శ్రీహరికోటలో విక్రమ్-I రాకెట్ స్టాకింగ్: కీలక మైలురాయి

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

హైదరాబాద్‌కు చెందిన స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ (Skyroot Aerospace) సంస్థ శ్రీహరికోటలోని సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్‌లో గల మొదటి ప్రయోగ వేదిక (First Launch Pad) వద్ద తమ విక్రమ్-I రాకెట్ మొదటి దశను విజయవంతంగా పేర్చింది (Stacked). ప్రైవేటుగా డిజైన్ చేసి, అభివృద్ధి చేసి, తయారు చేసిన ఒక కక్ష్యా-స్థాయి రాకెట్‌ను (Orbital-class rocket) ఇస్రో మొదటి ప్రయోగ వేదికపై నిలబెట్టడం ఇదే తొలిసారి.

విక్రమ్-I అంటే ఏమిటి? (What is Vikram-I?)

• విక్రమ్-I అనేది స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ తయారుచేసిన మొట్టమొదటి కక్ష్యా ప్రయోగ వాహక నౌక (Orbital launch vehicle).
• చిన్న ఉపగ్రహాలను (Small satellites) దిగువ భూ కక్ష్యలోకి (Low-Earth Orbit) తీసుకువెళ్లేలా సంస్థ దీనిని రూపొందించింది. ప్రస్తుతం దీని తుది దశ అనుసంధానం, సాంకేతిక పరీక్షలు జరుగుతున్నాయి.
• అందుబాటు ధరలో, సులభంగా చిన్న ఉపగ్రహాలను ప్రయోగించాలనే పెరుగుతున్న డిమాండ్‌ను తీర్చడానికి ఈ వాహక నౌక ఉపయోగపడుతుంది. ఇది భారతదేశంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న వాణిజ్య ప్రయోగ వ్యవస్థలో (Commercial launch ecosystem) ఒక భాగం.

ఈ స్టాకింగ్ (కూర్పు) మైలురాయి ఎందుకు ముఖ్యం?

వేదికపై మొదటి ప్రైవేట్ కక్ష్యా రాకెట్:

ఇస్రో మొదటి ప్రయోగ వేదికపై ప్రైవేటుగా అభివృద్ధి చేసిన కక్ష్యా-స్థాయి ప్రయోగ వాహనాన్ని నిలబెట్టడం ఇదే మొదటిసారి.

అభివృద్ధి దశ నుంచి ప్రయోగానికి సన్నద్ధం:

విడివిడిగా ఉన్న రాకెట్ దశలను ఒకచోట చేర్చి ప్రయోగానికి సిద్ధంగా ఉన్న వాహనంగా మారుస్తున్నారని ఈ స్టాకింగ్ సూచిస్తుంది.

జాతీయ ప్రయోగ మౌలిక సదుపాయాల వినియోగం:

వాణిజ్య అంతరిక్ష ప్రయోగాల కోసం ప్రైవేట్ కంపెనీలు ఇస్రో సదుపాయాలను ఏ విధంగా వాడుకోవచ్చో ఈ మైలురాయి చూపిస్తుంది.

మొదటి కక్ష్యా ప్రయోగానికి చేరువలో:

అనుసంధానం, పరీక్షల ప్రక్రియ కొనసాగుతున్నందున, విక్రమ్-I తన మొదటి కక్ష్యా ప్రయోగానికి (Orbital launch) మరింత దగ్గరైంది.

సంస్థాగత వ్యవస్థ (Institutional Ecosystem)

స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ (Skyroot Aerospace)

• స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ అనేది హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఒక ప్రైవేట్ అంతరిక్ష స్టార్టప్ (Start-up). ప్రయోగ వాహనాల రూపకల్పన, అభివృద్ధిలో ఈ సంస్థ పనిచేస్తోంది.
• చిన్న ఉపగ్రహాలకు ప్రయోగ సేవలు అందించడమే వీరి ‘విక్రమ్’ సిరీస్ ప్రధాన ఉద్దేశం.

ఇస్రో (ISRO)

• భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO) శ్రీహరికోటలో ప్రయోగ మౌలిక సదుపాయాలు, సాంకేతిక సదుపాయాలను, రేంజ్ మద్దతును (Range support) అందిస్తుంది.
• మొదటి ప్రయోగ వేదిక ఇంతకుముందు చంద్రయాన్ (Chandrayaan), మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్ (Mars Orbiter Mission) వంటి ప్రధాన ప్రయోగాలకు సహకరించింది.

ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe)

ఇండియన్ నేషనల్ స్పేస్ ప్రమోషన్ అండ్ ఆథరైజేషన్ సెంటర్ ప్రైవేట్ రంగ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను సులభతరం చేస్తుంది, వాటికి అనుమతులు ఇస్తుంది.

విక్రమ్-I ప్రయోగానికి సంబంధించిన తుది షెడ్యూల్ ఈ క్రింది అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది:

• సాంకేతిక అనుసంధాన పరీక్షల పూర్తి
• భద్రత, ప్రయోగ అనుమతులు
• రేంజ్ లభ్యత (Range availability)
• ఇన్-స్పేస్, ప్రయోగ అధికారులతో సమన్వయం

భారతదేశ ప్రైవేట్ అంతరిక్ష రంగానికి దీని ప్రాముఖ్యత

• వాణిజ్య ప్రయోగ సామర్థ్యం (Commercial launch capability): ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న చిన్న ఉపగ్రహాల ప్రయోగ మార్కెట్‌కు సేవలందించే భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని విక్రమ్-I బలోపేతం చేస్తుంది.
• ప్రైవేట్ రంగ సంస్కరణల నిర్ధారణ: ప్రభుత్వేతర సంస్థలకు అంతరిక్ష రంగాన్ని తెరుస్తూ తీసుకువచ్చిన సంస్కరణల ఫలితాన్ని ఈ మైలురాయి ప్రతిబింబిస్తుంది.
• స్టార్టప్ ఆవిష్కరణ: అధునాతన ఇంజనీరింగ్, ప్రొపల్షన్ (Propulsion), ప్రయోగ వాహనాల అభివృద్ధిలో భారతీయ స్టార్టప్‌ల పాత్ర పెరుగుతోందని ఇది చూపిస్తుంది.
• ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ సహకారం: ఒక ప్రైవేట్ కంపెనీ ఇస్రో మౌలిక సదుపాయాలను వాడుకోవడం అనేది ప్రభుత్వ ఆధిపత్య నమూనా నుండి సహకార అంతరిక్ష వ్యవస్థ (Collaborative space ecosystem) వైపు మారడాన్ని చూపిస్తుంది.
• ప్రాంతీయ ఆవిష్కరణల కేంద్రం: ఏరోస్పేస్, డీప్-టెక్నాలజీ (Deep-technology) సంస్థలకు అభివృద్ధి చెందుతున్న కేంద్రంగా హైదరాబాద్ స్థానాన్ని స్కైరూట్ పురోగతి మరింత బలోపేతం చేస్తుంది.
• వ్యూహాత్మక సామర్థ్యం: దేశీయ ప్రైవేట్ ప్రయోగ సామర్థ్యం భారతదేశ సాంకేతిక స్వయం సమృద్ధిని పెంచుతుంది. విదేశీ ప్రయోగ సంస్థల పై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.

భవిష్యత్తు కార్యాచరణ (Way Forward)

• ఖచ్చితమైన భద్రతా ప్రమాణాలతో సాంకేతిక పరీక్షలన్నింటినీ పూర్తి చేయాలి.
• దేశీయ, అంతర్జాతీయ ఉపగ్రహ వినియోగదారులతో నమ్మకమైన సంబంధాలను ఏర్పరుచుకోవాలి.
• ఉమ్మడి పరీక్ష, ప్రయోగ మౌలిక సదుపాయాల (Launch infrastructure) లభ్యతను మరింత విస్తరించాలి.
• ప్రొపల్షన్, ఏవియానిక్స్ (Avionics), ఉపగ్రహ తయారీ రంగాల్లో ప్రైవేట్ పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించాలి.
• ఇస్రో, ఇన్-స్పేస్, ఎన్ఎస్ఐఎల్ (NSIL), ప్రైవేట్ కంపెనీల మధ్య సమన్వయాన్ని బలోపేతం చేయాలి.
• స్టార్టప్‌లు, విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ సంస్థల మధ్య పరిశోధన భాగస్వామ్యాలకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
• డిమాండ్ పెరుగుతున్న కొద్దీ వాణిజ్య ప్రయోగాల కోసం ప్రత్యేక ప్రయోగ సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయాలి.
• వేగవంతమైన వాణిజ్యీకరణకు తగ్గట్టుగా భద్రత, జవాబుదారీతనం, స్పష్టమైన నిబంధనలు ఉండేలా చూసుకోవాలి.

ముగింపు

శ్రీహరికోటలో విక్రమ్-I కూర్పు (స్టాకింగ్) అనేది మరింత విస్తృతమైన, పోటీతత్వంతో కూడిన అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థ (Space economy) దిశగా భారతదేశ ప్రయాణంలో ఒక ముఖ్యమైన అడుగు. ఈ మైలురాయి స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్‌కు మాత్రమే కాకుండా, భారతదేశ ప్రైవేట్ అంతరిక్ష వ్యవస్థకు కూడా ఎంతో ముఖ్యమైనది. ఒక విజయవంతమైన కక్ష్యా ప్రయోగం, నమ్మకమైన వాణిజ్య కార్యకలాపాలు, ప్రభుత్వ సంస్థలు, ప్రైవేట్ ఆవిష్కర్తల మధ్య నిరంతర సహకారం పైనే దీని శాశ్వత ప్రాముఖ్యత ఆధారపడి ఉంటుంది.