వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్: అభివృద్ధి, నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థ, జాతులకు అనుకూలమైన సంరక్షణ అవసరం

వార్తలలో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

భారతదేశంలో అత్యంత అరుదైన పక్షి అయిన వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ (White-bellied heron) తీవ్రమైన సంరక్షణ ముప్పును ఎదుర్కొంటోంది. అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లోని లోహిత్ నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో (Lohit river basin) ప్రతిపాదించిన ఒక జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు (Hydroelectric project) దీనికి ప్రధాన కారణం.

ఈ ప్రాజెక్టు వల్ల నది ప్రవాహంలో, నీటిలోని మలినాల (Turbidity) స్థాయిలో మార్పులు వస్తాయి. పక్షుల ఆవాసమైన నదీతీర అడవులు దెబ్బతింటాయి. కానీ ఈ పక్షి జాతి మనుగడకు ఇవన్నీ చాలా అవసరం.

భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ పక్షుల జనాభాలో ఎక్కువ భాగం లోహిత్ బేసిన్‌లోనే జీవిస్తోంది. అయినా కూడా, ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా (Environmental Impact Assessment – EIA) లో ఈ పక్షి గురించి కనీసం ప్రస్తావించలేదు. అందువల్లే ఈ ఆందోళన మరింత తీవ్రమైంది.

వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ గురించి

ప్రపంచంలో అత్యంత అరుదైన, సులభంగా కనిపించని పక్షులలో వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ ఒకటి.

శాస్త్రవేత్తలు ఈ పక్షిని మొదటిసారిగా 1878లో తీస్తా (Teesta) నది ప్రాంతంలో గుర్తించారు. కానీ ఇప్పుడు అక్కడ ఈ పక్షులు పూర్తిగా అంతరించిపోయాయి. ఆవాసాలకు అంతరాయం కలిగితే, నదీ పరిసరాలకు మాత్రమే పరిమితమైన ఇలాంటి ప్రత్యేక జాతులు ఎంత త్వరగా కనుమరుగవుతాయో ఈ సంఘటన స్పష్టం చేస్తోంది.

ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ (IUCN Red List)

ప్రాథమిక సమాచారం

• స్థాపించిన సంవత్సరం: 1964
• తయారు చేసే సంస్థ: ఇంటర్నేషనల్ యూనియన్ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ నేచర్ (IUCN)
• జంతువులు, మొక్కలు, శిలీంధ్రాలు (Fungi) అంతరించిపోయే ప్రమాదాన్ని ఇది ప్రపంచ స్థాయిలో అంచనా వేస్తుంది.
• దీనిని “బేరోమీటర్ ఆఫ్ లైఫ్ (Barometer of Life)” అని పిలుస్తారు.

ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ ప్రమాణాలు (Criteria)

శాస్త్రవేత్తలు జంతు, వృక్ష జాతులను A నుండి E వరకు ఐదు శాస్త్రీయ ప్రమాణాల ఆధారంగా అంచనా వేస్తారు. ఒక జాతి వీటిలో ఏ ఒక్క ప్రమాణాన్ని చేరుకున్నా, దానిని ముప్పు పొంచి ఉన్న జాతుల జాబితాలో (Threatened category) చేరుస్తారు.

ముఖ్యమైన పరిమితులు (Important Thresholds)

• పరిస్థితులను బట్టి, ఏదైనా జాతి జనాభా 90 శాతం లేదా అంతకంటే ఎక్కువ తగ్గితే ఆ జాతిని తీవ్రంగా అంతరించిపోతున్న జాతిగా (Critically Endangered) వర్గీకరిస్తారు.
• ప్రమాణం C ప్రకారం, ఒకవేళ ప్రౌఢ జీవుల సంఖ్య 2,500 కంటే తక్కువగా ఉండి, ఆ సంఖ్య నిరంతరం క్షీణిస్తూ ఉంటే వాటిని అంతరించిపోతున్న జాతులుగా (Endangered species) గుర్తిస్తారు.
• ప్రమాణం D ప్రకారం:
  • తీవ్రంగా అంతరించిపోతున్న జాతి (Critically Endangered): 50 కంటే తక్కువ ప్రౌఢ జీవులు ఉంటాయి.
  • అంతరించిపోతున్న జాతి (Endangered): 250 కంటే తక్కువ ప్రౌఢ జీవులు ఉంటాయి.
  • హాని కలిగే అవకాశం ఉన్న జాతి (Vulnerable): 1,000 కంటే తక్కువ ప్రౌఢ జీవులు ఉంటాయి.
• 10 ఏళ్లలో లేదా మూడు తరాలలో కనీసం 50 శాతం అంతరించిపోయే ప్రమాదం ఉన్న జాతులను తీవ్రంగా అంతరించిపోతున్న జాతులుగా వర్గీకరిస్తారు.

ఐయుసిఎన్ రెడ్ లిస్ట్ వర్గాలు (Categories)

లోహిత్ బేసిన్ ఎందుకు అత్యంత కీలకం?

భారతదేశంలో వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ పక్షుల జనాభా చాలా తక్కువగా ఉంది. ప్రధానంగా ఇవి మూడు నదీ వ్యవస్థలలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి:

• నోవా-దేహింగ్ నది (Noa-Dehing River)
• లామ్ నది (Lahm River)
• లోహిత్ నది (Lohit River)

లామ్ నది అనేది లోహిత్ నదికి ఉపనది. భారతదేశంలోని మొత్తం వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ పక్షులలో దాదాపు 70 శాతం లోహిత్ నదీ పరివాహక ప్రాంతంలోనే నివసిస్తున్నాయి.

దీని ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?

• ఈ పక్షి జాతి ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానమై ఉన్న నదీ ఆవాసాలపై ఆధారపడుతుంది.
• ఆహారం సంపాదించుకోవడానికి, గూళ్లు కట్టుకోవడానికి, విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి ఇవి నదీ పరిసరాలలోని వివిధ ప్రాంతాలను ఉపయోగిస్తాయి.
• బేసిన్‌లో ఏ ఒక్క భాగానికి నష్టం వాటిల్లినా, అది అక్కడ నివసించే మొత్తం పక్షుల జనాభాపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపుతుంది.

కాబట్టి, లోహిత్ బేసిన్‌ను కేవలం ఒక ప్రాజెక్టు ప్రాంతంగా చూడకుండా, పక్షులను రక్షించే అత్యంత కీలకమైన ఆవాసంగా (Critical habitat zone) పరిగణించాలి.

ఈ పక్షి జాతి పర్యావరణ అవసరాలు (Ecological Needs)

వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ మనుగడ సాగించడానికి కొన్ని ప్రత్యేకమైన పరిస్థితులు అవసరం.

1. ఆహారం కోసం లోతు తక్కువగా ఉండే నదీ జలాలు

ఇది ప్రధానంగా లోతు తక్కువగా ఉండి, ప్రవహించే నీటిలో వేటాడుతుంది. దీని ఆహారం ప్రధానంగా చేపలు. కాబట్టి చేపల కదలికలలో లేదా నీటి స్వచ్ఛతలో ఏవైనా మార్పులు వస్తే, అది నేరుగా ఈ పక్షి ఆహారంపై ప్రభావం చూపుతుంది.

2. గూళ్లు కట్టుకోవడానికి నదీతీర అడవులు (Riparian Forests)

ఈ పక్షి గూళ్లు కట్టుకోవడానికి, విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి పూర్తిగా పెరిగిన నదీతీర అడవులలోని ఎత్తైన చెట్లను ఉపయోగిస్తుంది.

3. మనుషుల అవాంతరాలు లేకపోవడం

ఈ పక్షి జాతి మనుషుల అలికిడిని అస్సలు ఇష్టపడదు. కనీస అవాంతరాలను కూడా ఇది తట్టుకోలేదు. దీనివల్ల రోడ్లు, పర్యాటకం, నిర్మాణ పనులు, తవ్వకాలు వంటి కార్యకలాపాలు దీనికి తీవ్ర ప్రమాదంగా మారుతాయి.

4. స్థిరమైన నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థ (River Ecology)

ఇది ఆహారం వెతుక్కోవడానికి సహజమైన నదీ ప్రవాహం, తగినంత నీటి లోతు, తక్కువ మలినాలు (Turbidity) ఉండటం చాలా అవసరం.

జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుల (Hydropower Project) ముప్పు

లోహిత్ బేసిన్‌లో ప్రతిపాదించిన జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు ఈ పక్షి జాతికి పలు విధాలుగా నష్టం కలిగించే అవకాశం ఉంది.

1. నదీ ప్రవాహంలో మార్పులు రావడం

ఆనకట్ట నిర్మిస్తే నది సహజ ప్రవాహం మారిపోతుంది. దీనివల్ల ఈ పక్షి ఆహారం కోసం ఉపయోగించే లోతు తక్కువ నీటి ప్రాంతాలు తగ్గిపోతాయి.

2. నీటిలో మలినాలు (Turbidity) పెరగడం

నీటి స్వచ్ఛత తగ్గితే, ఈ పక్షి చేపలను సులభంగా గుర్తించలేదు.

3. నదీతీర అడవులు నాశనం కావడం

ప్రాజెక్టులో భాగంగా అప్పటికే పూర్తిగా పెరిగిన నదీతీర అడవులను నరికివేస్తారు. ఇది పక్షులు గూళ్లు కట్టుకునే, విశ్రాంతి తీసుకునే ప్రదేశాలను నాశనం చేస్తుంది.

4. ఆవాసాలు నీట మునగడం

నదీతీర ప్రాంతాలు నీట మునిగితే, పక్షులు ఆహారం వెతుక్కునే, పిల్లలను కనే ఆవాసాలు కనుమరుగవుతాయి.

5. స్థానికంగా అంతరించిపోయే ప్రమాదం (Local Extinction)

ఈ పక్షుల జనాభా ఇప్పటికే చాలా తక్కువగా ఉంది. కాబట్టి ఆవాసాలకు చిన్నపాటి నష్టం జరిగినా, ఈ జాతి స్థానికంగా అంతరించిపోయే ప్రమాదం ఉంది.

పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా (Environmental Impact Assessment) లోని లోపాలు

ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన పర్యావరణ ప్రభావ అంచనాలో వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ పక్షి గురించి ప్రస్తావించలేదు. ఇది పరిపాలనాపరంగా తీవ్ర ఆందోళన కలిగించే విషయం.

ఇది ఎందుకు సమస్యాత్మకం?

• ఈ పక్షి జాతి తీవ్రంగా అంతరించిపోతున్న (Critically Endangered) జాతుల జాబితాలో ఉంది.
• వన్యప్రాణుల రక్షణ చట్టం (Wildlife Protection Act) లోని షెడ్యూల్ I కింద దీనికి రక్షణ కల్పించారు.
• భారతదేశంలోని ఈ పక్షుల జనాభాలో ఎక్కువ భాగం లోహిత్ బేసిన్‌లోనే నివసిస్తోంది.
• ఇవి ప్రాజెక్టు నిర్మించే ప్రాంతానికే పరిమితం కాకుండా చుట్టుపక్కల విస్తృత ప్రాంతాలను కూడా తమ ఆవాసంగా ఉపయోగిస్తాయి.

ఇలాంటి జాతులకు సంబంధించి కేవలం ఒక ప్రాజెక్టు ప్రాంతం వరకే అంచనా వేయడం సరిపోదు. నదీ వ్యవస్థ అంతటా అవి గూళ్లు కట్టుకునే, విశ్రాంతి తీసుకునే, ఆహారం వెతుక్కునే ప్రాంతాలను కలుపుతూ బేసిన్-స్థాయి పర్యావరణ అంచనా (Basin-level ecological approach) విధానాన్ని పాటించాలి.

విస్తృత పర్యావరణ ఆందోళనలు (Ecological Concerns)

తూర్పు హిమాలయాలు ప్రపంచ జీవ వైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లో (Biodiversity hotspot) అంతర్భాగం. ఇక్కడ సంక్లిష్టమైన నదీ వ్యవస్థలు, దట్టమైన అడవులు, సున్నితమైన వాలు ప్రాంతాలు, అధిక జాతుల వైవిధ్యం ఉంటాయి.

1. ప్రత్యామ్నాయ అటవీకరణకు (Compensatory Afforestation) ఉన్న పరిమితులు

సహజంగా పెరిగిన అడవులను నరికి, దానికి ప్రత్యామ్నాయంగా వేరే చోట అడవులను పెంచడం సరైన పరిష్కారం కాదు. పురాతన నదీతీర అడవులు చేసే పర్యావరణపరమైన విధులను కృత్రిమంగా పెంచిన మొక్కలు నిర్వహించలేవు.

2. సజీవ పర్యావరణ వ్యవస్థలుగా నదీ వ్యవస్థలు

నదులు అంటే కేవలం నీరు ప్రవహించే కాలువలు కాదు. అవి చేపలు, పక్షులు, అడవులు, చిత్తడి నేలలు, స్థానిక ప్రజలకు జీవనాధారాన్ని అందిస్తాయి.

3. ప్రాజెక్టుల సంచిత ప్రభావం (Cumulative Impact)

ఒకే ఒక ప్రాజెక్టును చూసినప్పుడు ఎలాంటి నష్టం లేనట్లు అనిపించవచ్చు. కానీ ఒకే నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో అనేక ప్రాజెక్టులు నిర్మిస్తే, అది పర్యావరణంపై తీవ్రమైన ఒత్తిడిని పెంచుతుంది.

4. స్థానిక ప్రజల ఆందోళనలు

భూములు నీట మునగడం, ప్రాథమిక సమాచారంలో లోపాలు, అంచనా నివేదికలో ముఖ్యమైన పర్యావరణ, సాంస్కృతిక వాస్తవాలను చేర్చకపోవడం పట్ల స్థానిక ప్రజలు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.

వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్‌కు ఉన్న ఇతర ముప్పులు

జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు మాత్రమే కాకుండా, ఈ పక్షి అనేక స్థానిక సమస్యలను ఎదుర్కొంటోంది:

• ఇసుక తవ్వకాలు
• చేపల కోసం నీటిలో విషం కలపడం
• కాలుష్యం
• నియంత్రణ లేని పర్యాటకం
• నదిలో రాళ్లను తొలగించడం
• నదీ ప్రవాహ మార్గాల్లో మార్పులు రావడం
• పక్షులు గూళ్లు కట్టుకునే ప్రాంతాల సమీపంలో మనుషుల సంచారం

ఇప్పటికే మనుగడ కోసం పోరాడుతున్న ఈ పక్షి జాతిని ఈ ముప్పులు మరింత ప్రమాదంలోకి నెడుతున్నాయి.

సంరక్షణ ప్రాముఖ్యత (Conservation Significance)

అభివృద్ధి అనేది పర్యావరణ పరిజ్ఞానంతో కూడుకున్నదై ఉండాలని వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ ఉదంతం స్పష్టం చేస్తోంది. ఇది యూపీఎస్సీ (UPSC) పరీక్షల కోణంలో ముఖ్యమైన అంశం.

1. ప్రసిద్ధ జాతులను దాటి ఆలోచించడం

భారతదేశంలో సంరక్షణ అనగానే తరచుగా పులులు, ఏనుగులపైనే ఎక్కువ దృష్టి పెడతారు. కానీ వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ లాంటి అరుదైన జాతులకు కూడా తక్షణ రక్షణ కల్పించాలి.

2. నదీ ఆరోగ్యానికి సూచిక

వేగంగా ప్రవహించే హిమాలయ నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థల ఆరోగ్య స్థితిని ఈ పక్షి జాతి సూచిస్తుంది.

3. ముందస్తు జాగ్రత్త సూత్రం (Precautionary Principle) అవసరం

ఒక జాతి తీవ్రంగా అంతరించిపోయే ప్రమాదంలో ఉండి, వాటి జనాభా చాలా తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, నిర్ణయాలు తీసుకునే క్రమంలో తప్పనిసరిగా ముందస్తు జాగ్రత్త సూత్రాన్ని పాటించాలి.

4. మెరుగైన పర్యావరణ పాలన

చట్టాలు కాగితాలపై బలంగానే ఉన్నాయి. కానీ వాటిని క్షేత్రస్థాయిలో అమలు చేయడంలో ఉన్న లోపాలు సంరక్షణ ఫలితాలను బలహీనపరుస్తాయి.

భవిష్యత్ మార్గం (Way Forward)

1. బేసిన్-స్థాయి ప్రభావ అంచనా (Basin-Level Impact Assessment)

లోహిత్ బేసిన్‌ను కేవలం ఒక ప్రాజెక్టు ప్రాంతంగా కాకుండా, ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానమై ఉన్న పర్యావరణ వ్యవస్థగా అంచనా వేయాలి.

2. జాతుల ఆధారిత సంరక్షణ ప్రణాళిక (Species-Specific Conservation Plan)

ఆవాసాల రక్షణ, పిల్లలు కనే ప్రదేశాల రక్షణ, ముప్పును తగ్గించడం లాంటి అంశాలపై దృష్టి సారిస్తూ వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ కోసం ప్రత్యేకమైన రక్షణ ప్రణాళికను సిద్ధం చేయాలి.

3. నదీతీర అడవులను రక్షించడం

పూర్తిగా పెరిగిన నదీతీర అడవులను పక్షులు గూళ్లు కట్టుకునే, విశ్రాంతి తీసుకునే అత్యంత కీలకమైన ఆవాసాలుగా పరిగణించాలి.

4. EIA ప్రక్రియను బలోపేతం చేయడం

ప్రాజెక్టు పరిధిలో నేరుగా నమోదు కాకపోయినప్పటికీ, ఆ ప్రాంత చుట్టుపక్కల ఉండే అరుదైన, షెడ్యూల్ I జాతులను కూడా పర్యావరణ అంచనాలలో తప్పనిసరిగా చేర్చాలి.

5. స్థానిక ముప్పులను నియంత్రించడం

అక్రమ ఇసుక తవ్వకాలు, చేపల కోసం విషం వాడటం, కాలుష్యం, పర్యాటకం వల్ల కలిగే అవాంతరాలను కఠినంగా నియంత్రించాలి.

6. కృత్రిమ ప్రజననం ద్వారా సంరక్షణ (Conservation Breeding)

ఈ జాతిని రక్షించడానికి భారతదేశం సంరక్షణ ప్రజనన కేంద్రాలను (Breeding centres) ఏర్పాటు చేసే దిశగా అన్వేషించాలి. భూటాన్ చేపడుతున్న కృత్రిమ ప్రజనన (Captive breeding) ప్రయత్నాల నుంచి పాఠాలు నేర్చుకోవాలి.

7. స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యం

జీవ వైవిధ్య పర్యవేక్షణ, ఆవాసాల రక్షణలో స్థానిక ప్రజలను తప్పనిసరిగా భాగస్వాములను చేయాలి.

ముగింపు

వైట్-బెల్లీడ్ హెరాన్ అనేది తూర్పు హిమాలయాలలోని సున్నితమైన నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థలకు ఒక చిహ్నం. లోహిత్ బేసిన్‌లో ప్రతిపాదించిన జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు EIA నాణ్యత, ప్రత్యామ్నాయ అటవీకరణ, బేసిన్-స్థాయి ప్రణాళిక, జాతుల ఆధారిత అభివృద్ధిపై పెద్ద ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతోంది. జనాభా చాలా తక్కువగా ఉన్న ఇలాంటి తీవ్రంగా అంతరించిపోతున్న జాతుల విషయంలో, నష్టం జరిగిన తర్వాత సంరక్షణ గురించి ఆలోచించడం సరైన విధానం కాదు. మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి కారణంగా అరుదైన జాతులు నిశ్శబ్దంగా అంతరించిపోకుండా (Silent extinction) చూడాలి. ఇందుకోసం భారతదేశం ముందస్తు జాగ్రత్తతో కూడిన, సైన్స్ ఆధారిత, బేసిన్-స్థాయి విధానాన్ని అవలంబించాల్సిన అవసరం ఉంది.