UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ 28th సెప్టెంబర్ 2026

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

ప్రపంచ పర్యాటక దినోత్సవం 2026ను సెప్టెంబర్ 27న “పర్యాటక రంగాన్ని పునఃరూపకల్పన చేయడానికి డిజిటల్ ఎజెండా, కృత్రిమ మేధస్సు” (Digital Agenda and Artificial Intelligence to Redesign Tourism) అనే ప్రధానాంశంతో (థీమ్) జరుపుకున్నారు. ఈ అంతర్జాతీయ వేడుక ఎల్ సాల్వడార్‌లో (El Salvador) జరిగింది. పర్యాటక ప్రణాళిక, గమ్యస్థానాల నిర్వహణ, సందర్శకుల అనుభవాలను మార్చడంలో డిజిటల్ ఆవిష్కరణలు, డేటా, కృత్రిమ మేధస్సు (Artificial Intelligence – AI) పాత్రను ఈ థీమ్ నొక్కి చెప్పింది.

ప్రపంచ పర్యాటక దినోత్సవం గురించి

• ప్రపంచ పర్యాటక దినోత్సవం అనేది ‘ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రపంచ పర్యాటక సంస్థ’ (UNWTO) చొరవ. 1970లో యుఎన్‌డబ్ల్యూటీఓ చట్టాలను (statutes) ఆమోదించిన దానికి గుర్తుగా ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబర్ 27న దీనిని జరుపుకుంటారు. ఇది మొదటిసారిగా 1980లో జరిగింది.
• సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధి, సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలకు (Sustainable Development Goals) పర్యాటక రంగం చేస్తున్న కృషిని ఈ రోజు హైలైట్ చేస్తుంది.

2026 థీమ్

• సాంకేతికత, ఏఐ (AI) ని ఉపయోగించి నిర్ణయాలు తీసుకోవడాన్ని మెరుగుపరచడం, నైపుణ్యాలను బలోపేతం చేయడం, వ్యక్తిగతీకరించిన ప్రయాణాలు, గమ్యస్థానాలను నిర్వహించడం, పర్యాటకాన్ని మరింత సమ్మిళితంగా, సుస్థిరంగా మార్చడంపై 2026 థీమ్ “పర్యాటక రంగాన్ని పునఃరూపకల్పన చేయడానికి డిజిటల్ ఎజెండా, కృత్రిమ మేధస్సు” దృష్టి సారిస్తుంది.

భారతదేశంలో ప్రపంచ పర్యాటక దినోత్సవ వేడుకలు

కేంద్ర వేడుక

• న్యూఢిల్లీలోని భారత్ మండపంలో కేంద్ర స్థాయి వేడుక జరిగింది.
• పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ ‘నేషనల్ డిజిటల్ టూరిజం స్టాక్’, ‘దేఖో అప్నా దేశ్ 2.0’ (Dekho Apna Desh 2.0) లను ప్రకటించింది.
• ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా చట్రం కింద గమ్యస్థానాల ప్రచారం, డిజిటల్ రీచ్ (digital outreach), అనుభవాత్మక పర్యాటకం (experiential tourism), సుస్థిర పర్యాటకం, ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని మెరుగుపరచడానికి పరిశ్రమల సంఘాలతో భాగస్వామ్యాలను కూడా మంత్రిత్వ శాఖ ప్రతిపాదించింది.

తెలంగాణ

• సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు, వర్క్‌షాప్‌లు, పర్యాటక చిత్రాల ప్రదర్శనలు, సంగీత కచేరీలు, అలాగే ఆహారం, చేనేత, హస్తకళలను ప్రదర్శించే స్టాల్స్‌ను తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది.
• తెలంగాణ స్టేట్ టూరిజం అవార్డ్స్.. ట్రావెల్ ఏజెంట్లు, టూర్ ఆపరేటర్లు, క్లాసిఫైడ్ హోటళ్లు, రెస్టారెంట్లు, స్వతంత్ర హోటళ్లు, పర్యాటక పరిశ్రమలోని ఇతర భాగస్వాములను గుర్తించి సత్కరించాయి.

ఢిల్లీ

• ఢిల్లీ ప్రభుత్వం సెప్టెంబర్ 26–27 తేదీల్లో యమునా నది ఒడ్డున ఉన్న సరాయ్ కాలే ఖాన్‌లోని (Sarai Kale Khan) వెదురు పార్క్ ‘బాన్సేరా’ (Baansera) వద్ద “రంగ్ • రస్ • రూహ్” (RANG • RAS • ROOH) కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది.
• ఈ కార్యక్రమం కళ, సంస్కృతి, ఆహారం, వినోదం, పర్యాటక అనుభవాలను ఒకచోట చేర్చింది. ఇందులో నిజామీ బ్రదర్స్ ఖవ్వాలీ ప్రదర్శన కూడా ఉంది.

ప్రపంచ పర్యాటక స్థితిగతులు

2024లో, ప్రపంచ ప్రయాణ, పర్యాటక రంగం (global travel and tourism) 10.9 ట్రిలియన్ డాలర్ల ఆదాయాన్ని ఆర్జించింది. ఇది ప్రపంచ జీడీపీలో (GDP) దాదాపు 10%కి సమానం. ఈ రంగం సుమారు 35.7 కోట్ల (357 మిలియన్ల) ఉద్యోగాలకు మద్దతు ఇచ్చింది. అలాగే అంతర్జాతీయ సందర్శకుల వ్యయం ద్వారా 1.9 ట్రిలియన్ డాలర్లను సృష్టించింది.

భారతదేశంలో పర్యాటక స్థితిగతులు

• పర్యాటకం అనేది ప్రజలను భారతదేశ సంస్కృతి, వారసత్వం, సహజ ప్రకృతి దృశ్యాలు (natural landscapes), కమ్యూనిటీలతో కలుపుతుంది. ఇది ఉపాధిని సృష్టిస్తుంది, స్థానిక వ్యాపారాలకు మద్దతు ఇస్తుంది, విదేశీ మారక ద్రవ్య ఆర్జనకు (foreign exchange earnings) దోహదం చేస్తుంది.

టూరిజం శాటిలైట్ అకౌంట్ (TSA)

• టూరిజం శాటిలైట్ అకౌంట్ (TSA) అనేది పర్యాటక రంగం ద్వారా ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా జరిగే ఆర్థిక సహకారాన్ని అంచనా వేయడానికి ఉపయోగించే అధికారిక అకౌంటింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్.
• భారతదేశ జీడీపీకి పర్యాటక రంగం 5.22% తోడ్పాటు అందిస్తోంది. ఈ రంగంలో ఉపాధి 2019-20లో 6.94 కోట్ల నుండి 2023-24 నాటికి 8.46 కోట్లకు పెరిగింది.

పర్యాటకుల సందర్శనలలో వృద్ధి

• దేశీయ పర్యాటకుల సందర్శనలు 2021లో 67.7 కోట్ల నుండి 2025 నాటికి 428.55 కోట్లకు పెరిగాయి. విదేశీ పర్యాటకుల సందర్శనలు అదే కాలంలో 0.1 కోట్ల నుండి 2.53 కోట్లకు పెరిగాయి.
• పర్యాటకం ద్వారా వచ్చే విదేశీ మారక ద్రవ్య ఆదాయం 2021లో ₹63,978 కోట్ల నుండి 2025 నాటికి ₹2,76,831 కోట్లకు పెరిగింది.

పర్యాటక రంగంలో డిజిటల్ పరివర్తన

• పర్యాటకం.. భౌతిక మ్యాప్‌లు, గైడ్‌బుక్‌లు, మాన్యువల్ బుకింగ్‌ల నుండి స్మార్ట్‌ఫోన్‌లు, ఆన్‌లైన్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు, ఏఐ-ఆధారిత సేవల (AI-enabled services) వైపు మళ్లుతోంది.
• గమ్యస్థానాలను కనుగొనడానికి, ప్రయాణాలను ప్లాన్ చేసుకోవడానికి, రవాణా-వసతి బుక్ చేసుకోవడానికి, రియల్ టైమ్ వాతావరణ సమాచారాన్ని పొందడానికి, నగరాలను అన్వేషించడానికి, టిక్కెట్లు కొనుగోలు చేయడానికి, అత్యవసర సహాయాన్ని పొందడానికి డిజిటల్ టెక్నాలజీ ఇప్పుడు ప్రయాణికులకు సహాయం చేస్తోంది.
• ఏఐ (AI) ప్రయాణికుడి ఆసక్తులు, బడ్జెట్, ప్రాధాన్యతలను విశ్లేషించి వ్యక్తిగతీకరించిన ప్రయాణ ప్రణాళికలను అందించగలదు. ఇది గమ్యస్థానాల నిర్వహణ, పర్యాటక ప్రమోషన్, నిర్ణయం తీసుకోవడాన్ని కూడా మెరుగుపరుస్తుంది.

ప్రధాన డిజిటల్ పర్యాటక కార్యక్రమాలు

నేషనల్ డిజిటల్ టూరిజం స్టాక్

• నేషనల్ డిజిటల్ టూరిజం స్టాక్ అనేది ఒక ఓపెన్ డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (open digital public infrastructure) చొరవ. ఇది పర్యాటక ఆఫర్‌లను మరింత సులభంగా కనుగొనగలిగేలా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండేలా, విశ్వసనీయంగా చేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
• ఇది ఒక సాధారణ డిజిటల్ ఎకోసిస్టమ్ ద్వారా గమ్యస్థానాలు, రవాణా, వసతి, సర్వీస్ ప్రొవైడర్లు, సందర్శకుల సౌకర్యాల గురించి సమాచారాన్ని కనెక్ట్ చేయగలదు.

దేఖో అప్నా దేశ్ 2.0 (Dekho Apna Desh 2.0)

• దేఖో అప్నా దేశ్ 2.0 అనేది పర్యాటకులకు సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ అంతగా పరిచయం లేని గమ్యస్థానాలపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇది దేశీయ పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహించడానికి, రద్దీగా ఉండే గమ్యస్థానాలపై ఒత్తిడిని తగ్గించడానికి, పర్యాటకుల రద్దీని సమానంగా పంపిణీ చేయడానికి, స్థానిక జీవనోపాధిని సృష్టించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

ఈ-వీసా (e-Visa) సదుపాయం

• భారతదేశం 2014లో 43 దేశాల పౌరుల కోసం ఎలక్ట్రానిక్ ట్రావెల్ ఆథరైజేషన్‌ను (Electronic Travel Authorisation) ప్రవేశపెట్టింది. ఇప్పుడు ఈ ఈ-వీసా సదుపాయం 172 దేశాల పౌరులకు అందుబాటులో ఉంది.
• 88 అంతర్జాతీయ పోర్టుల (37 విమానాశ్రయాలు, 38 ఓడరేవులు, 13 భూ సరిహద్దు పోర్టుల) ద్వారా ప్రవేశానికి అనుమతి ఉంది. భారతదేశం తన వీసాలలో సుమారు 78% ఎలక్ట్రానిక్ పద్ధతిలో జారీ చేస్తోంది, అయితే దాదాపు 95% ఈ-వీసా దరఖాస్తులు 72 గంటల్లోనే ప్రాసెస్ అవుతున్నాయి.

ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్

• ఆధునికీకరించిన ఇన్‌క్రెడిబుల్ ఇండియా డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్.. సంస్కృతి, వారసత్వం, సాహసయాత్రలు, గ్యాస్ట్రోనమీ (ఆహారం), వెల్‌నెస్, కళలు-హస్తకళలు, గ్రామీణ పర్యాటకానికి సంబంధించిన వర్చువల్ అనుభవాలను (virtual experiences) అందిస్తుంది.
• దీని ఏఐ ఆధారిత సేవలు వ్యక్తిగతీకరించిన సమాచారం, రియల్ టైమ్ వాతావరణ అప్‌డేట్స్, నగర అన్వేషణకు మద్దతు, అవసరమైన ప్రయాణ సేవలను అందిస్తాయి.
• విమానాలు, హోటళ్లు, క్యాబ్‌లు, బస్సులను బుక్ చేసుకోవడానికి ఈ ప్లాట్‌ఫారమ్ ప్రయాణికులను ఆన్‌లైన్ ట్రావెల్ ఏజెంట్లతో అనుసంధానిస్తుంది. ఇది ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ASI) స్మారక కట్టడాల కోసం టిక్కెట్ బుకింగ్‌కు కూడా మద్దతు ఇస్తుంది.
• నిధి (NIDHI) తో దీని ఏకీకరణ ద్వారా నమోదిత టూర్ ఆపరేటర్లు, ట్రావెల్ ఏజెంట్ల గురించి సమాచారాన్ని అందిస్తుంది.

నిధి+ (NIDHI+)

• నిధి+ (National Integrated Database of Hospitality Industry), పర్యాటక సేవల ప్రదాతల (tourism service providers) రిజిస్ట్రేషన్, గుర్తింపు, వర్గీకరణ కోసం ఒక ఏకీకృత డిజిటల్ వేదిక.
• ఇది ఎండ్-టు-ఎండ్ (end-to-end) ఆన్‌లైన్ ప్రాసెసింగ్, ఇంటిగ్రేటెడ్ చెల్లింపులు, పారదర్శక ఆమోదాలను అందిస్తూనే సులభతర వాణిజ్యాన్ని (ease of doing business) మెరుగుపరుస్తుంది.

గూగుల్ ఇండియా భాగస్వామ్యం

• డిజిటల్ టెక్నాలజీలు, ఏఐ (AI), డేటా ఆధారిత ఇన్‌సైట్స్, సామర్థ్య పెంపుదల (capacity building) ద్వారా భారతీయ పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహించడానికి 2026 జూన్‌లో పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ గూగుల్ ఇండియా (Google India) తో ఒక అవగాహన ఒప్పందం (MoU) కుదుర్చుకుంది.
• ఈ భాగస్వామ్యం ప్రపంచ ప్రయాణ పోకడలు (trends), ప్రయాణికుల ప్రవర్తన, డిజిటల్ ఎంగేజ్‌మెంట్‌పై సమాచారాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. డిజిటల్ మార్కెటింగ్, క్యాంపెయిన్ ఆప్టిమైజేషన్, కంటెంట్ సృష్టి, ఎమర్జింగ్ టెక్నాలజీలలో మంత్రిత్వ శాఖ అధికారులకు శిక్షణను కూడా ఇది కలిగి ఉంటుంది.

బహుళ భాషా పర్యాటక హెల్ప్‌లైన్

• మంత్రిత్వ శాఖ టోల్-ఫ్రీ నంబర్ 1800111363, షార్ట్ కోడ్ 1363 ద్వారా 24×7 బహుళ భాషా టూరిస్ట్ హెల్ప్‌లైన్‌ను నిర్వహిస్తోంది.
• ఇది అరబిక్, ఫ్రెంచ్, జర్మన్, ఇటాలియన్, జపనీస్, కొరియన్, చైనీస్, పోర్చుగీస్, రష్యన్, స్పానిష్‌తో సహా 12 అంతర్జాతీయ భాషల్లో సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో పర్యాటకులకు సహాయం చేస్తుంది, అవసరమైనప్పుడు అధికారులను అప్రమత్తం చేస్తుంది.

టూరిజం స్టార్టప్‌లు, ఆవిష్కరణలు

• 17 ఏప్రిల్ 2023 నాటికి, భారతదేశ ప్రయాణ, పర్యాటక రంగంలో 262 జిల్లాల వ్యాప్తంగా 1,497 డీపీఐఐటీ (DPIIT) గుర్తింపు పొందిన స్టార్టప్‌లు ఉన్నాయి. ఇవి దాదాపు 13,919 మందికి ఉపాధి కల్పిస్తున్నాయి. వీటిలో దాదాపు 58% టైర్ II, టైర్ III (Tier II and Tier III) నగరాల్లో ఉన్నాయి.
• ఈ స్టార్టప్‌లు ట్రావెల్ టెక్నాలజీ, ఆన్‌లైన్ బుకింగ్, హోమ్‌స్టేలు, గ్రామీణ పర్యాటకం, అనుభవాత్మక పర్యాటకం (experiential tourism), స్మార్ట్ మొబిలిటీ, ఏఐ ఆధారిత ట్రావెల్ ప్లానింగ్‌లో పనిచేస్తున్నాయి.
• హైవే డిలైట్ (Highway Delite) డిజిటల్‌గా అనుసంధానించబడిన హైవే సౌకర్యాల నెట్‌వర్క్‌ను సృష్టించింది; విల్లోటేల్ (VilloTale) హోమ్‌స్టేలు, కమ్యూనిటీ-ఆధారిత అనుభవాల ద్వారా గ్రామీణ పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది; మరియు ఉడ్ ఛలో (udChalo) 2.8 మిలియన్లకు పైగా రక్షణ సిబ్బంది, మాజీ సైనికులు, వారిపై ఆధారపడిన వారికి డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు, 70కి పైగా బుకింగ్ కార్యాలయాల ద్వారా సాంకేతికత ఆధారిత ప్రయాణ సేవలను అందిస్తోంది.

భారతదేశ వైవిధ్యమైన పర్యాటక ముఖచిత్రం (India’s Diverse Tourism Landscape)

ఆధ్యాత్మిక, పుణ్యక్షేత్రాల పర్యాటకం (Spiritual and Pilgrimage Tourism)

• హిందూ, బౌద్ధ, జైన, సిక్కు మతాలకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన పుణ్యక్షేత్రాలు భారతదేశంలో ఉన్నాయి. అయోధ్య, కాశీ, బోధ్ గయ, అమృత్‌సర్, తిరుపతి, పూరీ ప్రధాన గమ్యస్థానాలు.
• మతపరమైన ప్రదేశాల్లో మౌలిక సదుపాయాలు, సందర్శకుల సౌకర్యాలకు ప్రసాద్ (PRASHAD), స్వదేశ్ దర్శన్ పథకాలు మద్దతు ఇస్తున్నాయి.

బౌద్ధ పర్యాటకం (Buddhist Tourism)

• బీహార్‌లోని బోధ్ గయ, ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని సార్నాథ్, కుషీనగర్ బుద్ధుని జీవితంతో ముడిపడి ఉన్న ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు.
• ఈ గమ్యస్థానాలు ఆసియా వ్యాప్తంగా ఉన్న బౌద్ధ సంఘాలతో భారతదేశానికి ఉన్న చారిత్రక, నాగరికత (civilisational) సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి.

వారసత్వ, సాంస్కృతిక పర్యాటకం (Heritage and Cultural Tourism)

• కోటలు, రాజభవనాలు, దేవాలయాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు, మ్యూజియంలు, చారిత్రక నగరాలు, శాస్త్రీయ సంగీతం, నృత్యం, పండుగలు, హస్తకళలు, ప్రాంతీయ వంటకాలు (regional cuisines) భారతదేశ సాంస్కృతిక పర్యాటక వనరులలో ఉన్నాయి.

వెల్‌నెస్, యోగా, మెడికల్ టూరిజం

• భారతదేశపు యోగా, ఆయుర్వేదం, ఇతర సాంప్రదాయ వైద్య విధానాలు దేశానికి ‘వెల్‌నెస్ టూరిజం’లో (wellness tourism) ప్రత్యేక స్థానాన్ని ఇస్తున్నాయి. ఆధునిక ఆరోగ్య సంరక్షణ సౌకర్యాలు, వైద్య సేవలు ఈ సంప్రదాయాలకు మద్దతు ఇస్తున్నాయి.

ఎకో-టూరిజం, వన్యప్రాణి పర్యాటకం (Eco-tourism and Wildlife Tourism)

• జాతీయ ఉద్యానవనాలు (National parks), టైగర్ రిజర్వ్‌లు, చిత్తడి నేలలు, మడ అడవులు (mangroves), అడవులు, హిమాలయ ప్రకృతి దృశ్యాలు.. వన్యప్రాణి సఫారీలు, పక్షుల వీక్షణ, ట్రెక్కింగ్, నేచర్ ట్రైల్స్‌కు మద్దతు ఇస్తున్నాయి.
• బాధ్యతాయుతమైన పర్యాటకం (Responsible tourism) పర్యావరణ పరిరక్షణను ప్రోత్సహిస్తుంది. అదే సమయంలో ఈ ప్రదేశాల చుట్టూ నివసించే వర్గాలకు జీవనోపాధిని సృష్టిస్తుంది.

గ్రామీణ, హోమ్‌స్టే, కమ్యూనిటీ ఆధారిత పర్యాటకం

• హోమ్‌స్టేలు, గ్రామీణ అనుభవాలు, స్థానిక వంటకాలు, హస్తకళలు, వ్యవసాయ కార్యకలాపాలు, కమ్యూనిటీ నేతృత్వంలోని అనుభవాలు.. పర్యాటకులకు గ్రామీణ జీవితాన్ని దగ్గరగా పరిచయం చేస్తాయి.
• ఇవి గ్రామీణ కుటుంబాలు, చేతివృత్తులవారు, స్థానిక సంస్థలు, గిరిజన వర్గాలకు అదనపు ఆదాయాన్ని సృష్టించగలవు.

తీరప్రాంత, క్రూయిజ్, అనుభవాత్మక పర్యాటకం (Experiential Tourism)

• సముద్ర క్రూయిజ్ (విలాసవంతమైన ఓడ) ప్రయాణికుల సంఖ్య 2014-15లో 1.08 లక్షల నుండి 2025-26 నాటికి 4.62 లక్షలకు పెరిగింది. ఇది 328% వృద్ధిని నమోదు చేసింది.
• విశాఖపట్నం, ముంబై, చెన్నైలలోని అంతర్జాతీయ క్రూయిజ్ టెర్మినల్స్‌ను ఆధునీకరించి అందుబాటులోకి తెచ్చారు. తూర్పు తీర క్రూయిజ్ సర్క్యూట్‌లో పుదుచ్చేరిని కూడా చేర్చారు.
• క్యూఆర్-ఆధారిత (QR-based) ఇమ్మిగ్రేషన్ సిస్టమ్ ప్రయాణికుల క్లియరెన్స్ సమయాన్ని కేవలం 30 సెకన్లకు తగ్గించింది. డిజిటల్ కస్టమ్స్ విధానాలు, ఈ-గ్రూప్ విజిట్ వీసాలు (e-Group Visit Visas) కూడా అంతర్జాతీయ క్రూయిజ్ గ్రూపులు సులభంగా ప్రవేశించడానికి మద్దతు ఇస్తున్నాయి.

లైట్‌హౌస్ టూరిజం

• లైట్‌హౌస్‌లు సాంప్రదాయకంగా సముద్ర నావిగేషన్‌కు సహాయపడేవిగా పనిచేస్తాయి.
• మెరైన్ ఎయిడ్స్ టు నావిగేషన్ చట్టం (Marine Aids to Navigation Act), 2021 లోని సెక్షన్ 23 కింద, విద్యా, సాంస్కృతిక, పర్యాటక ప్రయోజనాల కోసం ప్రభుత్వం లైట్‌హౌస్‌లను ప్రోత్సహిస్తోంది.
• చెన్నై, మహాబలిపురం, అలప్పుజా, కన్నూర్, ముట్టం, ద్వారక, గోపనాథ్ వద్ద ఉన్న లైట్‌హౌస్ మ్యూజియంలు భారతదేశ సముద్రయాన చరిత్రను, లైట్‌హౌస్ సాంకేతికత పరిణామాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాయి.

మైస్ (MICE) టూరిజం

• మైస్ (MICE) టూరిజం అంటే మీటింగ్స్, ఇన్సెంటివ్స్, కాన్ఫరెన్సెస్, ఎగ్జిబిషన్స్‌కు సంబంధించిన పర్యాటకం.
• ఢిల్లీలోని భారత్ మండపం, యశోభూమి, ముంబైలోని జియో వరల్డ్ సెంటర్ ద్వారా భారతదేశం తన బిజినెస్-ఈవెంట్స్ ఎకోసిస్టమ్‌ను (business-events ecosystem) బలోపేతం చేస్తోంది.
• ప్రపంచ స్థాయి మైస్ (MICE) గమ్యస్థానాలుగా అభివృద్ధి చేయడానికి కనీసం 10 భారతీయ నగరాలను (ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలో) ప్రభుత్వం గుర్తించింది.
• ప్రపంచ మైస్ పరిశ్రమ 2030 నాటికి 870 బిలియన్ డాలర్ల నుండి 1.4 ట్రిలియన్ డాలర్లకు పైగా వృద్ధి చెందుతుందని అంచనా. ప్రస్తుతం ఈ ప్రపంచ మార్కెట్‌లో భారతదేశ వాటా దాదాపు 5% గా ఉంది.

అంతర్జాతీయ పర్యాటక సహకారం (International Tourism Cooperation)

బ్రిక్స్, జైపూర్ డిక్లరేషన్ (BRICS and the Jaipur Declaration)

• 2026లో భారతదేశ బ్రిక్స్ (BRICS) అధ్యక్షతన, జైపూర్‌లో బ్రిక్స్ పర్యాటక మంత్రుల సమావేశం జరిగింది. దీనిలో ‘జైపూర్ డిక్లరేషన్’ను ఆమోదించారు.
• ఏఐ-పర్యాటకం (AI and tourism), సుస్థిర-బాధ్యతాయుత పర్యాటకం, పర్యాటక నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఎలాంటి అడ్డంకులు లేని ప్రయాణ సౌకర్యాలతో పర్యాటక మార్పిడి (tourism exchanges).. అనేవి దీని నాలుగు ప్రాధాన్యతలు.
• పర్యాటక ప్రణాళిక, గమ్యస్థానాల నిర్వహణ, సందర్శకుల సేవలు, బహుళ భాషా కమ్యూనికేషన్‌లో సహకారానికి కూడా ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.

జి20, పర్యాటక ప్రమోషన్ (G20 and Tourism Promotion)

• భారతదేశ జి20 (G20) అధ్యక్షతన, 60 నగరాల్లో 200కి పైగా సమావేశాలు జరిగాయి.
• ఈ సమావేశాలు భారతదేశ వారసత్వాన్ని, ప్రాంతీయ వంటకాలను, స్థానిక హస్తకళలను అంతర్జాతీయ ప్రేక్షకులకు పరిచయం చేశాయి. అవి మెట్రోపాలిటన్ నగరాలకే పరిమితం కాకుండా ఇతర గమ్యస్థానాలను కూడా ప్రోత్సహించాయి. ప్రపంచ స్థాయి భారీ కార్యక్రమాలను నిర్వహించగల భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించాయి.

మౌలిక సదుపాయాల ఆధారిత గమ్యస్థానాల అభివృద్ధి

• భారతదేశం విడివిడిగా ఉన్న పర్యాటక ఆకర్షణలను అభివృద్ధి చేయడం నుండి సమగ్రమైన గమ్యస్థాన ఎకోసిస్టమ్‌లను (integrated destination ecosystems) సృష్టించే దిశగా పయనిస్తోంది. అటువంటి ఎకోసిస్టమ్ పర్యాటక ఆకర్షణలు, రవాణా కనెక్టివిటీ, వసతి, సందర్శకుల సౌకర్యాలు, భద్రత, పరిశుభ్రత, డిజిటల్ సేవలు, కమ్యూనిటీ భాగస్వామ్యాన్ని ఒకచోట కలుపుతుంది.

ప్రాంతీయ విమాన కనెక్టివిటీ (Regional Air Connectivity)

• 95 విమానాశ్రయాలను కలుపుతూ మొత్తం 687 ఉడాన్ (UDAN) మార్గాలను అందుబాటులోకి తెచ్చారు. 2026-27 నుండి 2035-36 వరకు సవరించిన ఉడాన్ పథకానికి ₹28,840 కోట్ల నిధులు ఆమోదించారు. ఇది 100 విమానాశ్రయాలు, 200 ఆధునిక హెలిప్యాడ్‌ల అభివృద్ధిని ప్రతిపాదిస్తోంది. పర్యాటక ప్రదేశాలకు (ముఖ్యంగా తక్కువ సేవలు అందుతున్న ప్రాంతాలకు) లాస్ట్-మైల్ కనెక్టివిటీని (చివరి మైలు అనుసంధానం) మెరుగుపరచడమే ఈ చర్యల ఉద్దేశం.

ప్రధాన ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు

స్వదేశ్ దర్శన్ (Swadesh Darshan)

• థీమాటిక్ టూరిజం సర్క్యూట్‌లను అభివృద్ధి చేయడానికి 2014-15లో ‘స్వదేశ్ దర్శన్’ ప్రారంభమైంది. ఈ పథకం కింద 15 థీమాటిక్ సర్క్యూట్‌లలో ₹5,295.24 కోట్లకు పైగా విలువైన 76 ప్రాజెక్టులను మంజూరు చేశారు. వాటిలో 75 ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం పూర్తయింది. ఈ సర్క్యూట్‌లలో బౌద్ధ, తీరప్రాంత, ఎడారి, ఎకో (Eco), హిమాలయ, ఈశాన్య, రామాయణ, గ్రామీణ, ఆధ్యాత్మిక, గిరిజన పర్యాటకం ఉన్నాయి.

స్వదేశ్ దర్శన్ 2.0

• ‘స్వదేశ్ దర్శన్ 2.0’ సుస్థిర పర్యాటకం, అనుభవ-ఆధారిత పర్యాటకం, సమగ్ర ప్రణాళిక, మౌలిక సదుపాయాలు, మెరుగైన సందర్శకుల అనుభవాల ఆధారంగా గమ్యస్థాన-కేంద్రీకృత విధానాన్ని (destination-centric approach) అనుసరిస్తుంది.
• ఈ పథకం కింద ₹2,207.08 కోట్ల విలువైన 53 ప్రాజెక్టులను మంజూరు చేశారు.

ప్రసాద్ (PRASHAD)

• ప్రసాద్ (PRASHAD) అంటే పిల్గ్రిమేజ్ రిజువనేషన్ అండ్ స్పిరిచువల్, హెరిటేజ్ ఆగ్మెంటేషన్ డ్రైవ్ (Pilgrimage Rejuvenation and Spiritual, Heritage Augmentation Drive).
• పుణ్యక్షేత్రాలు, వారసత్వ ప్రదేశాలను అభివృద్ధి చేయడానికి ఇది రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ఆర్థిక సహాయం అందిస్తుంది. దీనిని 2014-15లో ప్రారంభించారు.
• ప్రసాద్ కింద ₹1,726.18 కోట్ల విలువైన 54 ప్రాజెక్టులను మంజూరు చేశారు.
• పర్యాటకుల ఫెసిలిటేషన్ కేంద్రాలు, సౌండ్-అండ్-లైట్ షోలు, పార్కింగ్ సౌకర్యాలు, ఘాట్‌లు, ఘన-వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థలు, సోలార్ ప్యానెళ్లు, సీసీటీవీ (CCTV) ఏర్పాటుకు ఈ పథకం మద్దతు ఇస్తుంది.

రాష్ట్రాలకు మూలధన పెట్టుబడి కోసం ప్రత్యేక సహాయం (SASCI)

• ఎస్ఏఎస్‌సీఐ (SASCI) పథకం మెరుగైన మౌలిక సదుపాయాలు, కనెక్టివిటీ, సందర్శకుల సౌకర్యాలు, స్థానిక ఉపాధి ద్వారా ప్రసిద్ధ పర్యాటక ప్రదేశాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
• ఈ పథకం కింద 23 రాష్ట్రాల్లో 40 ప్రాజెక్టులను ఆమోదించారు. ఇది 2024-25లో 100% కేంద్ర నిధులతో ₹3,295.76 కోట్లను పొందింది.
• 2025-26 సవరించిన మార్గదర్శకాల ప్రకారం, ఎస్ఏఎస్‌సీఐ 2024-25 పార్ట్ III కింద నిధులు పొందని అర్హత ఉన్న రాష్ట్రాలు పార్ట్ II కింద ₹250 కోట్ల వరకు పొందవచ్చు.
• దీని ప్రకారం, నాగాలాండ్, మిజోరాం, హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లకు ఒక్కొక్కరికి ₹250 కోట్లు మంజూరు చేసి విడుదల చేశారు.

పర్యాటక నైపుణ్యాభివృద్ధి (Tourism Skill Development)

సర్వీస్ ప్రొవైడర్లకు సామర్థ్య పెంపుదల (CBSP)

• ఈ ప్రోగ్రామ్ స్థానిక కమ్యూనిటీలు, గిరిజన జనాభా, నిరుపేద యువత, పర్యాటక రంగ కార్మికులకు స్కిల్లింగ్ (skilling), అప్‌స్కిల్లింగ్ (upskilling), రీస్కిల్లింగ్ (reskilling) అందిస్తుంది. ‘హునార్ సే రోజ్‌గార్ తక్’ (Hunar Se Rozgar Tak) ఈ ప్రోగ్రామ్ కిందే అమలు చేస్తున్నారు. ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ ఆఫ్ హోటల్ మేనేజ్‌మెంట్, ఫుడ్ క్రాఫ్ట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్, ఇండియన్ క్యులినరీ ఇన్‌స్టిట్యూట్, ప్యానెల్‌లో ఉన్న ప్రైవేట్ సంస్థల ద్వారా శిక్షణ అందిస్తారు.

పర్యటన్ మిత్ర, పర్యటన్ దీదీ

• 2024లో ప్రారంభించిన ఈ చొరవ స్థానిక సర్వీస్ ప్రొవైడర్లకు ఆతిథ్యం, పరిశుభ్రత, భద్రత, సుస్థిరతలో శిక్షణ ఇస్తుంది.
• క్యాబ్/ఆటో డ్రైవర్లు, రవాణా కార్మికులు, హోటల్/రెస్టారెంట్ సిబ్బంది, హోమ్‌స్టే యజమానులు, గైడ్‌లు, పోలీసు సిబ్బంది, వీధి వ్యాపారులు, దుకాణదారులు, విద్యార్థులతో సహా దాదాపు 4,382 మందికి శిక్షణ ఇచ్చారు.
• మహిళలు, అట్టడుగు వర్గాలను కూడా ఇందులో చేర్చారు. 21 కేంద్ర ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హోటల్ మేనేజ్‌మెంట్‌లు, 8 ప్రముఖ హాస్పిటాలిటీ గ్రూప్‌లతో భాగస్వామ్యాలు వృత్తిపరమైన శిక్షణకు (professional training) మద్దతు ఇస్తాయి.

ప్రాముఖ్యత (Significance)

• ఆర్థిక వృద్ధి: పర్యాటక రంగం జీడీపీకి (GDP), విదేశీ మారక ద్రవ్య ఆర్జనకు దోహదం చేస్తుంది.
• ఉపాధి: ఇది హాస్పిటాలిటీ, రవాణా, స్థానిక సేవల్లో ఉద్యోగాలను సృష్టిస్తుంది.
• ప్రాంతీయ అభివృద్ధి: అంతగా తెలియని గమ్యస్థానాలకు కొత్త ఆర్థిక అవకాశాలు లభిస్తాయి.
• కమ్యూనిటీ సాధికారత: గ్రామీణ పర్యాటకం కుటుంబాలకు, చేతివృత్తులవారికి, స్థానిక సంస్థలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
• వ్యవస్థాపకత (Entrepreneurship): టూరిజం స్టార్టప్‌లు మెట్రోపాలిటన్ నగరాలకు ఆవల అవకాశాలను సృష్టిస్తాయి.
• సాంస్కృతిక దౌత్యం: భారతదేశ వారసత్వం, నాగరికత సంబంధాలను ప్రపంచానికి పర్యాటకం పరిచయం చేస్తుంది.
• సుస్థిరత (Sustainability): బాధ్యతాయుతమైన పర్యాటకం పర్యావరణ పరిరక్షణను, జీవనోపాధిని అనుసంధానించగలదు.
• ప్రయాణ సౌలభ్యం: ఈ-వీసా, డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు సందర్శకుల అనుభవాన్ని సులభతరం చేస్తాయి.

సవాళ్లు (Challenges)

• చిన్న పర్యాటక సేవల ప్రదాతలకు డిజిటల్ అవకాశాలు సమానంగా అందుబాటులో లేకపోవడం.
• అభివృద్ధి చెందుతున్న గమ్యస్థానాలలో లాస్ట్-మైల్ కనెక్టివిటీ పరిమితంగా ఉండటం.
• ప్రసిద్ధ పర్యాటక కేంద్రాలపై విపరీతమైన ఒత్తిడి.
• పర్యాటక వృద్ధిని, పర్యావరణ పరిరక్షణతో సమతుల్యం చేయాల్సిన అవసరం ఉండటం.
• భద్రత, పరిశుభ్రత, సందర్శకుల సౌకర్యాల నాణ్యతలో అసమానతలు.
• వృత్తిపరమైన శిక్షణ పొందిన పర్యాటక కార్మికుల కొరత.
• గమ్యస్థానాల నిర్వహణలో స్థానిక కమ్యూనిటీల భాగస్వామ్యం పరిమితంగా ఉండటం.
• విశ్వసనీయమైన, ఎప్పటికప్పుడు అప్‌డేట్ అయ్యే డిజిటల్ సమాచారం అవసరం.
• ప్రభుత్వం, పరిశ్రమలు, కమ్యూనిటీల మధ్య సమన్వయం అవసరం.
• వాణిజ్య పర్యాటకం (commercial tourism) వల్ల స్థానిక సంస్కృతి, వారసత్వం బలహీనపడే ప్రమాదం.

ముందుకు సాగే మార్గం (Way Forward)

• స్థానిక సర్వీస్ ప్రొవైడర్లు, చిన్న సంస్థలకు డిజిటల్ శిక్షణను విస్తరించాలి.
• అభివృద్ధి చెందుతున్న గమ్యస్థానాలకు లాస్ట్-మైల్ కనెక్టివిటీని మెరుగుపరచాలి.
• ‘దేఖో అప్నా దేశ్ 2.0’ ద్వారా అంతగా పరిచయం లేని ప్రదేశాలను ప్రోత్సహించాలి.
• ప్రణాళిక, డిమాండ్ అంచనా, సందర్శకుల నిర్వహణ కోసం ఏఐ (AI), డేటాను ఉపయోగించాలి.
• ‘నేషనల్ డిజిటల్ టూరిజం స్టాక్’ ద్వారా పర్యాటక సమాచారాన్ని సమగ్రపరచాలి.
• భద్రత, పరిశుభ్రత, సందర్శకుల సౌకర్యాలను మెరుగుపరచాలి.
• పర్యాటక ప్రణాళిక, జీవనోపాధి కల్పనలో స్థానిక కమ్యూనిటీలను చేర్చాలి.
• హాస్పిటాలిటీ సంస్థలు, పరిశ్రమ భాగస్వామ్యాల ద్వారా నైపుణ్యాభివృద్ధిని విస్తరించాలి.
• పర్యావరణపరంగా బాధ్యతాయుతమైన పర్యాటక మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయాలి.
• హోమ్‌స్టేలు, స్థానిక వంటకాలు, హస్తకళలు, కమ్యూనిటీ నేతృత్వంలోని అనుభవాలను ప్రోత్సహించాలి.

ముగింపు

భారతదేశం విడివిడిగా ఉన్న పర్యాటక ఆకర్షణల నుండి సమగ్రమైన, గమ్యస్థాన-కేంద్రీకృత, డిజిటల్‌గా అనుసంధానించబడిన పర్యాటక వ్యవస్థల (digitally connected tourism ecosystems) వైపు పయనిస్తోంది. ఏఐ (AI), డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు, మౌలిక సదుపాయాలు, కనెక్టివిటీ, నైపుణ్యాభివృద్ధి పర్యాటక రంగాన్ని మరింత అందుబాటులోకి, పోటీతత్వంతో కూడినదిగా మార్చగలవు. అయితే, సాంకేతికత సుస్థిరమైన గమ్యస్థానాలు, స్థానిక జీవనోపాధి, సమ్మిళిత సందర్శకుల అనుభవాలకు (inclusive visitor experiences) కూడా మద్దతు ఇవ్వాలి. అందువల్ల భారతదేశ భవిష్యత్ పర్యాటక నమూనా డిజిటల్, సమ్మిళిత, సుస్థిర, ప్రజల-కేంద్రీకృతమైనదిగా (people-centred), అంతర్జాతీయంగా పోటీ పడేదిగా ఉండాలి.