var breakpoints = [{"label":"Desktop","slug":"Desktop","value":"base","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Tablet","slug":"Tablet","value":"1024","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Mobile","slug":"Mobile","value":"767","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true}];
ప్ర. ఓటర్ల జాబితాల ‘స్పెషల్ ఇంటెన్సివ్ రివిజన్’ (Special Intensive Revision) పై సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు ఎన్నికల సమగ్రతకు, ఓటర్లు ఓటు హక్కు కోల్పోకుండా రక్షణ కల్పించడానికి మధ్య సమతుల్యత సాధించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. చర్చించండి.
Q. The Supreme Court verdict on Special Intensive Revision of electoral rolls attempts to balance electoral integrity with protection against voter disenfranchisement. Discuss.
(జీఎస్ పేపర్ II: భారత రాజకీయ వ్యవస్థ, భారత ఎన్నికల సంఘం, ఎన్నికల సంస్కరణలు)
పరిచయం
అసోసియేషన్ ఫర్ డెమొక్రాటిక్ రిఫార్మ్స్ వర్సెస్ భారత ఎన్నికల సంఘం కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు భారతదేశ ఎన్నికల ప్రజాస్వామ్యానికి చాలా ముఖ్యం. ఓటర్ల జాబితాల ‘స్పెషల్ ఇంటెన్సివ్ రివిజన్’ను నిర్వహించే అధికారం ఎన్నికల సంఘానికి (Election Commission) ఉందని కోర్టు సమర్థించింది. అదే సమయంలో, పౌరసత్వాన్ని (Citizenship) అంతిమంగా నిర్ణయించే అధికారం ఆ సంఘానికి లేదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. భారతదేశానికి స్వచ్ఛమైన ఓటర్ల జాబితాలు అవసరం. అలాగే, నిజమైన ఓటర్లను జాబితా నుంచి అన్యాయంగా తొలగించకుండా రక్షించడం కూడా అంతే అవసరం. అందుకే ఈ తీర్పు చాలా ముఖ్యం.
ప్రధాన భాగం
తీర్పు ప్రాముఖ్యత
ఎన్నికల సమగ్రతను (Electoral integrity) బలోపేతం చేస్తుంది:
ఓటర్ల జాబితాలను సవరించే అధికారం ఎన్నికల సంఘానికి ఉందని ఈ తీర్పు నిర్ధారించింది. నకిలీ, మరణించిన, వలస వెళ్లిన లేదా అనర్హులైన ఓటర్లను తొలగించే అధికారాన్ని ఇది ధృవీకరించింది.
స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలకు మద్దతు ఇస్తుంది:
ప్రతి నిజమైన ఓటు విలువను కాపాడటానికి కచ్చితమైన ఓటర్ల జాబితాలు ఎంతో అవసరం.
ఎన్నికల సంఘం పరిమిత అధికారాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది:
కేవలం ఎన్నికల ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే ఎన్నికల సంఘం పౌరసత్వాన్ని పరిశీలించగలదని కోర్టు పేర్కొంది. ఒక వ్యక్తిని పౌరుడు కాదని (Non-citizen) అంతిమంగా ప్రకటించే అధికారం దానికి లేదు.
చట్టపరమైన ప్రక్రియను (Legal procedure) రక్షిస్తుంది:
ఎవరి పౌరసత్వంపై అయినా అనుమానం ఉంటే, ఆ విషయాన్ని పౌరసత్వ చట్టం, 1955 (Citizenship Act, 1955) కింద ఉన్న సంబంధిత అధికార సంస్థకు (Competent authority) నివేదించాలి.
పారదర్శకతను (Transparency) నిర్ధారిస్తుంది:
తొలగించిన పేర్లను ప్రచురించడం, తొలగింపునకు కారణాలు తెలపడం, విచారణకు అవకాశం కల్పించడం లాంటి రక్షణ చర్యలను కోర్టు సూచించింది. ఇవి ఈ ప్రక్రియను మరింత జవాబుదారీగా మారుస్తాయి.
ఆందోళనలు (Concerns)
ఓటు హక్కు కోల్పోయే ప్రమాదం (Risk of disenfranchisement):
పేర్లలో స్పెల్లింగ్ తప్పులు, పత్రాల్లో వివరాలు సరిపోలకపోవడం, పాత రికార్డులు లేకపోవడం వల్ల నిజమైన ఓటర్లు తమ ఓటు హక్కును కోల్పోయే ప్రమాదం ఉంది.
బలహీన వర్గాలపై ప్రభావం (Impact on vulnerable groups):
పేద ప్రజలు, వలస కార్మికులు, వృద్ధులు, అణగారిన వర్గాలు తమ పత్రాలను నిరూపించుకోవడంలో ఎంతో ఇబ్బంది పడవచ్చు.
పౌరులపై భారం:
ఒకసారి జాబితా నుంచి పేరును తొలగిస్తే, తమ అర్హతను నిరూపించుకునే ఆచరణాత్మక భారం (Practical burden) ఆ వ్యక్తిపైనే పడుతుంది.
పౌరసత్వ అనిశ్చితి (Citizenship uncertainty):
పౌరసత్వాన్ని నిర్ణయించడానికి అనేక కేసులను పంపితే, ప్రజలు ఏళ్ల తరబడి అనిశ్చితిలో ఉండే ప్రమాదం ఉంది. అస్సాంలోని డి-ఓటర్ (D-Voter) అనుభవంలో మనం దీనిని చూడవచ్చు.
సంక్షేమ పథకాలపై ప్రభావం:
ఓటరు జాబితా నుంచి పేరు తొలగించినంత మాత్రాన పౌరసత్వం కోల్పోయినట్లు కాదు. కానీ, ప్రభుత్వాలు సంక్షేమ పథకాలను (Welfare benefits) ఓటరు జాబితాతో అనుసంధానిస్తే, అది పరోక్షంగా ప్రజలకు నష్టం కలిగిస్తుంది.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ (Way Forward)
ఎన్నికల సంఘం పౌర-స్నేహపూర్వక (Citizen-friendly), పారదర్శక విధానాన్ని అవలంబించాలి.
సరైన ధృవీకరణ (Verification) లేకుండా చిన్న చిన్న రాతపూర్వక తప్పుల (Clerical errors) కారణంగా పేర్లను తొలగించకూడదు.
వృద్ధులు, వలస కార్మికులు, పేదలు, గ్రామీణ ఓటర్లకు ప్రత్యేక సహాయం అందించాలి.
పేర్లు తొలగించిన ఓటర్లకు స్పష్టమైన కారణాలను తెలపాలి. అలాగే అప్పీల్ (Appeal) చేసుకోవడానికి వారికి తగినంత సమయం ఇవ్వాలి.
నిజమైన అనుమానం ఉన్న సందర్భాల్లో మాత్రమే పౌరసత్వానికి సంబంధించిన కేసులను సంబంధిత అధికారులకు నివేదించాలి.
సంబంధిత అధికారులు (Competent authorities) అటువంటి కేసులను త్వరగా, న్యాయబద్ధంగా పరిష్కరించాలి.
ఓటరు జాబితా నుంచి పేరు తొలగించారనే ఏకైక కారణంతో ఏ వ్యక్తికీ సంక్షేమ ప్రయోజనాలను నిరాకరించకూడదు.
ముగింపు
ఈ తీర్పు ఎన్నికల స్వచ్ఛతకు, ప్రజాస్వామ్య సమ్మిళితానికి (Democratic inclusion) మధ్య సమతుల్యత సాధించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలకు స్వచ్ఛమైన ఓటర్ల జాబితాలు చాలా అవసరం. అయితే, సాంకేతిక లోపాలు లేదా పత్రాలు లేవనే కారణంతో నిజమైన పౌరులను దూరం చేయకూడదు. ఎస్ఐఆర్ (SIR) ప్రక్రియ విజయం అనేది న్యాయం, పారదర్శకత, రాజ్యాంగ విలువల (Constitutional values) పరిరక్షణపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
ప్ర. భాగస్వామ్య నీటి బడ్జెటింగ్ (Participatory water budgeting) భారతదేశంలో గ్రామీణ నీటి నిర్వహణను సరఫరా-ఆధారిత వ్యవస్థ నుంచి డిమాండ్-ఆధారిత, స్థిరమైన నమూనాగా మార్చగలదు. చర్చించండి.
Q. Participatory water budgeting can transform rural water governance in India from a supply-driven system to a demand-based and sustainable model. Discuss.
(జీఎస్ పేపర్ II – గవర్నెన్స్, ప్రభుత్వ విధానాలు, స్థానిక స్వపరిపాలన)
పరిచయం
పెరుగుతున్న డిమాండ్, భూగర్భ జలాల (Groundwater) క్షీణత, వాతావరణ మార్పులు, అసమాన నీటి పంపిణీ కారణంగా గ్రామీణ భారతదేశంలో నీటి నిర్వహణ (Water governance) ఎంతో ముఖ్యమైనదిగా మారుతోంది. గ్రామీణ నీటిలో ఎక్కువ భాగాన్ని వ్యవసాయం వినియోగిస్తుంది. అదే సమయంలో గృహ అవసరాలు, పశువుల (Livestock) నీటి డిమాండ్ కూడా పెరుగుతోంది. ఈ నేపథ్యంలో, స్థిరమైన నీటి నిర్వహణకు (Sustainable water management) భాగస్వామ్య నీటి బడ్జెటింగ్ ఒక ఆచరణాత్మక సాధనంగా ఉద్భవించింది.
ప్రధాన భాగం
నీటి బడ్జెటింగ్ అంటే ఏమిటి?
ఒక గ్రామం, వాటర్షెడ్ (Watershed), బ్లాక్ లేదా జిల్లా లాంటి నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో నీటి లభ్యత, నీటి డిమాండ్ను క్రమబద్ధంగా అంచనా వేయడాన్ని నీటి బడ్జెటింగ్ అంటారు. ఇది వర్షపాతం, ఉపరితల జలాలు, భూగర్భ జలాల రీఛార్జ్ (Recharge), నిల్వ ఉన్న నీటిని తాగునీరు, వ్యవసాయం, పశువులు, ఇతర అవసరాల డిమాండ్తో పోల్చుతుంది.
గ్రామీణ పరిపాలనలో ప్రాముఖ్యత
ఆధారాల-ఆధారిత ప్రణాళిక (Evidence-based planning): తమ వద్ద నీరు అదనంగా ఉందా లేదా నీటి కొరత ఉందా అని అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది కమ్యూనిటీలకు సహాయపడుతుంది.
వ్యవసాయ స్థిరత్వం (Agricultural sustainability): స్థానిక నీటి లభ్యతకు అనుగుణంగా రైతులు పంటలను ఎంచుకోవచ్చు.
భూగర్భ జలాల రక్షణ: ఇది రీఛార్జ్, నీటి సంరక్షణ, నియంత్రిత తోడివేతను (Regulated extraction) ప్రోత్సహిస్తుంది.
వాతావరణ స్థితిస్థాపకత (Climate resilience): కరువులు, వరదలు, వర్షపాత అనిశ్చితిని ఎదుర్కోవడానికి గ్రామాలు ముందుగానే సిద్ధపడవచ్చు.
ప్రజా భాగస్వామ్యం: గ్రామసభలు, రైతులు, మహిళా సంఘాలు నీటి నిర్వహణలో చురుకైన భాగస్వాములుగా మారతారు.
జీవనోపాధి భద్రత (Livelihood security): మెరుగైన నీటి ప్రణాళిక వ్యవసాయం, పశుసంపద, గ్రామీణ ఆదాయాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
ప్రభుత్వ మద్దతు
గ్రామ పంచాయతీ స్థాయిలో ప్రజల భాగస్వామ్యంతో భూగర్భ జలాల నిర్వహణ, నీటి బడ్జెటింగ్ను అటల్ భూజల్ యోజన (Atal Bhujal Yojana) ప్రోత్సహిస్తోంది. సమగ్ర జల వనరుల నిర్వహణలో (Integrated Water Resources Management) భాగంగా నీటి బడ్జెటింగ్ను జాతీయ జల మిషన్ (National Water Mission) గుర్తించింది. మహారాష్ట్రలోని హివారే బజార్ (Hiware Bazar), జలయుక్త్ శివార్ అభియాన్ (Jalyukt Shivar Abhiyan), రాజస్థాన్కు చెందిన ముఖ్యమంత్రి జల్ స్వావలంబన్ అభియాన్ (Mukhya Mantri Jal Swavlamban Abhiyan) లాంటి రాష్ట్రాల ఉదాహరణలు ప్రజల నేతృత్వంలోని నీటి సంరక్షణ విజయాన్ని చూపుతాయి. వర్షపాతం, భూ వినియోగం, పంటల సాగు విధానం (Cropping patterns), జనాభా, జల వనరుల డేటాను ఉపయోగించి బ్లాక్ స్థాయి నీటి బడ్జెట్లను రూపొందించడం ద్వారా వరుణి వెబ్ అప్లికేషన్ (Varuni Web Application) ఈ ప్రక్రియను మరింత బలోపేతం చేస్తుంది.
సవాళ్లు
నీటి నిర్వహణ రంగం ఇప్పటికీ విచ్ఛిన్నమైన సంస్థాగత నియంత్రణ (Fragmented institutional control), సరైన డేటా లేకపోవడం, భూగర్భ జలాలను విపరీతంగా తోడేయడం, పనికిరాని పంటల సాగు విధానాలు, పరిమిత స్థానిక సామర్థ్యం లాంటి సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. వాతావరణ మార్పుల (Climate change) వల్ల వర్షపాతం మరింత అనిశ్చితంగా మారింది. దీనివల్ల శాస్త్రీయ, భాగస్వామ్య ప్రణాళిక (Participatory planning) అవసరం పెరుగుతోంది.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ
గ్రామ పంచాయతీ అభివృద్ధి ప్రణాళికల్లో (Gram Panchayat development plans) నీటి బడ్జెటింగ్ను భారతదేశం సంస్థాగతం (Institutionalise) చేయాలి. డిజిటల్ సాధనాలను (Digital tools) విస్తరించాలి. వాటర్ అకౌంటింగ్ (Water accounting) విధానంలో స్థానిక కమ్యూనిటీలకు శిక్షణ ఇవ్వాలి. స్థానిక నీటి లభ్యతకు అనుగుణంగా పంటల ప్రణాళికను (Crop planning) రూపొందించాలి. నిర్ణయాలు తీసుకునే ప్రక్రియలో (Decision-making) మహిళా సంఘాలు, రైతులను భాగస్వాములను చేయాలి.
ముగింపు
భాగస్వామ్య నీటి బడ్జెటింగ్ ద్వారా గ్రామీణ నీటి నిర్వహణను మరింత ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా (Democratic), శాస్త్రీయంగా, స్థిరంగా (Sustainable) మార్చవచ్చు. ప్రజా భాగస్వామ్యం, సాంకేతికత, విధానపరమైన మద్దతును సమన్వయం చేయడం ద్వారా భారతదేశం నీటి భద్రత (Water security), వ్యవసాయ స్థిరత్వం, వాతావరణ స్థితిస్థాపకతను బలోపేతం చేసుకోగలదు.
var elementorFrontendConfig = {"environmentMode":{"edit":false,"wpPreview":false,"isScriptDebug":false},"i18n":{"shareOnFacebook":"Share on Facebook","shareOnTwitter":"Share on Twitter","pinIt":"Pin it","download":"Download","downloadImage":"Download image","fullscreen":"Fullscreen","zoom":"Zoom","share":"Share","playVideo":"Play Video","previous":"Previous","next":"Next","close":"Close","a11yCarouselPrevSlideMessage":"Previous slide","a11yCarouselNextSlideMessage":"Next slide","a11yCarouselFirstSlideMessage":"This is the first slide","a11yCarouselLastSlideMessage":"This is the last slide","a11yCarouselPaginationBulletMessage":"Go to slide"},"is_rtl":false,"breakpoints":{"xs":0,"sm":480,"md":768,"lg":1025,"xl":1440,"xxl":1600},"responsive":{"breakpoints":{"mobile":{"label":"Mobile Portrait","value":767,"default_value":767,"direction":"max","is_enabled":true},"mobile_extra":{"label":"Mobile Landscape","value":880,"default_value":880,"direction":"max","is_enabled":false},"tablet":{"label":"Tablet Portrait","value":1024,"default_value":1024,"direction":"max","is_enabled":true},"tablet_extra":{"label":"Tablet Landscape","value":1200,"default_value":1200,"direction":"max","is_enabled":false},"laptop":{"label":"Laptop","value":1366,"default_value":1366,"direction":"max","is_enabled":false},"widescreen":{"label":"Widescreen","value":2400,"default_value":2400,"direction":"min","is_enabled":false}},"hasCustomBreakpoints":false},"version":"4.1.1","is_static":false,"experimentalFeatures":{"e_font_icon_svg":true,"additional_custom_breakpoints":true,"container":true,"e_optimized_markup":true,"theme_builder_v2":true,"e_pro_free_trial_popup":true,"nested-elements":true,"e_atomic_elements":true,"atomic_widgets_should_enforce_capabilities":true,"editor_mcp":true,"e_bc_migrations":true,"e_editor_design_system_panel":true,"e_classes":true,"global_classes_should_enforce_capabilities":true,"e_variables":true,"e_variables_manager":true,"e_opt_in_v4_page":true,"e_opt_in_v4":true,"e_components":true,"e_interactions":true,"e_widget_creation":true,"import-export-customization":true,"e_pro_atomic_form":true,"mega-menu":true,"e_pro_variables":true,"e_pro_interactions":true},"urls":{"assets":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/plugins\/elementor\/assets\/","ajaxurl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-admin\/admin-ajax.php","uploadUrl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads"},"nonces":{"floatingButtonsClickTracking":"b428c9606e","atomicFormsSendForm":"e6b2ded2ab"},"swiperClass":"swiper","settings":{"page":[],"editorPreferences":[]},"kit":{"active_breakpoints":["viewport_mobile","viewport_tablet"],"global_image_lightbox":"yes","lightbox_enable_counter":"yes","lightbox_enable_fullscreen":"yes","lightbox_enable_zoom":"yes","lightbox_enable_share":"yes","lightbox_title_src":"title","lightbox_description_src":"description"},"post":{"id":5256,"title":"UPSC%20%E0%B0%A1%E0%B1%88%E0%B0%B2%E0%B1%80%20%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E0%B0%86%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%20%E0%B0%B0%E0%B1%88%E0%B0%9F%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%8D%20%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%80%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E2%80%93%201st%20%E0%B0%9C%E0%B1%82%E0%B0%A8%E0%B1%8D%202026%20%7C%20KPIAS%20%E0%B0%85%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%AE%E0%B1%80","excerpt":"","featuredImage":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/upsc-mains-29-may-2026-1024x538.webp"}};
//# sourceURL=elementor-frontend-js-before
window.dFlipLocation = 'https://telugu.kpiasacademy.com/wp-content/plugins/3d-flipbook-dflip-lite/assets/';
window.dFlipWPGlobal = {"text":{"toggleSound":"Turn on\/off Sound","toggleThumbnails":"Toggle Thumbnails","toggleOutline":"Toggle Outline\/Bookmark","previousPage":"Previous Page","nextPage":"Next Page","toggleFullscreen":"Toggle Fullscreen","zoomIn":"Zoom In","zoomOut":"Zoom Out","toggleHelp":"Toggle Help","singlePageMode":"Single Page Mode","doublePageMode":"Double Page Mode","downloadPDFFile":"Download PDF File","gotoFirstPage":"Goto First Page","gotoLastPage":"Goto Last Page","share":"Share","mailSubject":"I wanted you to see this FlipBook","mailBody":"Check out this site {{url}}","loading":"DearFlip: Loading "},"viewerType":"flipbook","moreControls":"download,pageMode,startPage,endPage,sound","hideControls":"","scrollWheel":"false","backgroundColor":"#777","backgroundImage":"","height":"auto","paddingLeft":"20","paddingRight":"20","controlsPosition":"bottom","duration":800,"soundEnable":"true","enableDownload":"true","showSearchControl":"false","showPrintControl":"false","enableAnnotation":false,"enableAnalytics":"false","webgl":"true","hard":"none","maxTextureSize":"1600","rangeChunkSize":"524288","zoomRatio":1.5,"stiffness":3,"pageMode":"0","singlePageMode":"0","pageSize":"0","autoPlay":"false","autoPlayDuration":5000,"autoPlayStart":"false","linkTarget":"2","sharePrefix":"flipbook-"};
document.addEventListener("click", function(e) {
let link = e.target.closest(".elementskit-megamenu-panel a");
if (link) {
e.preventDefault();
window.location.href = link.href;
}
});
