాయి.
- సామాజిక అసమానతలు (Social Inequalities): లోతైన సామాజిక-ఆర్థిక వ్యత్యాసాలు (Socio-economic disparities) పురోగతిని నెమ్మదింపజేస్తాయి.
PAI 2.0 ప్రాముఖ్యత
- అట్టడుగు స్థాయి పాలనను బలోపేతం చేస్తుంది: పంచాయితీల పనితీరు ఆధారిత మూల్యాంకనాన్ని (Performance-based evaluation) ప్రోత్సహిస్తుంది.
- SDG స్థానికీకరణ (Localization): స్థానిక పాలనను ప్రపంచ అభివృద్ధి లక్ష్యాలతో అనుసంధానం చేస్తుంది.
- పాలసీ ఫీడ్బ్యాక్ టూల్: విధానాల్లో ఉన్న లోపాలను గుర్తించి, లక్ష్యాలను చేరుకోవడంలో ప్రభుత్వాలకు సహాయపడుతుంది.
- పోటీ సమాఖ్య విధానాన్ని (Competitive Federalism) ప్రోత్సహిస్తుంది: స్థానిక పాలనా ఫలితాలను మెరుగుపరచడానికి రాష్ట్రాలు పోటీ పడేలా చేస్తుంది.
- జవాబుదారీతనాన్ని (Accountability) పెంచుతుంది: గ్రామీణాభివృద్ధి పనితీరులో పారదర్శకతను (Transparency) సృష్టిస్తుంది.
పంచాయితీ రాజ్ – రాజ్యాంగపరమైన అంశాలు
- 1993 ఏప్రిల్ 24 నుంచి అమల్లోకి వచ్చిన 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా భారతదేశంలో పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థకు రాజ్యాంగ హోదా (Constitutional status) లభించింది.
- ఈ సవరణ రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్స్ 243 నుంచి 243O వరకు ‘పార్ట్ IX’ ను చేర్చింది. అలాగే 29 సబ్జెక్టులతో కూడిన 11వ షెడ్యూల్ను జత చేసింది.
- గ్రామ పంచాయితీల ఏర్పాటు గురించి ఆదేశిక సూత్రాల్లోని (Directive Principles of State Policy) ఆర్టికల్ 40 లో ప్రస్తావించారు.
- పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థ మూడంచెల నిర్మాణాన్ని (Three-tier structure) అనుసరిస్తుంది. గ్రామ స్థాయిలో గ్రామ పంచాయితీ, మధ్యంతర స్థాయిలో (Intermediate level) పంచాయితీ సమితి, జిల్లా స్థాయిలో జిల్లా పరిషత్ ఉంటాయి.
- గ్రామంలో నమోదైన ఓటర్లందరూ గ్రామ సభలో సభ్యులుగా ఉంటారు. ఇది పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థకు పునాది (Foundation) లాంటిది.
- పంచాయితీలకు ఎన్నికలను రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (State Election Commission) నిర్వహిస్తుంది. ఇది రాష్ట్ర స్థాయిలో స్వతంత్ర రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ.
- పంచాయితీ సభ్యులందరినీ ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు. అయితే చైర్పర్సన్ను (Chairperson) ఎన్నుకునే పద్ధతి మాత్రం ఒక్కో రాష్ట్రంలో ఒక్కోలా ఉంటుంది.
- షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) వారి జనాభా నిష్పత్తికి (Proportion) అనుగుణంగా సీట్లను రిజర్వ్ చేస్తారు. మొత్తం స్థానాల్లో మూడింట ఒక వంతుకు (1/3) తక్కువ కాకుండా మహిళలకు కేటాయిస్తారు.
- అన్ని స్థాయిల్లోని చైర్పర్సన్ పదవులకు (Offices of chairpersons) కూడా రిజర్వేషన్లు వర్తిస్తాయి.
- పంచాయితీల పదవీకాలం ఐదేళ్లు. ఒకవేళ వాటిని రద్దు చేస్తే (Dissolution), ఆరు నెలల్లోపు ఎన్నికలు నిర్వహించాలి.
- పంచాయితీ ఎన్నికల్లో పోటీ చేయాలంటే ఒక వ్యక్తి వయసు కనీసం 21 ఏళ్లు ఉండాలి.
- పంచాయితీలకు ఆదాయం స్థానిక పన్నులు, రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వాలు ఇచ్చే గ్రాంట్లు (Grants-in-aid), వివిధ ప్రభుత్వ పథకాల నిధుల ద్వారా వస్తుంది.
- పంచాయితీల ఆర్థిక స్థితిగతులను సమీక్షించడానికి, నిధుల పంపిణీని సిఫార్సు చేయడానికి ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని (State Finance Commission) ఏర్పాటు చేస్తారు.
- పంచాయితీల అధికారాలు, విధులు 11వ షెడ్యూల్లో పేర్కొన్న 29 సబ్జెక్టులకు సంబంధించినవి ఉంటాయి. ఇందులో వ్యవసాయం, గ్రామీణాభివృద్ధి, ఆరోగ్యం, పారిశుద్ధ్యం లాంటివి ఉన్నాయి.
- పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థకు సంబంధించిన నిబంధనలు నాగాలాండ్, మేఘాలయ, మిజోరాం రాష్ట్రాలకు వర్తించవు.
- ఈ నిబంధనలు షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు (Scheduled Areas) కూడా నేరుగా వర్తించవు. వాటికి పెసా చట్టం (PESA Act) ద్వారా వర్తింపజేస్తారు.
- భారతదేశంలో మూడంచెల పంచాయితీ రాజ్ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలని 1957లోని బల్వంత్ రాయ్ మెహతా కమిటీ (Balwant Rai Mehta Committee) సిఫార్సు చేసింది.
- 1978లోని అశోక్ మెహతా కమిటీ (Ashok Mehta Committee) రెండంచెల వ్యవస్థను (Two-tier system) సిఫార్సు చేసింది. స్థానిక పాలనలో జిల్లా స్థాయికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పింది.
- రాజ్యాంగంలోని ఏడవ షెడ్యూల్లో (Seventh Schedule) ఉన్న రాష్ట్ర జాబితాలో (State List) పంచాయితీలు చేర్చబడ్డాయి. కాబట్టి వాటి నిర్మాణం, పనితీరు గురించి చట్టాలు చేసే అధికారం రాష్ట్రాలకే ఉంటుంది.
పంచాయితీ రాజ్ సంస్థల (PRIs) పనితీరులో సవాళ్లు
- ఆర్థిక ఇబ్బందులు (Financial Constraints): సొంతంగా ఆదాయం రాబట్టుకోవడం తక్కువ. గ్రాంట్లపైనే (Grants) ఎక్కువగా ఆధారపడటం.
- పరిపాలనాపరమైన ఇబ్బందులు (Functional Overlap): రాష్ట్రాలకు, పంచాయితీలకు మధ్య అధికారాల విభజన స్పష్టంగా లేకపోవడం.
- మానవ వనరుల సమస్యలు: శిక్షణ పొందిన సిబ్బంది, పరిపాలనాపరమైన మద్దతు (Administrative support) లేకపోవడం.
- రాజకీయ జోక్యం (Political Interference): స్థానిక సంస్థలపై రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఆధిపత్యం.
ముందున్న మార్గం (Way Forward)
- పంచాయితీ ప్రతినిధుల సామర్థ్యాన్ని (Capacity building) తప్పనిసరిగా పెంపొందించాలి.
- రెవెన్యూ అధికారాలను పెంచడం ద్వారా ఆర్థిక వికేంద్రీకరణను (Fiscal decentralisation) మెరుగుపరచాలి.
- డిజిటల్ గవర్నెన్స్ (Digital governance) టూల్స్, రియల్ టైమ్ డేటా (Real-time data) వ్యవస్థలను విస్తరించాలి.
- అత్యుత్తమ పనితీరు కనబరుస్తున్న రాష్ట్రాలలోని ఉత్తమ విధానాలను (Best practices) వేరే రాష్ట్రాలు అనుసరించాలి.
- సమ్మిళిత పాలన (Inclusive governance) కోసం ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని మరింత ప్రోత్సహించాలి.
ముగింపు
భారతదేశ అట్టడుగు స్థాయి పాలనలో (Grassroots governance) ఉన్న అసమాన పురోగతిని ‘పంచాయితీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ 2.0’ హైలైట్ చేస్తుంది. వికేంద్రీకరణ సామర్థ్యాన్ని త్రిపుర, కేరళ వంటి రాష్ట్రాలు నిరూపించగా, పెద్ద రాష్ట్రాల వెనుకబాటుతనం వ్యవస్థాగత సవాళ్లను (Systemic challenges) చూపుతుంది.
సమ్మిళిత అభివృద్ధిని సాధించడానికి, SDGలను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి, గ్రామ స్థాయి నుంచి “వికసిత్ భారత్” (Viksit Bharat) కలను సాకారం చేయడానికి పంచాయితీ రాజ్ సంస్థలను బలోపేతం చేయడం అత్యంత అవసరం.
బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (CARE MCQs)
ప్రశ్న 1: పంచాయితీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ (Panchayat Advancement Index – PAI) 2.0 కు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- దీనిని కేంద్ర పంచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందిస్తుంది.
- ఇది సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) ఆధారంగా గ్రామ పంచాయితీలను మూల్యాంకనం (Evaluates) చేస్తుంది.
- భారతదేశంలోని అన్ని పంచాయితీలు ఇందులో ‘ఫ్రంట్ రన్నర్’ (Front Runner) లేదా అంతకంటే పై స్థాయి ర్యాంకును సాధించాయి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: PAI ని కేంద్ర పంచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందిస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: గ్రామ పంచాయితీలను అంచనా వేయడానికి ఇందులో SDG ఆధారిత సూచికలను (Indicators) ఉపయోగిస్తారు.
- వాక్యం 3 తప్పు: ఏ ఒక్క పంచాయితీ కూడా అత్యున్నతమైన “అచీవర్” కేటగిరీకి చేరుకోలేదు. చాలా పంచాయితీలు ఇంకా కింది స్థాయిలోనే ఉన్నాయి.
ప్రశ్న 2: గ్రామీణాభివృద్ధిలో పంచాయితీ రాజ్ సంస్థల (PRIs) పాత్ర గురించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను సిద్ధం చేసేలా పంచాయితీ రాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగబద్ధమైన అధికారం ఉంది.
- 1992 నాటి 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ప్రకారం, పంచాయితీ రాజ్ సంస్థలలోని సభ్యులందరికీ ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు (Direct election) నిర్వహించరు.
- మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA) వంటి కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (Centrally sponsored schemes) అమలులో PRIs ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి.
- PRIs కి కేవలం స్థానికంగా పన్నులు విధించే అధికారాలు మాత్రమే ఉంటాయి. కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నుంచి వచ్చే గ్రాంట్లు (Grants) ఇందులో చేరవు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 3 మాత్రమే
(b) 2, 4 మాత్రమే
(c) 1, 2, 4 మాత్రమే
(d) పైవన్నీ
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: 1992లో చేసిన 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, రాజ్యాంగంలో ‘పార్ట్ IX’ (ఆర్టికల్స్ 243-243O) ను చేర్చింది. ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను సిద్ధం చేయాలని ఇది పంచాయితీలను ఆదేశిస్తుంది. పంచాయితీలకు అప్పగించాల్సిన 29 సబ్జెక్టుల జాబితాను తెలిపే 11వ షెడ్యూల్ దీనికి మరింత మద్దతు ఇస్తుంది.
- వాక్యం 2 తప్పు: గ్రామ, మధ్యంతర, జిల్లా స్థాయిలలో పంచాయితీ సభ్యులందరినీ ప్రత్యక్షంగా (Directly) ఎన్నుకోవాలని 73వ సవరణ చెబుతుంది. పై స్థాయిలలోని చైర్పర్సన్లను మాత్రమే పరోక్షంగా ఎన్నుకోవచ్చు. కాబట్టి ఈ వాక్యం తప్పు.
- వాక్యం 3 సరైనది: ఎంజీఎన్ఆర్ఈజీఏ (MGNREGA) తో సహా వివిధ కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలను అమలు చేయడంలో PRIs కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. క్షేత్రస్థాయిలో ప్రణాళిక, అమలు, పర్యవేక్షణలో ఇవి పాలుపంచుకుంటాయి.
- వాక్యం 4 తప్పు: PRIs కేవలం స్థానిక పన్నులు వసూలు చేయడానికే పరిమితం కాలేదు. ఫైనాన్స్ కమిషన్ (Finance Commission) సిఫార్సు చేసిన నిధులతో సహా.. అవి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నుంచి గ్రాంట్లను కూడా పొందుతాయి. అంటే వాటి ఆర్థిక అధికారాలు సాంప్రదాయ స్థానిక పన్నుల కంటే ఎక్కువే ఉంటాయి.
ప్రశ్న 3: భారతదేశంలో పంచాయితీల అధికారాలు, విధులకు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- పన్నులు, సుంకాలు (Duties), టోల్లు (Tolls), ఫీజులను (Fees) విధించే, వసూలు చేసే అధికారం పంచాయితీలకు ఉంటుంది.
- ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను సిద్ధం చేసే బాధ్యత రాష్ట్ర ప్రభుత్వానిదే కానీ, పంచాయితీలది కాదు.
- రాష్ట్ర శాసనసభ (State Legislature) అప్పగించిన విధంగా.. ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం పథకాలను అమలు చేయడంలో పంచాయితీలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
- స్థానిక పాలనా విషయాలలో పంచాయితీలు రాష్ట్ర చట్టాలతో (State legislation) సంబంధం లేకుండా స్వతంత్రంగా పనిచేస్తాయి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
(a) ఒకటి మాత్రమే
(b) రెండు మాత్రమే
(c) మూడు మాత్రమే
(d) నాలుగూ
జవాబు: (b)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 243H ప్రకారం, రాష్ట్ర చట్టాలకు లోబడి పన్నులు, సుంకాలు, టోల్, ఫీజులను విధించడానికి, వసూలు చేయడానికి పంచాయితీలకు అధికారం ఉంటుంది. ఇది వాటికి స్థానిక ఆదాయ వనరును (Local revenue) అందిస్తుంది.
- వాక్యం 2 తప్పు: ఆర్థిక అభివృద్ధి, సామాజిక న్యాయం కోసం ప్రణాళికలను సిద్ధం చేసే బాధ్యతను 73వ రాజ్యాంగ సవరణ స్పష్టంగా పంచాయితీలకు కేటాయించింది. అందువల్ల, ఈ పని కేవలం రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికే పరిమితం కాలేదు.
- వాక్యం 3 సరైనది: రాష్ట్ర శాసనసభ నిర్ణయించిన విధంగా అభివృద్ధి పథకాలను అమలు చేసే బాధ్యత పంచాయితీలదే. సంక్షేమ, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను అమలు చేసే అట్టడుగు స్థాయి సంస్థలుగా ఇవి పనిచేస్తాయి.
- వాక్యం 4 తప్పు: పంచాయితీలు రాష్ట్ర చట్టాలకు అతీతంగా స్వతంత్రంగా పనిచేయవు. రాజ్యాంగ ఫ్రేమ్వర్క్ కింద రాష్ట్ర చట్టాల ద్వారానే వాటి అధికారాలు, విధులు నిర్ణయించబడతాయి. నియంత్రించబడతాయి.
ప్రశ్న 4: 73, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలకు సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- 73వ సవరణ పంచాయితీల రాజ్యాంగ హోదా, సంస్థాగత నిర్మాణానికి (Organization) సంబంధించింది.
- 74వ సవరణ కేవలం జిల్లా స్థాయిలో మాత్రమే మునిసిపాలిటీల (Municipalities) ఏర్పాటుకు అవకాశం ఇస్తుంది.
- జిల్లా స్థాయిలో ప్రణాళికల కోసం ఒక ‘జిల్లా ప్రణాళికా కమిటీ’ (District Planning Committee) ఏర్పాటుకు 74వ సవరణ అవకాశం కల్పిస్తుంది.
- మునిసిపాలిటీలలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) సీట్ల రిజర్వేషన్ గురించి 74వ సవరణ ప్రస్తావిస్తుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
(a) ఒకటి మాత్రమే
(b) రెండు మాత్రమే
(c) మూడు మాత్రమే
(d) నాలుగూ
జవాబు: (c)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: 73వ రాజ్యాంగ సవరణ (1992) పంచాయితీ రాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదాను కల్పించింది. గ్రామీణ స్థానిక పాలనలో మూడంచెల వ్యవస్థను (Three-tier system) ఏర్పాటు చేసింది.
- వాక్యం 2 తప్పు: పట్టణ ప్రాంత (Urban area) పరిమాణం, స్వభావాన్ని బట్టి.. నగర పంచాయితీ, మునిసిపల్ కౌన్సిల్, మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ అనే మూడు స్థాయిలలో మునిసిపాలిటీలను 74వ సవరణ ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇది కేవలం జిల్లా స్థాయికి మాత్రమే పరిమితం కాదు.
- వాక్యం 3 సరైనది: పంచాయితీలు, మునిసిపాలిటీలు తయారు చేసిన ప్రణాళికలను కలిపి ఒక సమగ్ర ‘జిల్లా అభివృద్ధి ప్రణాళిక’గా మార్చడానికి, జిల్లా ప్లానింగ్ కమిటీని (ఆర్టికల్ 243ZD) ఏర్పాటు చేయాలని 74వ సవరణ చెబుతుంది.
- వాక్యం 4 సరైనది: పట్టణ స్థానిక పాలనలో ప్రాతినిధ్యాన్ని నిర్ధారించడానికి, మునిసిపాలిటీలలో ఎస్సీ (SC), ఎస్టీ (ST) లకు సీట్లను రిజర్వ్ చేయాలని 74వ సవరణ తప్పనిసరి చేసింది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: PAI 2.0 అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇది గ్రామ పంచాయితీల అభివృద్ధి, పాలన నాణ్యతను కొలిచే (Measuring) పనితీరు సూచిక (Performance index).
ప్రశ్న 2: PAI 2.0 ర్యాంకింగ్స్లో ఏ రాష్ట్రం అగ్రస్థానంలో నిలిచింది?
జవాబు: త్రిపుర అత్యుత్తమ పనితీరు కనబరిచిన రాష్ట్రంగా (Top-performing state) అగ్రస్థానంలో నిలిచింది.
ప్రశ్న 3: పెద్ద రాష్ట్రాలు ఎందుకు వెనుకబడి ఉన్నాయి?
జవాబు: పరిపాలనా సంక్లిష్టత (Administrative complexity), సంస్థాగత సామర్థ్యం తక్కువగా ఉండటం, సామాజిక-ఆర్థిక సవాళ్ల (Socio-economic challenges) కారణంగా అవి వెనుకబడ్డాయి.
ప్రశ్న 4: PAI కి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలతో (SDGs) అనుసంధానం ఎలా ఉంది?
జవాబు: పేదరికం, ఆరోగ్యం, మౌలిక సదుపాయాలు వంటి SDG ఆధారిత సూచికల (SDG-aligned indicators) ద్వారా ఇది పంచాయితీల పనితీరును అంచనా వేస్తుంది.
ప్రశ్న 5: యూపీఎస్సీ (UPSC) కి PAI ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
జవాబు: ఇది పాలన (Governance), వికేంద్రీకరణ (Decentralisation), SDG అమలు లాంటి అంశాలను కలుపుతుంది. అందువల్ల ఇది జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II, III కి చాలా ముఖ్యమైనది.
మూలం: ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్ (Indian Express)
