ప్రాముఖ్యత: GS పేపర్ II—ప్రభుత్వ విధానాలు, సహకార సంఘాలు; GS పేపర్ III—వ్యవసాయం, ఆహార భద్రత, నిల్వ మౌలిక సదుపాయాలు మరియు వ్యవసాయ మార్కెటింగ్.
- ప్రిలిమ్స్: ప్యాక్స్ (PACS), ఎన్‌సీడీసీ (NCDC), నాబార్డ్ (NABARD), ఎఫ్‌సీఐ (FCI), ఏఐఎఫ్ (AIF), ఏఎంఐ (AMI), స్మామ్ (SMAM), పీఎంఎఫ్‌ఎంఈ (PMFME), డబ్ల్యూడీఆర్‌ఏ (WDRA), జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం-2013.
- మెయిన్స్: వికేంద్రీకృత నిల్వ (Decentralised Storage), సహకార ఆధారిత అభివృద్ధి, కోతల తర్వాతి మౌలిక సదుపాయాలు (Post-harvest Infrastructure), కారుచౌకగా అమ్మకాలు (Distress Sale), పథకాల సమన్వయం (Scheme Convergence), వ్యవసాయ విలువ గొలుసు, ఆహార భద్రత.
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
మే 2023లో పైలట్ ప్రాజెక్ట్‌గా ప్రారంభించబడిన భారతదేశ ‘సహకార రంగంలో వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ప్రణాళిక’ ప్రస్తుతం గణనీయంగా విస్తరించింది.
- జూలై 2026 నాటికి, 1,012 ప్యాక్స్ (PACS) లేదా సహకార సంఘాలను గుర్తించారు.
- 313 ప్యాక్స్ (PACS) లలో గోదాముల నిర్మాణం పూర్తయింది. దీని ద్వారా 1.80 లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల (LMT) కంటే ఎక్కువ నిల్వ సామర్థ్యం సృష్టించబడింది.
- ఈ ప్రణాళిక గ్రామ స్థాయిలో నిల్వ, సేకరణ (కొనుగోలు), ప్రాసెసింగ్ మరియు పంపిణీ మౌలిక సదుపాయాలను ఒకేచోటకి (ఏకీకృతం) చేరుస్తుంది.
వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ప్రణాళిక అంటే ఏమిటి?
- వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ప్రణాళిక అనేది ‘ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాల’ (Primary Agricultural Credit Societies – PACS) ద్వారా సమీకృత వ్యవసాయ మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయడానికి రూపొందించబడిన సహకార-ఆధారిత చొరవ.
- ప్రభుత్వంలోని ఇప్పటికే ఉన్న పలు పథకాలను సమన్వయం (Converge) చేయడం ద్వారా వ్యవసాయ ఉత్పత్తి కేంద్రాలకు చేరువలో నిల్వ సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేయాలని ఇది లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. జాతీయ సహకార అభివృద్ధి సంస్థ (NCDC) దీనిని అమలు చేసే ఏజెన్సీగా వ్యవహరిస్తోంది.
- ప్యాక్స్ (PACS) అనేవి గ్రామ స్థాయి సహకార సంస్థలు. ఇవి ప్రధానంగా గ్రామీణ రుణగ్రహీతలకు స్వల్పకాలిక వ్యవసాయ రుణాలు, సంబంధిత ఆర్థిక సేవలను అందిస్తాయి. ఈ ప్రణాళిక కింద వాటి పాత్రను మరింత విస్తరిస్తున్నారు. ఇకపై అవి నిల్వ, ధాన్యం సేకరణ, ప్రాసెసింగ్, యంత్రాలను అద్దెకు ఇవ్వడం మరియు ఆహార పంపిణీ లాంటివి కూడా చేస్తాయి.
- ఈ చొరవ 31 మే 2023న పైలట్ ప్రాజెక్ట్‌గా ప్రారంభించబడింది.
భారతదేశానికి వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ఎందుకు అవసరం?
భారతదేశంలో విస్తరిస్తున్న వ్యవసాయ ఉత్పత్తి మరియు ఆహార భద్రతా బాధ్యతలను నెరవేర్చడానికి నమ్మకమైన, భౌగోళికంగా విస్తరించిన నిల్వ నెట్‌వర్క్ అవసరం. 2025-26 మూడవ ముందస్తు అంచనాల (Third Advance Estimates) ప్రకారం:
- ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి 376.563 మిలియన్ టన్నులుగా అంచనా వేయబడింది.
- ఇది గత సంవత్సరం ఉత్పత్తి అయిన 357.732 మిలియన్ టన్నుల కంటే 18.8 మిలియన్ టన్నులు లేదా 5.3% ఎక్కువ.
- జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం, 2013 కింద భారతదేశ ఆహార భద్రతా వ్యవస్థ సుమారు 80 కోట్ల మంది ప్రజలకు కవరేజ్ అందిస్తోంది.
భారత ఆహార సంస్థ (FCI), ఇతర రాష్ట్ర ఏజెన్సీలు నిర్వహించే కేంద్రీకృత గిడ్డంగులు ముఖ్యమైనవే అయినప్పటికీ, దూరంగా ఉండే నిల్వ సదుపాయాలపై అతిగా ఆధారపడటం వల్ల రవాణా ఖర్చులు పెరుగుతాయి, సేకరణ, పంపిణీలో జాప్యం జరుగుతుంది. కోతల తర్వాత జరిగే పంట నష్టాలను (Post-harvest losses) తగ్గించడానికి, ధాన్యం నాణ్యతను కాపాడటానికి, అలాగే మార్కెట్ పరిస్థితులు మెరుగుపడే వరకు రైతులు తమ ఉత్పత్తులను నిల్వ చేసుకునేందుకు స్థానిక నిల్వ సదుపాయాలు చాలా అవసరం.
ఈ ప్రణాళిక లక్ష్యాలు ఏమిటి?
ఈ ప్రణాళిక కింది లక్ష్యాలను సాధించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది:
- ఆహార ధాన్యాల వృధాను తగ్గించడం, జాతీయ ఆహార భద్రతను బలోపేతం చేయడం.
- పొలాలు, సేకరణ కేంద్రాలకు సమీపంలో నిల్వ సదుపాయాలను సృష్టించడం.
- రైతులు తమ పంటను కారుచౌకగా (Distress sales) అమ్ముకోకుండా నిరోధించి, మెరుగైన ధర పొందేలా చేయడం.
- సేకరణ కేంద్రాలు, గిడ్డంగులు, చౌక ధరల దుకాణాల (Fair Price Shops) మధ్య రవాణా ఖర్చులను తగ్గించడం.
- ప్యాక్స్ (PACS) ల ఆర్థిక కార్యకలాపాలను వైవిధ్యపరచడం (విస్తరించడం).
- ప్రాసెసింగ్, యంత్రాలు, మార్కెటింగ్ సదుపాయాలు రైతులకు సులభంగా అందేలా చేయడం.
- సహకార సంఘాలకు కొత్త ఆదాయ మార్గాలను సృష్టించడం.
- గ్రామీణ ఉపాధిని, వ్యవసాయ విలువ గొలుసులను (Agricultural value chains) బలోపేతం చేయడం.
పథకాల సమన్వయం ఈ ప్రణాళికకు ఎలా మద్దతు ఇస్తుంది?
ఈ ప్రణాళిక పూర్తిగా ఒక ప్రత్యేకమైన సబ్సిడీ కార్యక్రమంగా పనిచేయదు. ఇప్పటికే ఉన్న నాలుగు ప్రభుత్వ పథకాల కింద లభించే సహాయాన్ని ఇది ఒకచోటకి తెస్తుంది:
- అగ్రికల్చర్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఫండ్ (AIF): కోతల తర్వాతి మౌలిక సదుపాయాలను సృష్టించడానికి, అప్‌గ్రేడ్ చేయడానికి నిధులు మరియు వడ్డీ రాయితీ (Interest-subvention) మద్దతును అందిస్తుంది.
- అగ్రికల్చరల్ మార్కెటింగ్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ స్కీమ్ (AMI): ఆహార ధాన్యాల నిల్వ సదుపాయాల నిర్మాణానికి బ్యాక్-ఎండెడ్ క్యాపిటల్ సబ్సిడీని అందిస్తుంది.
- సబ్-మిషన్ ఆన్ అగ్రికల్చరల్ మెకనైజేషన్ (SMAM): కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్‌ల (యంత్రాలను అద్దెకు ఇచ్చే కేంద్రాలు) ఏర్పాటుకు, వ్యవసాయ యంత్రాల కొనుగోలుకు మద్దతు ఇస్తుంది.
- ప్రధానమంత్రి మైక్రో ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్ ఎంటర్‌ప్రైజెస్ ఫార్మలైజేషన్ స్కీమ్ (PMFME): సూక్ష్మ ఆహార శుద్ధి యూనిట్ల (Micro food-processing units) ఏర్పాటు, విస్తరణను ప్రోత్సహిస్తుంది.
ఈ కలయిక వల్ల ప్యాక్స్ (PACS) లు కేవలం వ్యవసాయ రుణాలకే పరిమితం కాకుండా సమీకృత గ్రామీణ సేవా కేంద్రాలుగా పనిచేయగలుగుతాయి.
ప్యాక్స్ (PACS) స్థాయిలో ఎలాంటి సదుపాయాలు సృష్టించబడతాయి?
ఈ ప్రణాళిక కింది బహుళ సదుపాయాల అభివృద్ధికి అనుమతిస్తుంది:
- గిడ్డంగులు, సైలోలు (Warehouses and silos): 50 MT, 100 MT, మరియు 200 MT సామర్థ్యం గల సైలో ఆధారిత నిల్వ యూనిట్లను అభివృద్ధి చేయవచ్చు.
- సేకరణ కేంద్రాలు (Procurement centres): ప్యాక్స్ (PACS) లు రాష్ట్ర ఏజెన్సీలు, ఎఫ్‌సీఐ (FCI) తరపున ఆహార ధాన్యాలను కొనుగోలు (సేకరణ) చేయవచ్చు.
- ప్రాథమిక ప్రాసెసింగ్ యూనిట్లు: పంట నాణ్యత, మార్కెట్ విలువను పెంచడానికి ధాన్యాన్ని శుభ్రపరచడం, వేరుచేయడం (Sorting), ఆరబెట్టడం వంటివి చేయవచ్చు.
- కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్లు: ప్యాక్స్ (PACS) లు ట్రాక్టర్లు, హార్వెస్టర్లు, టిల్లర్లు, ఇతర వ్యవసాయ యంత్రాలను కొనుగోలు చేసి రైతులకు అద్దెకు ఇవ్వవచ్చు.
- చౌక ధరల దుకాణాలు (Fair Price Shops): సహకార సంఘాలు ఆహార ధాన్యాలను పంపిణీ చేయవచ్చు. స్థానికంగా ప్రాసెస్ చేసిన ఆహార ఉత్పత్తులను విక్రయించవచ్చు.
ఈ సదుపాయాలన్నీ కలిసి వ్యవసాయ ఉత్పత్తిని నిల్వ, ప్రాసెసింగ్, సేకరణ, పంపిణీ వ్యవస్థలతో అనుసంధానిస్తాయి.
ప్యాక్స్ (PACS) లను ఎలా ఎంపిక చేస్తారు?
‘మార్గదర్శిక’ (Margdarshika) అని పిలువబడే ప్రామాణిక ఆపరేటింగ్ ప్రొసీజర్ (SOP) కు అనుగుణంగా ‘జిల్లా సహకార అభివృద్ధి కమిటీలు’ (DCDCs) ప్యాక్స్ (PACS) లను గుర్తించి ఆమోదిస్తాయి. ప్రధానంగా స్థానికంగా నిల్వ సదుపాయాలకు ఉన్న డిమాండ్ ఆధారంగా ఎంపిక జరుగుతుంది. భూమికి సంబంధించిన నిర్దేశిత నిబంధనలు కింది విధంగా ఉన్నాయి:
- ప్యాక్స్ (PACS) కు ప్రాధాన్యతగా సొంతంగా అవసరమైన భూమి ఉండాలి.
- ఆ భూమి నీరు నిలిచిపోయే ప్రాంతం (Waterlogged) కాకూడదు.
- అది అటవీ ప్రాంతం పరిధిలోకి రాకూడదు.
- సహకార సంఘం భూమిని ఉపయోగించే ముందు ప్యాక్స్ సభ్యుల సమ్మతి (Consent) తప్పనిసరి.
- ఒకవేళ భూమి లీజుకు (కౌలుకు) తీసుకున్నదైతే, లీజు కాలం 20 ఏళ్లకు మించి ఉండాలి.
ఈ నిబంధనలు సదుపాయాల దీర్ఘకాలిక మనుగడను నిర్ధారించడానికి, అననుకూలమైన ప్రదేశాలలో పెట్టుబడులు పెట్టడాన్ని నిరోధించడానికి ఉద్దేశించబడ్డాయి.
దీని సంస్థాగత నిర్మాణం (Institutional Framework) ఏమిటి?
దీని అమలులో బహుళ స్థాయిలలో సమన్వయం ఉంటుంది:
- నేషనల్ కోఆపరేటివ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NCDC): అమలు చేసే ఏజెన్సీ (Implementing agency).
- ఇంటర్-మినిస్టీరియల్ కమిటీ: జాతీయ స్థాయిలో ఈ ప్రణాళిక మొత్తం అమలును పర్యవేక్షిస్తుంది.
- జాతీయ స్థాయి సమన్వయ కమిటీ (NLCC): పాలుపంచుకునే సంస్థలు, ఏజెన్సీల మధ్య సమన్వయం చేస్తుంది.
- రాష్ట్ర సహకార అభివృద్ధి కమిటీలు: రాష్ట్ర స్థాయిలో అమలును, సమన్వయాన్ని సులభతరం చేస్తాయి.
- జిల్లా సహకార అభివృద్ధి కమిటీలు (DCDCs): ప్యాక్స్ (PACS) లను గుర్తించి, జిల్లా స్థాయిలో ప్రాజెక్టు అమలును సమన్వయం చేస్తాయి.
- ప్యాక్స్ (PACS): క్షేత్ర (గ్రామ) స్థాయిలో ఈ సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేసి, నిర్వహిస్తాయి.
ఈ నిర్మాణం కేంద్ర పర్యవేక్షణను, వికేంద్రీకృత అమలును ఏకీకృతం చేస్తుంది.
ఎలాంటి ఆర్థిక సహాయం అందుబాటులో ఉంది?
ప్రాజెక్టుల ఆర్థిక మనుగడను (Financial viability) మెరుగుపరచడానికి అనేక చర్యలను ప్రవేశపెట్టారు:
- ఏఎంఐ (AMI) స్కీమ్ కింద ఇచ్చే సబ్సిడీని 25% నుండి 33.33% కి పెంచారు.
- మార్జిన్-మనీ (Margin-money) అవసరాన్ని 20% నుండి 10% కి తగ్గించారు.
- గోదాముల నిర్మాణ వ్యయ నిబంధనలను సవరించారు.
- ఏఐఎఫ్ (AIF) కింద 3% వడ్డీ రాయితీ అందుబాటులో ఉంది.
- నాబార్డ్ (NABARD) ఒక ప్రత్యేక రీఫైనాన్సింగ్ సదుపాయాన్ని అందిస్తుంది.
- ఈ ఉమ్మడి సహాయం వల్ల, అర్హత కలిగిన ప్యాక్స్ (PACS) లకు వాస్తవ రుణ వడ్డీ రేటు 1% కి తగ్గుతుంది.
AMI పథకం కింద నాబార్డ్ సబ్సిడీని పంపిణీ చేసే (Channelising) ఏజెన్సీగా పనిచేస్తుంది. రాష్ట్ర సహకార బ్యాంకులు, జిల్లా కేంద్ర సహకార బ్యాంకులు (DCCB లు) ప్యాక్స్‌లకు రుణాలను మంజూరు చేసి, పంపిణీ చేస్తాయి.
నిర్దేశిత నిబంధనలకు లోబడి, అర్హత గల గోదాములను తప్పనిసరిగా (Assured hiring) అద్దెకు తీసుకునేలా భారత ఆహార సంస్థకు (FCI) కూడా అనుమతి ఇచ్చారు. ఇది సహకార సంఘాలకు నమ్మకమైన అద్దె ఆదాయాన్ని అందిస్తుంది.
ఇప్పటివరకు సాధించిన ప్రగతి ఏమిటి?
పైలట్ దశలో 11 రాష్ట్రాల్లోని 11 ప్యాక్స్ (PACS) లను కవర్ చేశారు. దీనిద్వారా 9,750 MT నిల్వ సామర్థ్యాన్ని సృష్టించారు. మహారాష్ట్ర, ఉత్తరప్రదేశ్, గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, తమిళనాడు, తెలంగాణ, అస్సాం, కర్ణాటక, త్రిపుర ఈ దశలో పాల్గొన్నాయి.
జూలై 2026 నాటికి:
- 1,012 ప్యాక్స్ (PACS) లేదా సహకార సంఘాలను గుర్తించారు.
- 313 ప్యాక్స్‌లలో గోదాముల నిర్మాణం పూర్తయింది.
- 1.80 లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల (LMT) కంటే ఎక్కువ నిల్వ సామర్థ్యం సృష్టించబడింది.
పైలట్ దశ నుండి విస్తృత స్థాయి అమలుకు ఈ ప్రణాళిక మారుతోందని ఇది సూచిస్తోంది.
నేర్పింగలై ప్యాక్స్ (Nerpingalai PACS): ఒక కేస్ స్టడీ
మహారాష్ట్రలోని అమరావతిలో ఉన్న నేర్పింగలై PACS, ఏఎంఐ (AMI), ఏఐఎఫ్ (AIF) పథకాల మద్దతుతో 3,000 మెట్రిక్ టన్నుల (MT) సామర్థ్యంతో ఒక గిడ్డంగిని నిర్మించింది.
- సుమారు 300 మంది రైతులు దాదాపు 32,000 బస్తాల సోయాబీన్‌ను గిడ్డంగిలో నిల్వ చేశారు.
- నిల్వ చేసిన ఉత్పత్తులపై అడ్వాన్సుల కింద సంఘం సుమారు ₹4.50 కోట్లను అందించింది.
- నాబార్డ్ రీఫైనాన్సింగ్, వడ్డీ రేటును 1% కి తగ్గించడంలో సహాయపడింది.
- ఈ ప్యాక్స్ (PACS) కు అద్దె ద్వారా ఏటా సుమారు ₹7.68 లక్షలు, వడ్డీ ఆదాయం ద్వారా దాదాపు ₹54 లక్షలు ఆదాయం వస్తుందని అంచనా వేశారు.
- ఈ ప్రాజెక్ట్ స్థానికంగా ఉపాధిని కూడా కల్పించింది.
- స్థానిక నిల్వ సదుపాయాలు రైతులకు అవసరమైన నగదును ఎలా అందిస్తాయో, కారుచౌక అమ్మకాలను (Distress sales) ఎలా తగ్గిస్తాయో, అలాగే సహకార సంఘాల ఆర్థిక స్థావరాన్ని ఎలా బలోపేతం చేస్తాయో ఈ కేస్ స్టడీ ప్రదర్శిస్తుంది.
ఈ ప్రణాళిక రైతులు, సహకార సంఘాలకు ఎలా ప్రయోజనం చేకూరుస్తుంది?
రైతులకు ప్రయోజనాలు
- పొలాలకు సమీపంలో నిల్వ చేయడం వల్ల రవాణా ఖర్చులు తగ్గుతాయి.
- మార్కెట్లో ధరలు తక్కువగా ఉన్నప్పుడు రైతులు వెంటనే అమ్మకుండా నిలిపి ఉంచవచ్చు.
- నిల్వ చేసిన ఉత్పత్తులపై అడ్వాన్స్‌లు తీసుకుని తక్షణ నగదు అవసరాలను తీర్చుకోవచ్చు.
- క్లీనింగ్ (శుభ్రపరచడం), సార్టింగ్ (వేరు చేయడం), ఆరబెట్టడం వంటివి ఉత్పత్తి నాణ్యతను పెంచుతాయి.
- యంత్రాలను అద్దెకు తీసుకోవడం ద్వారా వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ ఖర్చు (Farm mechanisation cost) తగ్గుతుంది.
- స్థానిక సేకరణ (కొనుగోలు) కేంద్రాల వల్ల ప్రభుత్వ సేకరణ సులభంగా అందుబాటులోకి వస్తుంది.
ప్యాక్స్ (PACS) కు ప్రయోజనాలు
- గిడ్డంగి అద్దె, ప్రాసెసింగ్ ఛార్జీలు, వడ్డీ రాబడి తదితర మార్గాల ద్వారా ఆదాయం వైవిధ్యభరితంగా మారుతుంది.
- ప్యాక్స్ బహుళ ప్రయోజన వ్యవసాయ సేవా సంస్థలుగా మారుతాయి.
- పెరిగిన ఆర్థిక కార్యకలాపాలు సహకార సభ్యత్వాన్ని బలోపేతం చేస్తాయి.
- ఎఫ్‌సీఐ (FCI) అందించే అస్యూర్డ్ హైరింగ్ (తప్పనిసరి అద్దెకు తీసుకోవడం) వల్ల ప్రాజెక్టుల మనుగడ మెరుగుపడుతుంది.
- కొత్త సదుపాయాలు గ్రామీణ ఉపాధిని సృష్టిస్తాయి.
విస్తృత ప్రయోజనాలు
ఈ ప్రణాళిక ఆహార ధాన్యాల వృధాను తగ్గిస్తుంది, బఫర్-స్టాక్ నిర్వహణను మెరుగుపరుస్తుంది, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థను బలోపేతం చేస్తుంది. అంతేకాకుండా, సమతుల్యమైన గ్రామీణాభివృద్ధిని ప్రోత్సహిస్తుంది.
ఎలాంటి నాణ్యత, పారదర్శకత చర్యలను సూచించారు?
నిల్వ నిర్మాణాలు తప్పనిసరిగా ‘వేర్‌హౌసింగ్ డెవలప్‌మెంట్ అండ్ రెగ్యులేటరీ అథారిటీ’ (WDRA) సూచించిన ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉండాలి.
ప్రధాన ఆవశ్యకతలు (నిబంధనలు) కింది విధంగా ఉంటాయి:
- స్థానిక పర్యావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా నిర్మాణం ఉండాలి.
- మన్నికైన, తుప్పుపట్టని పదార్థాలను ఉపయోగించాలి.
- ధాన్యం పాడవకుండా ఉండటానికి తగినంత వెంటిలేషన్ (గాలి వెలుతురు) ఉండాలి.
- భద్రత, డిజైన్ వివరాలకు కట్టుబడి ఉండాలి.
- క్రమం తప్పకుండా తనిఖీలు, నాణ్యతా ఆడిట్‌లు జరగాలి.
- సూచించిన లోగో (Logo), కలర్ స్కీమ్ (Colour scheme) ద్వారా ఒకే రకమైన బ్రాండింగ్ ఉండాలి.
ప్యాక్స్ (PACS) సభ్యులు అమలును పర్యవేక్షిస్తారని భావిస్తున్నారు. ప్రాజెక్ట్ మేనేజ్‌మెంట్ కన్సల్టెంట్‌లు నిర్మాణ పనులు, ఖర్చులపై అప్‌డేట్‌లను అందించాలి. దీని ద్వారా పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం మెరుగుపడతాయి.
సవాళ్లు (Challenges)
- పరిమిత నిర్వహణ సామర్థ్యం: గిడ్డంగి నిర్వహణ, ప్రాసెసింగ్, మార్కెటింగ్‌లో కొన్ని ప్యాక్స్ (PACS) లకు వృత్తిపరమైన నైపుణ్యం లేకపోవచ్చు.
- ఆర్థిక మనుగడ: గిడ్డంగుల వినియోగం తక్కువగా ఉన్నా లేదా అద్దె విషయంలో (Assured hiring) జాప్యం జరిగినా, రుణ చెల్లింపు సామర్థ్యం దెబ్బతింటుంది.
- ప్రాంతీయ అసమానతలు: బలమైన సహకార సంస్థలు ఉన్న రాష్ట్రాలలో నిల్వ సదుపాయాలు వేగంగా విస్తరించవచ్చు.
- నాణ్యత నిర్వహణ: కొత్త సామర్థ్యం సృష్టించినప్పటికీ, సరైన వెంటిలేషన్, తెగుళ్ల నియంత్రణ లేదా సరైన నిర్వహణ లేకపోతే ధాన్యం నష్టం జరగవచ్చు.
- భూమి లభ్యత: అన్ని ప్యాక్స్‌లకు అనువైన భూమి అందుబాటులో ఉండకపోవచ్చు. దీర్ఘకాలిక లీజులు పొందడం కష్టం కావచ్చు.
- సమన్వయ సమస్యలు: బహుళ పథకాలు, మంత్రిత్వ శాఖలు, బ్యాంకులు, అమలు చేసే ఏజెన్సీల మధ్య సమన్వయం కారణంగా జాప్యం జరగవచ్చు.
- డిజిటల్, లాజిస్టికల్ అంతరాలు: నిల్వ మౌలిక సదుపాయాలను సేకరణ, మార్కెట్-సమాచారం, రవాణా వ్యవస్థలతో అనుసంధానించాలి.
- పాలనాపరమైన ఆందోళనలు (Governance concerns): బలహీనమైన ఆడిట్‌లు లేదా స్థానికంగా పలుకుబడి ఉన్నవారి ఆధిపత్యం వల్ల చిన్న, సన్నకారు రైతులకు సమాన ప్రాప్యత దెబ్బతినవచ్చు.
ముందుచూపు (Way Forward)
- గిడ్డంగి, అకౌంటింగ్, నాణ్యత నియంత్రణ, వస్తు నిర్వహణలో (Commodity management) ప్యాక్స్ (PACS) లకు వృత్తిపరమైన శిక్షణను అందించాలి.
- కొత్త సదుపాయాలను ఆమోదించడానికి ముందు జిల్లా స్థాయిలో నిల్వ సదుపాయాల లోటు (Storage-gap) అంచనాలను నిర్వహించాలి.
- గిడ్డంగులను ఎలక్ట్రానిక్ ప్రొక్యూర్‌మెంట్, మార్కెట్-సమాచార ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు, బదిలీ చేయగల గిడ్డంగి రశీదులతో (Negotiable warehouse receipts) అనుసంధానించాలి.
- చిన్న, సన్నకారు, కౌలు మరియు మహిళా రైతులకు తగిన ప్రాప్యత (Access) ఉండేలా చూడాలి.
- శాస్త్రీయ తెగుళ్ల నియంత్రణ, తేమ పర్యవేక్షణ, క్రమం తప్పకుండా థర్డ్-పార్టీ నాణ్యతా ఆడిట్‌లను ప్రవేశపెట్టాలి.
- స్థానికంగా పండే పంటలకు అనుగుణంగా ప్రాసెసింగ్, వాల్యూ-అడిషన్ సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయాలి.
- ప్రాజెక్టుల వారీగా ఖర్చులు, సామర్థ్యం, వినియోగం, ఆర్థిక పనితీరుపై సమాచారాన్ని ప్రచురించాలి.
- నిల్వ సదుపాయాలను రైల్వేలు, రోడ్లు, మార్కెట్‌లు (మండీలు), చౌక ధరల దుకాణాలు, ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్ క్లస్టర్‌లతో అనుసంధానించాలి.
- పునరుత్పాదక శక్తి, నీటి సంరక్షణ, వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే గిడ్డంగి డిజైన్‌లను ప్రోత్సహించాలి.
- సభ్యుల భాగస్వామ్యం, సోషల్ ఆడిట్‌లు, పారదర్శకమైన నిర్ణయాలు తీసుకోవడం ద్వారా సహకార పాలనను (Cooperative governance) బలోపేతం చేయాలి.
ముగింపు
నిల్వ, ప్రాసెసింగ్, సేకరణ సదుపాయాలను రైతులకు చేరువలో ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా, వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ప్రణాళిక భారతదేశ కోతల తర్వాతి మౌలిక సదుపాయాలలోని (Post-harvest infrastructure) క్లిష్టమైన లోపాలను పరిష్కరించగలదు.
దీని పథకాల-సమన్వయ నమూనా (Scheme-convergence model) పూర్తిగా కొత్త పరిపాలనా నిర్మాణాన్ని ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవసరాన్ని తగ్గిస్తుంది. అదే సమయంలో దీని సహకార పునాది, గ్రామీణాభివృద్ధిలో ప్యాక్స్ (PACS) పాత్రను విస్తరిస్తుంది.
అయితే, దీని విజయం కేవలం నిర్మించిన గోదాముల సంఖ్యపై మాత్రమే కాకుండా, వాటి వినియోగం, శాస్త్రీయ నిర్వహణ, చిన్న రైతులకు అవి ఎంతమేరకు అందుబాటులో ఉన్నాయనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అందువల్ల వికేంద్రీకృత నిల్వ ప్రణాళికను ఆహార భద్రత, రైతుల శ్రేయస్సుకు మన్నికైన మూలస్తంభంగా మార్చడానికి బలమైన సహకార పాలన, వృత్తిపరమైన సామర్థ్యం, పారదర్శకమైన పర్యవేక్షణ అత్యంత అవసరం.
కేర్ బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్న (CARE MCQ)
ప్రశ్న 1. వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ప్రణాళికకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- నేషనల్ కోఆపరేటివ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NCDC) దీనిని అమలు చేసే ఏజెన్సీ.
- ఇది ప్రధానంగా ప్యాక్స్ (PACS) స్థాయిలో సమీకృత వ్యవసాయ మౌలిక సదుపాయాలను సృష్టిస్తుంది.
- ఇది కొత్తగా సృష్టించిన కేంద్ర సబ్సిడీ పథకం ద్వారా మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
సమాధానం: (a) 1, 2 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: నేషనల్ కోఆపరేటివ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NCDC) ఈ ప్రణాళికను అమలు చేసే బాధ్యతను కలిగి ఉంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: ప్యాక్స్ (PACS) స్థాయిలో నిల్వ, సేకరణ, ప్రాసెసింగ్, ఇతర సౌకర్యాలు సృష్టించబడతాయి.
- వాక్యం 3 తప్పు: ఈ ప్రణాళిక AIF, AMI, SMAM, PMFME వంటి ఇప్పటికే ఉన్న పథకాల సమన్వయం (Convergence) ద్వారా పనిచేస్తుంది.
ప్రశ్న 2. కింది జతలను పరిశీలించండి:
| పథకం (Scheme) | ప్రధాన మద్దతు |
| 1. AIF | వ్యవసాయ మౌలిక సదుపాయాలకు ఫైనాన్సింగ్, వడ్డీ రాయితీ |
| 2. AMI | నిల్వ మౌలిక సదుపాయాలకు మూలధన సబ్సిడీ (Capital subsidy) |
| 3. SMAM | వ్యవసాయ యంత్రాలు, కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్లు |
| 4. PMFME | సూక్ష్మ ఆహార శుద్ధి సంస్థల (Micro food-processing) ఫార్మలైజేషన్ (అధికారికీకరణ) |
పైన ఇచ్చిన జతలలో ఎన్ని సరైన విధంగా జతపరచబడ్డాయి?
(a) ఒకటి మాత్రమే
(b) రెండు మాత్రమే
(c) మూడు మాత్రమే
(d) అన్నీ (నాలుగు)
సమాధానం: (d) అన్నీ (నాలుగు)
వివరణ:
- జత 1 సరైనదే: కోతల తర్వాతి మౌలిక సదుపాయాలను సృష్టించడానికి, అప్‌గ్రేడ్ చేయడానికి AIF ఫైనాన్సింగ్ మరియు వడ్డీ రాయితీ ద్వారా మద్దతు ఇస్తుంది.
- జత 2 సరైనదే: నిల్వ సౌకర్యాల కోసం AMI బ్యాక్-ఎండెడ్ క్యాపిటల్ సబ్సిడీని అందిస్తుంది.
- జత 3 సరైనదే: వ్యవసాయ యంత్రాలు, కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్‌లకు SMAM మద్దతు ఇస్తుంది.
- జత 4 సరైనదే: సూక్ష్మ ఆహార శుద్ధి సంస్థల ఫార్మలైజేషన్, వృద్ధిని PMFME ప్రోత్సహిస్తుంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ప్రణాళిక అంటే ఏమిటి?
ప్యాక్స్ (PACS) ల ద్వారా సమీకృత నిల్వ, సేకరణ, ప్రాసెసింగ్, పంపిణీ మౌలిక సదుపాయాలను సృష్టించడానికి 2023లో ప్రారంభించబడిన సహకార-ఆధారిత ప్రణాళిక ఇది.
2. ఈ ప్రణాళికను ఏ సంస్థ అమలు చేస్తుంది?
నేషనల్ కోఆపరేటివ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NCDC) దీనిని అమలు చేసే ఏజెన్సీ.
3. ప్రణాళిక కింద ఏయే పథకాలు ఏకీకృతం చేయబడ్డాయి?
ఈ ప్రణాళిక AIF, AMI, SMAM మరియు PMFME పథకాలను ఒకేచోటకు (సమన్వయం) తెస్తుంది.
4. ఈ ప్రణాళిక కారుచౌక అమ్మకాలను (Distress sales) ఎలా నిరోధిస్తుంది?
మార్కెట్ ధరలు తక్కువగా ఉన్నప్పుడు రైతులు వెంటనే విక్రయించడానికి బదులుగా తమ ఉత్పత్తులను స్థానికంగా గిడ్డంగుల్లో నిల్వ చేసుకుని వాటిపై అడ్వాన్స్‌లు పొందవచ్చు.
5. 2026 జూలై నాటికి సాధించిన పురోగతి ఏమిటి?
313 ప్యాక్స్ (PACS) లలో గోదాముల నిర్మాణం పూర్తయింది. తద్వారా 1.80 లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల (LMT) కంటే ఎక్కువ నిల్వ సామర్థ్యం ఏర్పడింది.
6. గిడ్డంగుల ప్రమాణాలను ఏ అథారిటీ నిర్దేశిస్తుంది?
నిల్వ నిర్మాణాలు కచ్చితంగా ‘వేర్‌హౌసింగ్ డెవలప్‌మెంట్ అండ్ రెగ్యులేటరీ అథారిటీ’ (WDRA) నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉండాలి.
మూలం: పీఐబీ (PIB)
ప్రాముఖ్యత: GS పేపర్ II—ప్రభుత్వ విధానాలు; GS పేపర్ III—పర్యావరణ కాలుష్యం, కీలక ఖనిజాలు, వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ (Circular Economy) మరియు వనరుల భద్రత.
- ప్రిలిమ్స్: ఇ-వ్యర్థాలు (E-Waste) | అర్బన్ మైనింగ్ (Urban Mining) | ఎక్స్‌టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ (EPR) | CPCB | బాసెల్ కన్వెన్షన్ (Basel Convention) | రైట్ టు రిపేర్ (మరమ్మతు చేసుకునే హక్కు) | కీలక ఖనిజాలు | బ్యాటరీ వ్యర్థాలు
- మెయిన్స్: వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ | లైఫ్-సైకిల్ కాస్టింగ్ (Life-Cycle Costing) | విలువాధారిత కొనుగోళ్లు (Value-Based Procurement) | వనరుల భద్రత | అసంఘటిత రీసైక్లింగ్ (Informal Recycling) | వ్యూహాత్మక బ్యాలెన్స్ షీట్ | డేటా భద్రత.
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
భారతదేశంలో వేగవంతమైన డిజిటలైజేషన్, అలాగే కంప్యూటర్లు, సర్వర్లు, బ్యాటరీలు, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను తరచుగా మార్చడం (రీప్లేస్ చేయడం) వల్ల పెద్ద మొత్తంలో ఇ-వ్యర్థాలు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
పారవేసిన పరికరాలను విక్రయించడం ద్వారా పొందే తక్షణ ఆర్థిక విలువపైనే ఎక్కువ దృష్టి పెడుతున్నారు, కానీ వాటి దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక విలువను విస్మరిస్తున్నారు.
ఇ-వ్యర్థాలకు సంబంధించిన నిర్ణయాలను రెండు బ్యాలెన్స్ షీట్‌ల ద్వారా అంచనా వేయాల్సిన అవసరం ఉంది:
- తక్షణ ఆర్థిక బ్యాలెన్స్ షీట్: ఇది ఖర్చు, పునఃవిక్రయ విలువ (Resale value), స్వల్పకాలిక పొదుపులను కవర్ చేస్తుంది.
- దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక బ్యాలెన్స్ షీట్: ఇది వనరుల భద్రత, ప్రజారోగ్యం, పర్యావరణ సుస్థిరత, డేటా రక్షణ మరియు పారిశ్రామిక సామర్థ్యాన్ని కవర్ చేస్తుంది.
ఇ-వ్యర్థాలు (E-Waste) అంటే ఏమిటి?
ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలు లేదా ఇ-వ్యర్థాలు అనగా కాలం చెల్లిన, పాడైన లేదా అవసరం లేదని పారవేసిన విద్యుత్, ఎలక్ట్రానిక్ ఉత్పత్తులు.
ఇందులో కిందివి ఉంటాయి:
- కంప్యూటర్లు, ల్యాప్‌టాప్‌లు, మొబైల్ ఫోన్లు, ప్రింటర్లు, రౌటర్లు.
- టెలివిజన్లు, కెమెరాలు, వినోద పరికరాలు.
- రిఫ్రిజిరేటర్లు, ఎయిర్ కండిషనర్లు (ACలు), వాషింగ్ మెషీన్లు.
- బ్యాటరీలు, సోలార్ ప్యానెళ్లు, ఇన్వర్టర్లు.
- ఎలక్ట్రిక్ టూల్స్, లైటింగ్ పరికరాలు, వైద్య పరికరాలు.
- సర్వర్లు, స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్, టెలికమ్యూనికేషన్ పరికరాలు.
ఇ-వ్యర్థాలు సాధారణ మున్సిపల్ వ్యర్థాలకు భిన్నమైనవి, ఎందుకంటే వాటిలో విలువైన లోహాలతో పాటు ప్రమాదకరమైన పదార్థాలు కూడా ఉంటాయి.
| విలువైన పదార్థాలు (Valuable materials) | ప్రమాదకరమైన పదార్థాలు (Hazardous materials) |
| రాగి, అల్యూమినియం, ఇనుము, తగరం (Tin) | సీసం (Lead), పాదరసం (Mercury), కాడ్మియం (Cadmium) |
| బంగారం, వెండి, పల్లాడియం | బ్రోమినేటెడ్ ఫ్లేమ్ రిటార్డెంట్స్ (మంటలను నిరోధించే రసాయనాలు) |
| లిథియం, కోబాల్ట్, నికెల్ | రిఫ్రిజిరెంట్లు, విష రసాయనాలు |
| అరుదైన భూ-మూలకాలు (Rare-earth elements) | పర్‌సిస్టెంట్ ఆర్గానిక్ పొల్యూటెంట్స్ (నిరంతర సేంద్రీయ కాలుష్య కారకాలు) |
2023-24లో 12.54 లక్షల టన్నుల ఇ-వ్యర్థాలు ఉత్పత్తి కాగా, 2024-25 నాటికి భారతదేశం సుమారు 13.98 లక్షల టన్నుల ఇ-వ్యర్థాలను ఉత్పత్తి చేసింది. చైనా, అమెరికా తర్వాత ప్రపంచంలో అత్యధికంగా ఇ-వ్యర్థాలను ఉత్పత్తి చేస్తున్న మూడవ దేశంగా భారతదేశం గుర్తింపు పొందింది.
అర్బన్ మైనింగ్ (Urban Mining) అంటే ఏమిటి?
అర్బన్ మైనింగ్ (Urban Mining) అనగా పారవేసిన ఉత్పత్తులు, భవనాలు, వాహనాలు, పారిశ్రామిక యంత్రాలు, ఇతర మానవ నిర్మిత వస్తువుల నుండి విలువైన ముడి పదార్థాలను తిరిగి పొందడం (రికవరీ చేయడం).
ఇ-వ్యర్థాల సందర్భంలో, దీని కింద కిందివాటిని వెలికితీస్తారు:
- సర్క్యూట్ బోర్డుల నుండి బంగారం, వెండి, పల్లాడియం.
- వైర్లు, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాల నుండి రాగి, అల్యూమినియం.
- బ్యాటరీల నుండి లిథియం, కోబాల్ట్, నికెల్, మాంగనీస్.
- ఎలక్ట్రానిక్ మరియు ఇంధన సాంకేతికతల నుండి అరుదైన భూ-మూలకాలు.
నగరాలు, పరిశ్రమలు, వ్యర్థాలను ముడి పదార్థాల ద్వితీయ వనరులుగా (Secondary sources) పరిగణించడం ద్వారా అర్బన్ మైనింగ్ సంప్రదాయ మైనింగ్‌పై (గనుల తవ్వకం) ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.
ఇది ఒక సుదీర్ఘమైన కార్యకలాపాల గొలుసును కలిగి ఉంటుంది:
సేకరణ → వేరు చేయడం (Segregation) → సురక్షితమైన డేటా నాశనం → పునరుద్ధరణ (Refurbishment) → విడదీయడం (Dismantling) → మెటీరియల్ రికవరీ → శాస్త్రీయ పద్ధతిలో పారవేయడం
ప్రతి దశలోనూ సాంకేతికత, శిక్షణ పొందిన కార్మికులు, పర్యావరణ పరిరక్షణ చర్యలు, సరఫరా గొలుసును ట్రాక్ చేయగల వ్యవస్థ (Supply-chain traceability) అవసరం.
ఇ-వ్యర్థాల నిర్ణయాల వెనుక ఉన్న రెండు బ్యాలెన్స్ షీట్‌లు ఏమిటి?
తక్షణ ఆర్థిక బ్యాలెన్స్ షీట్ (Immediate Financial Balance Sheet)
ఈ మొదటి బ్యాలెన్స్ షీట్, కొలవదగిన మరియు స్వల్పకాలిక ఫలితాలను నమోదు చేస్తుంది:
- కొనుగోలు లేదా భర్తీ (రీప్లేస్‌మెంట్) ఖర్చు.
- పారవేసిన (వినియోగించని) పరికరాల పునఃవిక్రయ విలువ (Resale value).
- ప్రాసెసింగ్, రవాణా ఖర్చులు.
- అతి తక్కువ ధరకు సేవలు అందించే సంస్థను ఎంచుకోవడం ద్వారా సాధించిన ఆదా.
లావాదేవీ (Transaction) పూర్తయిన తర్వాత ఈ బ్యాలెన్స్ షీట్ ముగుస్తుంది.
దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక బ్యాలెన్స్ షీట్ (Long-Term Strategic Balance Sheet)
రెండవ బ్యాలెన్స్ షీట్, లావాదేవీ ముగిసిన తర్వాత కూడా కొనసాగే దీర్ఘకాలిక పరిణామాలను రికార్డు చేస్తుంది. వాటిలో కిందివి ఉంటాయి:
- కీలక ఖనిజాల దేశీయ లభ్యత.
- దిగుమతి చేసుకునే ముడి పదార్థాలపై ఆధారపడటం తగ్గడం.
- పర్యావరణ నష్టం లేదా పరిరక్షణ.
- ప్రజారోగ్య వ్యయం.
- సైబర్‌సెక్యూరిటీ మరియు డేటా రక్షణ.
- అధునాతన రీసైక్లింగ్ సాంకేతికతల అభివృద్ధి.
- ఉపాధి, పారిశ్రామిక సామర్థ్యం.
- జాతీయ సరఫరా గొలుసు పటిష్టత (National supply-chain resilience).
పాత వస్తువులను అత్యధిక ధరకు కొనే రీసైక్లర్ (Recycler), అందులోని డేటాను సురక్షితంగా నాశనం చేయడం, సమర్థవంతమైన ఖనిజ రికవరీ, పర్యావరణపరంగా సురక్షితమైన ప్రాసెసింగ్ ఇస్తాడని గ్యారెంటీ లేదు. కాబట్టి, తక్షణ లాభం కోసం అతి తక్కువ ధర ఎంపికను (లేదా అత్యధిక ధరకు అమ్మడాన్ని) ఎంచుకుంటే, భవిష్యత్తులో అది సమాజానికి, ఆర్థిక వ్యవస్థకు భారీ మూల్యం చెల్లించేలా చేయవచ్చు. కాలుష్యం వల్ల ఆరోగ్య వ్యయం పెరగవచ్చు. అలాగే ఖనిజాలను తిరిగి పొందడంలో (Recovery) విఫలమైతే దిగుమతులపై ఆధారపడటం, తయారీ ఖర్చులు పెరగవచ్చు.
భారతదేశంలో ఇ-వ్యర్థాల ఉత్పత్తి ఎందుకు పెరుగుతోంది?
- వేగవంతమైన డిజిటలైజేషన్: పెరుగుతున్న ఇంటర్నెట్ సదుపాయం, డిజిటల్ చెల్లింపులు, ఆన్‌లైన్ సేవలు ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాల వినియోగాన్ని పెంచాయి.
- పెరుగుతున్న ఎలక్ట్రానిక్స్ వినియోగం: పడిపోతున్న ధరలు, పెరుగుతున్న ఆదాయాలు ఎలక్ట్రానిక్ వస్తువులను విస్తృతంగా అందుబాటులోకి తెచ్చాయి.
- ఉత్పత్తుల స్వల్ప జీవితకాలం: సాంకేతిక మార్పులు ఎప్పటికప్పుడు పరికరాలను కొత్తవాటితో భర్తీ చేయడాన్ని ప్రోత్సహిస్తున్నాయి.
- ప్లాన్డ్ అబ్‌సోలెసెన్స్ (ఉత్పత్తి జీవితకాలాన్ని కావాలనే తగ్గించడం): తీయలేని బ్యాటరీలు (Non-removable batteries), విడిభాగాలు దొరకకపోవడం, ఖరీదైన మరమ్మతులు వంటి కారణాల వల్ల మరమ్మతు కంటే రీప్లేస్‌మెంట్ సులభతరం అయ్యింది.
- సంస్థాగత రీప్లేస్‌మెంట్: ప్రభుత్వాలు, కంపెనీలు కాలానుగుణంగా పెద్ద సంఖ్యలో కంప్యూటర్లు, సర్వర్లు, నెట్‌వర్కింగ్ వ్యవస్థలను మారుస్తుంటాయి.
- కొత్త సాంకేతికతల విస్తరణ: ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు, పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యవస్థలు, డేటా సెంటర్లు, స్మార్ట్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ కొత్త ఇ-వ్యర్థాలను సృష్టిస్తున్నాయి.
- వినియోగదారుల మార్కెటింగ్: ఎక్స్ఛేంజ్ ఆఫర్‌లు, డిస్కౌంట్‌లు, కొత్త ఉత్పత్తుల లాంచ్‌లు వినియోగదారులను “కొనడం-వాడటం-పారేయడం” (buy-use-discard) సంస్కృతికి అలవాటు చేస్తున్నాయి.
- బలహీనమైన పునరుద్ధరణ (Refurbishment) వ్యవస్థలు: అధీకృత (Authorized) మరమ్మతు, పునరుద్ధరణ సదుపాయాలు పరిమితంగా ఉండటం వల్ల, పరికరాలను త్వరగా పారేయాల్సిన పరిస్థితి వస్తోంది.
శాస్త్రీయమైన ఇ-వ్యర్థాల నిర్వహణ ఎందుకు ముఖ్యం?
పర్యావరణ రక్షణ
- సురక్షితం కాని రీతిలో పరికరాలను విడదీయడం, యాసిడ్ లీచింగ్ (Acid leaching), బహిరంగంగా కాల్చడం వల్ల సీసం (Lead), పాదరసం (Mercury), కాడ్మియం (Cadmium) వంటి విష వాయువులు గాలి, మట్టి, భూగర్భ జలాల్లోకి విడుదలవుతాయి.
- శాస్త్రీయ రీసైక్లింగ్ అనేది ప్రమాదకర పదార్థాలు పర్యావరణ వ్యవస్థల్లోకి ప్రవేశించకుండా నిరోధిస్తుంది. పర్యావరణానికి హాని కలిగించే కొత్త మైనింగ్ అవసరాన్ని తగ్గిస్తుంది.
ప్రజారోగ్యం
- అసంఘటిత రీసైక్లింగ్ యూనిట్లలో పనిచేసే కార్మికులు తరచుగా రక్షణ పరికరాలు లేకుండా విషపూరిత పదార్థాలతో పనిచేస్తారు. దీర్ఘకాలికంగా వాటి ప్రభావానికి లోనవడం వల్ల నాడీ, శ్వాసకోశ, ప్రత్యుత్పత్తి వ్యవస్థలు దెబ్బతింటాయి.
- అసంఘటిత రీసైక్లింగ్ కేంద్రాల సమీపంలో నివసించే లేదా పనిచేసే పిల్లలు ముఖ్యంగా సీసం, పాదరసం ప్రభావానికి గురయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
కీలక ఖనిజాల భద్రత (Critical-Mineral Security)
- ఆధునిక ఎలక్ట్రానిక్స్, బ్యాటరీలు, పునరుత్పాదక-ఇంధన వ్యవస్థలు లిథియం, కోబాల్ట్, నికెల్, అరుదైన భూ-మూలకాలపై (Rare-earth elements) ఆధారపడి ఉంటాయి. వీటిని తిరిగి పొందడం వల్ల దిగుమతులపై ఆధారపడటం తగ్గుతుంది, సరఫరా గొలుసు పటిష్టత (Supply-chain resilience) మెరుగుపడుతుంది.
- భారతదేశ వార్షిక ఇ-వ్యర్థాల విలువ దాదాపు ₹51,000 కోట్లుగా అంచనా వేయబడింది. కానీ అందులో సాంకేతికంగా తిరిగి పొందగలిగే విలువలో (Recoverable value) కొంత భాగం మాత్రమే ప్రస్తుతం సేకరిస్తున్నారు.
డేటా భద్రత (Data Security)
పారవేసిన కంప్యూటర్లు, సర్వర్లు, హార్డ్ డ్రైవ్‌లు, మొబైల్ ఫోన్‌లలో కింది సమాచారం ఉండవచ్చు:
- వ్యక్తిగత ఛాయాచిత్రాలు (Personal photographs).
- ఆర్థిక సమాచారం.
- ఆరోగ్య రికార్డులు.
- కార్పొరేట్ డేటా.
- రహస్య ప్రభుత్వ సమాచారం.
అశాస్త్రీయంగా విక్రయించడం లేదా విడదీయడం వల్ల గుర్తింపు చౌర్యం (Identity theft), ఆర్థిక మోసం, కార్పొరేట్ గూఢచర్యం, జాతీయ-భద్రతా ప్రమాదాలు సంభవించవచ్చు. అందువల్ల, ఇ-వ్యర్థాల తొలగింపులో ‘ధృవీకరించబడిన డేటా నాశనం’ (Certified data destruction) అనేది అత్యంత ఆవశ్యకమైన భాగం కావాలి.
వాతావరణ ప్రయోజనాలు (Climate Benefits)
- కొత్తగా గనుల నుండి లోహాలను తవ్వి, ప్రాసెస్ చేయడం కంటే.. రీసైక్లింగ్ చేయడానికి సాధారణంగా తక్కువ శక్తి అవసరం అవుతుంది. ఇది సంప్రదాయ మైనింగ్‌తో ముడిపడి ఉన్న గ్రీన్‌హౌస్ వాయు ఉద్గారాలను, పర్యావరణ వ్యవస్థ విధ్వంసాన్ని, నీటి వాడకాన్ని తగ్గించగలదు.
పారిశ్రామిక అభివృద్ధి
అర్బన్ మైనింగ్‌లో (Urban mining) పెట్టుబడులు కింది రంగాలలో దేశీయ సామర్థ్యాలను ప్రోత్సహిస్తాయి:
- కచ్చితత్వంతో పరికరాలను విడదీయడం (Precision dismantling).
- బ్యాటరీ రీసైక్లింగ్.
- ఖనిజ శుద్ధి.
- మెటీరియల్ విభజన.
- రోబోటిక్స్.
- అధునాతన లోహకార్మ విధానాలు (Advanced metallurgical processes).
కాబట్టి, ఇ-వ్యర్థాల నిర్వహణ అనేది కేవలం పారిశుధ్య (సానిటేషన్) కార్యకలాపం మాత్రమే కాదు; ఇది పారిశ్రామిక, వ్యూహాత్మక విధానంలో (Strategic policy) ఒక ముఖ్య భాగం కూడా.
భారతదేశ ఇ-వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు, కార్యక్రమాలు ఏమిటి?
ఇ-వ్యర్థాల (నిర్వహణ) నిబంధనలు, 2022
- ఈ నిబంధనలు 1 ఏప్రిల్ 2023 నుండి అమల్లోకి వచ్చాయి. సౌర విద్యుత్ (సోలార్ ఫోటోవోల్టాయిక్) పరికరాలతో సహా 106 రకాల ఎలక్ట్రికల్, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు దీని పరిధిలోకి వస్తాయి.
- ఇ-వ్యర్థాల సేకరణ, రీసైక్లింగ్, పారవేయడం పర్యావరణ అనుకూలమైన పద్ధతిలో జరిగేలా చూడటం వీటి ఉద్దేశం.
ఎక్స్‌టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ (Extended Producer Responsibility – EPR)
- ఎక్స్‌టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ (EPR – విస్తృత ఉత్పత్తిదారుల బాధ్యత) కింద, నిర్దేశించిన రీసైక్లింగ్ లక్ష్యాలను చేరుకోవాల్సిన బాధ్యత ఉత్పత్తిదారులదే.
- నమోదిత రీసైక్లర్ల నుండి EPR సర్టిఫికెట్‌లను కొనుగోలు చేయడం ద్వారా వారు తమ బాధ్యతలను నెరవేరుస్తారు. రీసైక్లింగ్ లక్ష్యాలు కింది విధంగా ఉన్నాయి:
- 2025-26, 2026-27 కాలంలో 70 శాతం.
- 2027-28 నుండి 80 శాతం.
పర్యావరణ బాధ్యతలో కొంత భాగాన్ని వినియోగదారులు, ప్రభుత్వాల నుండి ఉత్పత్తిదారుల వైపు మళ్లించడానికి EPR ప్రయత్నిస్తుంది.
బ్యాటరీ వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు, 2022
పోర్టబుల్, ఆటోమోటివ్ (వాహన), పారిశ్రామిక మరియు ఎలక్ట్రిక్-వాహన బ్యాటరీలు ఈ నిబంధనల పరిధిలోకి వస్తాయి. ఇవి:
- EPR ద్వారా సేకరణ, రీసైక్లింగ్‌ను తప్పనిసరి చేస్తాయి.
- వ్యర్థ బ్యాటరీలను ల్యాండ్‌ఫిల్స్‌లో (చెత్త డంపింగ్ యార్డుల్లో) పారవేయడాన్ని నిషేధిస్తాయి.
- వాటిని కాల్చివేయడం (Incineration) ద్వారా నాశనం చేయడాన్ని నిషేధిస్తాయి.
రైట్ టు రిపేర్ (మరమ్మతు చేసుకునే హక్కు) చొరవ
రైట్ టు రిపేర్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ కింది వాటికి ప్రాప్యతను (Access) ప్రోత్సహిస్తుంది:
- రిపేర్ మాన్యువల్స్.
- విడిభాగాలు (Spare parts).
- రోగ నిర్ధారణ (లోపాలను గుర్తించే) సాధనాలు.
- అధీకృత (Authorised) సేవా సంస్థల గురించి సమాచారం.
ఇది ఉత్పత్తుల జీవితకాలాన్ని పెంచుతుంది, వినియోగదారుల ఖర్చులను తగ్గిస్తుంది, వస్తువులను త్వరగా పారేయడాన్ని అరికడుతుంది.
ప్రమాదకర మరియు ఇతర వ్యర్థాల నిబంధనలు, 2016
- ఈ నిబంధనలు ప్రమాదకర వ్యర్థాల నిర్వహణ, రీసైక్లింగ్, రవాణా, మరియు సరిహద్దుల గుండా రవాణాను (Transboundary movement) నియంత్రిస్తాయి.
- ప్రమాదకర వ్యర్థాల సరిహద్దు రవాణా, పారవేయడాన్ని నియంత్రించే ‘బాసెల్ కన్వెన్షన్’లో (Basel Convention) భారతదేశం కూడా ఒక భాగస్వామిగా ఉంది.
సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ ఆన్ ఇ-వేస్ట్ మేనేజ్‌మెంట్
హైదరాబాద్‌లోని ‘సెంటర్ ఫర్ మెటీరియల్స్ ఫర్ ఎలక్ట్రానిక్స్ టెక్నాలజీ’, కింది వాటి నుండి విలువైన పదార్థాలను తిరిగి పొందడానికి (రికవరీ చేయడానికి) స్వదేశీ సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేస్తుంది:
- ప్రింటెడ్ సర్క్యూట్ బోర్డ్‌లు (PCBs).
- లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీలు.
- శాశ్వత అయస్కాంతాలు (Permanent magnets).
- సోలార్ సెల్స్.
సవాళ్లు (Challenges)
- అసంఘటిత రీసైక్లింగ్ ఆధిపత్యం: వ్యర్థాలను సేకరించే వారు, స్క్రాప్ డీలర్లు ఇ-వ్యర్థాలను సమర్థవంతంగానే సేకరిస్తున్నారు, కానీ తరచుగా వారి వద్ద సురక్షిత పరికరాలు, కాలుష్య నియంత్రణ సాంకేతికతలు ఉండవు.
- బలహీనమైన సేకరణ నెట్‌వర్క్‌లు: అధీకృత సేకరణ కేంద్రాలు వినియోగదారులకు సులభంగా అందుబాటులో ఉండకపోవచ్చు.
- కాగితాలకే పరిమితమైన అమలు (Paper compliance): EPR సర్టిఫికెట్‌లు ఎల్లప్పుడూ వాస్తవ సేకరణ, రీసైక్లింగ్‌ను ప్రతిబింబించకపోవచ్చు.
- తక్కువ అధునాతన-రికవరీ సామర్థ్యం: అనేక సంస్థలు సాధారణ లోహాలను తిరిగి పొందుతాయి, కానీ కీలకమైన, అరుదైన భూ-ఖనిజాలను సమర్థవంతంగా సేకరించే సాంకేతికత వాటికి లేదు.
- స్వల్పకాలిక కొనుగోలు నిర్ణయాలు: సంస్థలు తరచుగా కేవలం పునఃవిక్రయ విలువ (resale value) లేదా తక్కువ ఖర్చు ఆధారంగా మాత్రమే రీసైక్లర్‌లను ఎంచుకుంటాయి.
- డేటా-భద్రత ప్రమాదాలు: సున్నితమైన సమాచారాన్ని సర్టిఫైడ్ (ధృవీకరించబడిన) పద్ధతిలో పూర్తిగా తొలగించకుండానే పరికరాలను విక్రయించడం లేదా విడదీయడం జరుగుతుంది.
- అసురక్షిత పని పరిస్థితులు: అసంఘటిత కార్మికులు విష రసాయనాలు, పదునైన భాగాలు, బ్యాటరీ మంటల ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటారు.
- పరిమిత మరమ్మతు అవకాశాలు: ఉత్పత్తుల డిజైన్లు, పరిమితంగా దొరికే విడిభాగాలు, తక్కువ కాల వ్యవధితో కూడిన సాఫ్ట్‌వేర్ మద్దతు వల్ల వస్తువులను భర్తీ (Replacement) చేయాల్సిన పరిస్థితి వస్తుంది.
- ప్రాంతీయ అసమానతలు: రీసైక్లింగ్ సౌకర్యాలు కేవలం కొన్ని రాష్ట్రాలు, పెద్ద నగరాల్లో మాత్రమే కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.
- అక్రమ దిగుమతులు: పునర్వినియోగ లేదా పునరుద్ధరించిన (Refurbished) పరికరాల పేరుతో పాత, వాడేసిన ఎలక్ట్రానిక్స్ భారతదేశంలోకి ప్రవేశించే ప్రమాదం ఉంది.
- ప్రజల్లో అవగాహన లోపం: చాలా మంది వినియోగదారులు ఇ-వ్యర్థాలను గృహ వ్యర్థాలతో కలుపుతున్నారు లేదా అనధికారిక వ్యక్తులకు విక్రయిస్తున్నారు.
ముందుచూపు (Way Forward)
- లైఫ్-సైకిల్ కాస్టింగ్‌ను అవలంబించాలి: కేవలం కొనుగోలు లేదా పునఃవిక్రయ ధరను మాత్రమే కాకుండా మరమ్మతు, విద్యుత్ వినియోగం, రీసైక్లింగ్, పర్యావరణ నష్టం, వ్యర్థాల తొలగింపు ఖర్చులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
- విలువ-ఆధారిత కొనుగోలు (Value-based procurement): ట్రేసబిలిటీ (మూలాలను ట్రాక్ చేయడం), డేటా భద్రత, రికవరీ సామర్థ్యం, పర్యావరణ నిబంధనలకు కట్టుబడి ఉండటం ఆధారంగా రీసైక్లర్‌లను ఎంచుకోవాలి.
- అసంఘటిత కార్మికుల అనుసంధానం: వ్యర్థాలను సేకరించే వారికి శిక్షణ ఇవ్వాలి, భద్రతా పరికరాలను అందించాలి, వారిని అధీకృత (ఆథరైజ్డ్) రీసైక్లర్‌లతో అనుసంధానించాలి.
- EPR బలోపేతం: కాగితాలకే పరిమితమైన కంప్లయెన్స్‌ను (Paper compliance) నిరోధించడానికి సేకరణ, రీసైక్లింగ్, EPR సర్టిఫికెట్‌లను డిజిటల్‌గా ధృవీకరించాలి.
- అధికారిక సేకరణ విస్తరణ: అనుకూలమైన ‘టేక్-బ్యాక్’, ‘డ్రాప్-ఆఫ్’ కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయాలి. డిపాజిట్-రీఫండ్ ప్రోత్సాహకాలను ప్రవేశపెట్టాలి.
- మరమ్మతు, పునర్వినియోగాన్ని ప్రోత్సహించాలి: విడిభాగాలు, రిపేర్ మాన్యువల్స్ సులభంగా దొరికేలా చూడాలి, సాఫ్ట్‌వేర్ మద్దతు ఎక్కువ కాలం ఉండేలా చేయాలి.
- అర్బన్ మైనింగ్‌లో పెట్టుబడి: కీలకమైన ఖనిజాలు, విలువైన లోహాలను తిరిగి పొందడానికి అధునాతన సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయాలి.
- డేటా భద్రతను నిర్ధారించాలి: సర్టిఫైడ్ డేటా తొలగింపు (Data erasure), ఆడిట్ చేయదగిన కస్టడీ చైన్ (Chain of custody) తప్పనిసరి చేయాలి.
ముగింపు (Conclusion)
భారతదేశం ఇ-వ్యర్థాలను ఒక పర్యావరణ సవాలుగానూ, అలాగే కీలక ఖనిజాల వనరుగానూ పరిగణించాలి. లైఫ్-సైకిల్ కాస్టింగ్, సమర్థవంతమైన EPR, సురక్షితమైన రీసైక్లింగ్ మరియు అర్బన్ మైనింగ్ ద్వారా ఇ-వ్యర్థాలను ఒక వ్యూహాత్మక వనరుగా మార్చవచ్చు. అదే సమయంలో ఇది ఆరోగ్యం, భద్రత, పర్యావరణ ప్రమాదాలను తగ్గిస్తుంది.
కేర్ బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్న (CARE MCQ)
ప్రశ్న 1. అర్బన్ మైనింగ్‌కు (Urban mining) సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఇది మానవ నిర్మిత వ్యర్థ నిల్వల నుండి విలువైన పదార్థాలను తిరిగి పొందడాన్ని సూచిస్తుంది.
- ఇది గనుల నుండి ముడి ఖనిజాలను (Virgin ores) తవ్వితీసే అవసరాన్ని తగ్గించగలదు.
- ఇది ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాల నుండి విలువైన లోహాలను తిరిగి పొందడానికి మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
సమాధానం: (a) 1, 2 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: పారవేసిన ఎలక్ట్రానిక్స్, వాహనాలు, భవనాలు, ఇతర మానవ నిర్మిత నిల్వల నుండి ఉపయోగించగల పదార్థాలను అర్బన్ మైనింగ్ తిరిగి పొందుతుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: ఇప్పటికే ఉన్న పదార్థాలను రీసైక్లింగ్ చేయడం వల్ల ముడి ఖనిజాలను తవ్వి ప్రాసెస్ చేయాల్సిన అవసరం తగ్గుతుంది.
- వాక్యం 3 తప్పు: అర్బన్ మైనింగ్ విలువైన, సాధారణ మరియు కీలక ఖనిజాలను కవర్ చేస్తుంది, ఇది కేవలం ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు.
ప్రశ్న 2. భారతదేశ ఇ-వ్యర్థాల ఫ్రేమ్‌వర్క్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఇ-వ్యర్థాల (నిర్వహణ) నిబంధనలు, 2022 ‘ఎక్స్‌టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ’ (EPR) ఫ్రేమ్‌వర్క్ ద్వారా పనిచేస్తాయి.
- బ్యాటరీ వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు, 2022 వ్యర్థ బ్యాటరీలను వేరు చేసిన తర్వాత ల్యాండ్‌ఫిల్స్‌లో పారవేయడానికి అనుమతిస్తాయి.
- ప్రమాదకర వ్యర్థాల సరిహద్దుల రవాణాకు సంబంధించిన బాసెల్ కన్వెన్షన్‌లో (Basel Convention) భారతదేశం భాగస్వామిగా ఉంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
(a) 1 మాత్రమే
(b) 1, 3 మాత్రమే
(c) 2, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
సమాధానం: (b) 1, 3 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: EPR ఫ్రేమ్‌వర్క్ కింద ఉత్పత్తిదారులు రీసైక్లింగ్ బాధ్యతలను నెరవేర్చాలి.
- వాక్యం 2 తప్పు: బ్యాటరీ వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు, వ్యర్థ బ్యాటరీలను ల్యాండ్‌ఫిల్స్‌లో పారవేయడాన్ని మరియు కాల్చివేయడాన్ని నిషేధిస్తాయి.
- వాక్యం 3 సరైనది: ప్రమాదకర వ్యర్థాల అంతర్జాతీయ రవాణా, పారవేయడాన్ని నియంత్రించే బాసెల్ కన్వెన్షన్‌లో భారతదేశం భాగస్వామిగా ఉంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ఇ-వ్యర్థాలు (E-waste) అంటే ఏమిటి?
కంప్యూటర్లు, ఫోన్లు, గృహోపకరణాలు, బ్యాటరీలు, సర్వర్లతో సహా పారవేసిన (వినియోగించని) ఎలక్ట్రికల్, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను ఇ-వ్యర్థాలు అంటారు.
ఇ-వ్యర్థాలను ‘అర్బన్ మైన్’ (పట్టణ గని) అని ఎందుకు పిలుస్తారు?
దీనిలో రాగి, బంగారం, వెండి, లిథియం, కోబాల్ట్, అరుదైన భూ-మూలకాల వంటి తిరిగి పొందగలిగే లోహాలు ఉంటాయి. ఇది పారవేసిన ఉత్పత్తులను ముడి పదార్థాల ద్వితీయ వనరుగా (Secondary source) మారుస్తుంది.
ఎక్స్‌టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ (EPR) అంటే ఏమిటి?
ఉత్పత్తిదారులు మార్కెట్లోకి ప్రవేశపెట్టే ఎలక్ట్రానిక్ ఉత్పత్తుల రీసైక్లింగ్ బాధ్యతలను వారే నెరవేర్చడాన్ని ఇది తప్పనిసరి చేస్తుంది.
అసంఘటిత ఇ-వ్యర్థాల రీసైక్లింగ్ ఎందుకు ప్రమాదకరం?
అసంఘటిత రీసైక్లింగ్‌లో సాధారణంగా భద్రతా పరికరాలు లేకుండా బహిరంగంగా కాల్చడం, కఠినంగా విడదీయడం, యాసిడ్ చికిత్స చేయడం వంటివి ఉంటాయి. దీనివల్ల విషపూరిత పదార్థాలు పర్యావరణంలోకి విడుదలవుతాయి.
లైఫ్-సైకిల్ కాస్టింగ్ (Life-cycle costing) అంటే ఏమిటి?
ఒక ఉత్పత్తి ప్రారంభ ధరను మాత్రమే కాకుండా.. కొనుగోలు, ఉపయోగం, నిర్వహణ, మరమ్మతు, దానిని పారవేసేందుకు అయ్యే మొత్తం ఖర్చును ఇది అంచనా వేస్తుంది.
ఇ-వ్యర్థాలు డేటా భద్రతకు ఎలా ముప్పు కలిగిస్తాయి?
పారవేసిన ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను తిరిగి విక్రయించడానికి లేదా విడదీయడానికి ముందు వాటిలోని డేటాను సురక్షితంగా చెరిపివేయకపోతే.. వ్యక్తిగత, ఆర్థిక, అధికారిక లేదా కార్పొరేట్ సమాచారం ఇతరుల చేతుల్లోకి వెళ్లే ప్రమాదం ఉంది.
మూలం: ది హిందూ
