ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – అంతర్గత భద్రత | రక్షణ సాంకేతికత | సైబర్ యుద్ధం | అణు నిరోధకత
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- ఆపరేషన్ సిందూర్, ఉద్రిక్తతల నియంత్రణ (Calibrated escalation), గ్రే జోన్ యుద్ధం (Grey zone warfare), బహుళ-రంగాల యుద్ధం (Multi-domain warfare), ఎలక్ట్రానిక్ యుద్ధం, సైబర్ యుద్ధం, అణు నిరోధకత (Nuclear deterrence), మొదట వాడకపోవడం (No First Use), విశ్వసనీయ కనీస నిరోధకత (Credible minimum deterrence), అణు కమాండ్ అథారిటీ (Nuclear Command Authority).
మెయిన్స్ కోసం:
- మారుతున్న యుద్ధ స్వభావం, హైబ్రిడ్ యుద్ధం (Hybrid warfare), ఉద్రిక్తతల నియంత్రణ (Escalation control), వ్యూహాత్మక నిరోధకత (Strategic deterrence), భారత్-పాకిస్థాన్ భద్రతా పరిణామాలు, పౌర-సైనిక కలయిక (Civil-military convergence), సైబర్ భద్రత, రక్షణ రంగ ఆధునికీకరణ, సమీకృత థియేటర్ కమాండ్లు (Integrated theatre commands), జాతీయ స్థిరత్వం (National resilience).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- అణ్వస్త్ర వాతావరణంలో ఉప-సంప్రదాయ (Sub-conventional) ముప్పులను ఎదుర్కోవడంలో భారతదేశం మారుతున్న సైనిక వ్యూహానికి ‘ఆపరేషన్ సిందూర్’ ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణగా నిలిచింది.
- పూర్తిస్థాయి సంప్రదాయ యుద్ధానికి దారితీయకుండా, రాజకీయ నియంత్రణతో కూడిన సైనిక చర్యను (Calibrated military action) చేపట్టగల సామర్థ్యాన్ని భారతదేశం ఈ ఆపరేషన్ ద్వారా ప్రదర్శించింది.
- భవిష్యత్ యుద్ధాలు తక్కువ కాలం జరిగేవిగా, సాంకేతికత ఆధారితంగా, బహుళ-రంగాలలో (Multi-domain) జరుగుతాయని ఈ పరిణామాలు స్పష్టం చేశాయి. శాంతి, యుద్ధం మధ్య ఉండే ‘గ్రే జోన్’ లో (Grey zone) ఇవి ఎక్కువగా జరుగుతాయని హైలైట్ చేశాయి.
- ఆధునిక పోరాటాలలో సైబర్ సామర్థ్యాలు, ఎలక్ట్రానిక్ యుద్ధం, ఇంటెలిజెన్స్ అనుసంధానం (Intelligence integration), పౌరుల మనోధైర్యం (Civilian resilience) ఎంత ముఖ్యమో కూడా ఈ ఆపరేషన్ చూపించింది.
ఆపరేషన్ సిందూర్, దాని వ్యూహాత్మక లక్ష్యాలను అర్థం చేసుకోవడం
- అణ్వస్త్రాలు ఉన్న సున్నితమైన వాతావరణంలో ఉద్రిక్తతలను నియంత్రిస్తూ (Escalation control), రెచ్చగొట్టే చర్యలకు భారతదేశం తగిన బదులు ఇవ్వడాన్ని ఆపరేషన్ సిందూర్ ప్రతిబింబిస్తుంది.
- ఈ ఆపరేషన్ “నియంత్రణతో కూడిన దూకుడు”ను (Aggression with restraint) ప్రదర్శించింది. భారతదేశం భారీ సైన్యాన్ని మోహరించకుండా.. ఖచ్చితమైన దాడులు (Precision strikes), వ్యూహాత్మక సంకేతాలు ఇవ్వడం (Strategic signaling), పరిమిత లక్ష్యాలతో ఈ ఆపరేషన్ను చేపట్టింది.
- సైనిక సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ ఘర్షణను పెద్దది చేయకుండా భారతదేశం ఉద్దేశపూర్వకంగానే నివారించింది. తద్వారా వ్యూహాత్మక నమ్మకాన్ని, రాజకీయ పరిపక్వతను (Political maturity) ప్రదర్శించింది.
- రాజకీయ ఉద్దేశం, సైనిక లక్ష్యాలు, ఉద్రిక్తతల పరిమితులను (Escalation thresholds) జాగ్రత్తగా నిర్వహిస్తే.. అణ్వాయుధాలు ఉన్న దేశాల మధ్య కూడా పరిమిత సైనిక ఘర్షణ సాధ్యమేనని ఈ ఆపరేషన్ హైలైట్ చేసింది.
- సంప్రదాయ యుద్ధ స్థాయికి దిగువన ఉన్న గ్రే జోన్లో భారతదేశం సృష్టించిన అనిశ్చితి (Uncertainty) కారణంగా, పాకిస్థాన్ స్పష్టంగా స్పందించడానికి ఇబ్బంది పడిందని సమాచారం.
- కాశ్మీర్లో సాధారణ పరిస్థితులను దెబ్బతీసి, అస్థిరతను సృష్టించాలని పహల్గామ్ ఉగ్రదాడి (Pahalgam terror attack) ప్రయత్నించింది. కానీ స్థానికులు ఉగ్రవాదం వైపు ఆకర్షితులు కాకపోవడంతో ఆ దాడి తన లక్ష్యాన్ని సాధించడంలో విఫలమైంది.
- అదుపు చేయలేని ఉద్రిక్తతలకు దారితీయకుండానే.. సరిహద్దులు దాటి వస్తున్న ఉగ్రవాదాన్ని గట్టిగా దెబ్బతీయాలన్న భారతదేశ ప్రయత్నానికి ఈ ఆపరేషన్ బలాన్నిచ్చింది.
ఈ ఆపరేషన్ నేర్పిన ప్రధాన సైనిక, సాంకేతిక పాఠాలు
- భవిష్యత్ యుద్ధాలు కేవలం భూభాగంపై జరిగే సైనిక పోరాటాలపైనే ఆధారపడి ఉండవని ఆపరేషన్ సిందూర్ నిరూపించింది. అవి బహుళ-రంగాల సమీకృత కార్యకలాపాలపై (Integrated multi-domain operations) ఎక్కువగా ఆధారపడతాయి.
- సైబర్ కార్యకలాపాలు, ఎలక్ట్రానిక్ యుద్ధ వ్యవస్థలు, ఇంటెలిజెన్స్ నెట్వర్క్లు, నిఘా సామర్థ్యాలు (Surveillance capabilities), కచ్చితమైన దాడులు చేసే సాంకేతికతలను భారతదేశం సమర్థవంతంగా కలిపి వాడింది. దీనివల్ల ఆపరేషన్ విజయవంతమైంది.
- శత్రువుల సమాచార వ్యవస్థలను దెబ్బతీయడానికి, వారి సమన్వయానికి ఆటంకం కలిగించడానికి ఎలక్ట్రానిక్ యుద్ధ వ్యవస్థలను వాడారు. వారి ఆపరేషనల్ ప్రణాళికలో గందరగోళం సృష్టించారు.
- సైబర్ సామర్థ్యాలు యుద్ధంలో ప్రధాన సాధనాలుగా మారాయి. ప్రత్యక్ష దాడులు చేయకుండానే.. కమ్యూనికేషన్ సిస్టమ్స్, ఆర్థిక నెట్వర్క్లు, ఎనర్జీ గ్రిడ్లు, సైనిక మౌలిక సదుపాయాలను ఇవి నాశనం చేయగలవు.
- ఏజెన్సీల మధ్య రియల్ టైమ్ సమన్వయం (Real-time operational coordination), కచ్చితమైన లక్ష్యాలను ఛేదించడం, వేగంగా స్పందించడంలో ఇంటెలిజెన్స్ సమాచార కలయిక (Intelligence fusion) కీలక పాత్ర పోషించింది.
- భవిష్యత్ ఘర్షణలలో డ్రోన్లు, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI), ఉపగ్రహ ఆధారిత నిఘా, అటానమస్ సిస్టమ్స్ (Autonomous systems), నెట్వర్క్ ఆధారిత యుద్ధాలు కచ్చితంగా ఉంటాయి.
- ఆధునిక యుగంలో సైనిక ఆధిపత్యం అనేది కేవలం సైనికుల బలంపైనే ఆధారపడి ఉండదు. సాంకేతిక ఆధిపత్యం, వేగంగా సమాచారాన్ని ప్రాసెస్ చేయడం, దళాల మధ్య పరస్పర సహకారం (Interoperability) కూడా అంతే ముఖ్యమని ఈ ఆపరేషన్ హైలైట్ చేసింది.
- ఆపరేషన్ సమయంలో ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎక్కడా ఆగలేదు. పౌరుల స్థిరత్వం, ఆర్థిక వ్యవస్థపై నమ్మకం, ప్రజల మనోధైర్యాన్ని కాపాడటం కూడా యుద్ధంలో ఒక వ్యూహాత్మక లక్ష్యంగా మారిందని ఇది చూపించింది.
గ్రే జోన్ యుద్ధం, బహుళ-రంగాల పోరాటం, అణు నిరోధకత
- సంప్రదాయ యుద్ధ స్థాయికి దిగువన జరిగే శత్రు కార్యకలాపాలను ‘గ్రే జోన్ యుద్ధం’ (Grey zone warfare) అంటారు. సైబర్ దాడులు, సమాచార యుద్ధం, ప్రాక్సీ ఉగ్రవాదం (Proxy terrorism), తప్పుడు సమాచార ప్రచారాలు (Disinformation campaigns), ఆర్థికంగా నష్టపరచడం (Economic coercion), రహస్య కార్యకలాపాలు ఇందులో ఉంటాయి.
- ఆధునిక దేశాలు ఈ గ్రే జోన్లో ఎలా పనిచేస్తున్నాయో ఆపరేషన్ సిందూర్ చూపించింది. ఈ జోన్లో దాడి చేసింది ఎవరో నిర్ధారించడం (Attribution), దానికి తగిన ప్రతీకారం తీర్చుకోవడం చాలా కష్టం.
- అణు నిరోధకత (Nuclear deterrence) అనేది యుద్ధాలను పూర్తిగా ఆపలేదని ఈ ఆపరేషన్ స్పష్టం చేసింది. అది యుద్ధాలను పరిమితమైన, పరోక్ష (Indirect), ఉప-సంప్రదాయ (Sub-conventional) రూపాల్లోకి మాత్రమే నెడుతోందని నిరూపించింది.
- సంక్షోభ సమయాల్లో పాకిస్థాన్ పదేపదే అణ్వస్త్ర సంకేతాలు ఇవ్వడం వల్ల దాని విశ్వసనీయత కోల్పోయే ప్రమాదం ఉంది. దానికి తగ్గట్టుగా వ్యూహాత్మక స్పష్టత, సైనిక సన్నద్ధత దానికి లేదు.
- ఉద్రిక్తతల నిర్వహణ సామర్థ్యాలపై (Escalation management capabilities) భారతదేశానికి ఉన్న నమ్మకాన్ని ఈ దాడి ప్రతిబింబిస్తుంది. అణు పరిమితులను దాటకుండానే నిరోధకతను అమలు చేయగల సామర్థ్యాన్ని భారత్ చూపించింది.
- భవిష్యత్ యుద్ధాలలో పౌరులు, సైనిక లక్ష్యాల మధ్య వ్యత్యాసం తగ్గిపోతుంది. ఎందుకంటే డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థలు, పట్టణ నెట్వర్క్లు, ఎనర్జీ గ్రిడ్లు (Energy grids) ఇప్పుడు దేశానికి కీలకమైన వ్యూహాత్మక ఆస్తులుగా మారాయి.
- ఉగ్రవాదులకు నిధులు (Terror financing) అందే మార్గాలు కూడా మారుతున్నాయి. డిజిటల్ చెల్లింపులు, క్రిప్టోకరెన్సీలు, హవాలా వ్యవస్థలు, దేశాల సరిహద్దులు దాటిన నెట్వర్క్ల ద్వారా హైబ్రిడ్ విధానాల్లో వారికి నిధులు అందుతున్నాయి.
- ఆటంకాలు ఎదురైనప్పుడు సైబర్, ఆర్థిక, సమాచార రంగాల్లో స్థిరత్వాన్ని చూపించడంతో పాటు పాలనను కొనసాగించడం కూడా జాతీయ స్థిరత్వంలో (National resilience) భాగమేనని ఈ ఆపరేషన్ నొక్కి చెప్పింది.
భారత అణు సిద్ధాంతం, మారుతున్న యుద్ధ స్వభావం
- పోఖ్రాన్-II అణు పరీక్షల తరువాత 2003 జనవరిలో భారతదేశం తన అణు సిద్ధాంతాన్ని (Nuclear Doctrine) అధికారికంగా స్వీకరించింది.
- ఈ సిద్ధాంతం “విశ్వసనీయ కనీస నిరోధకత” (Credible Minimum Deterrence) సూత్రంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అంటే దాడులను అడ్డుకోవడానికి అవసరమైన కనీస అణు సామర్థ్యాన్ని మాత్రమే భారతదేశం కలిగి ఉంటుంది.
- భారతదేశం “మొదటగా వాడకపోవడం” (No First Use – NFU) విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది. భారత భూభాగం లేదా దళాలపై ఎవరైనా అణు దాడి చేస్తే.. దానికి ప్రతీకారంగా మాత్రమే అణ్వాయుధాలను భారతదేశం వాడుతుంది.
- భారతదేశంపై ఎవరైనా అణు దాడి చేస్తే, శత్రువు ఊహించని నష్టం కలిగించేలా “భారీ ప్రతీకారం” (Massive retaliation) ఉంటుందని ఈ సిద్ధాంతం స్పష్టం చేస్తుంది.
- అణు దాడికి ప్రతీకారం తీర్చుకునే అధికారం ‘న్యూక్లియర్ కమాండ్ అథారిటీ’ (NCA) ద్వారా పౌర రాజకీయ నాయకత్వానికి (Civilian political leadership) మాత్రమే ఉంటుంది. వ్యూహాత్మక ఆయుధాలపై పౌర నియంత్రణను ఇది నిర్ధారిస్తుంది.
- అణ్వాయుధాలు లేని దేశాలపై (Non-nuclear weapon states) ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ అణ్వాయుధాలను వాడబోమని కూడా భారతదేశం స్పష్టం చేసింది.
- అదే సమయంలో, ప్రపంచ స్థాయిలో సార్వత్రికమైన, వివక్ష లేని అణు నిరాయుధీకరణకు (Nuclear disarmament) భారతదేశం మద్దతు ఇస్తుంది.
- అయితే, ఆధునిక యుద్ధాలు సంప్రదాయ అణు నిరోధకతను దాటి ముందుకు వెళ్తున్నాయి. సైబర్ ఘర్షణలు, సమాచార యుద్ధం, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, అటానమస్ ఆయుధాలు, అంతరిక్ష ఆధారిత సైనిక సామర్థ్యాల (Space-based military capabilities) వైపు మళ్లుతున్నాయి.
- మారుతున్న ఈ భద్రతా వాతావరణం కారణంగా.. భారతదేశం తన వ్యూహాత్మక సిద్ధాంతాలు, కమాండ్ సిస్టమ్స్, రక్షణ సాంకేతికతలను నిరంతరం ఆధునికీకరించుకోవాల్సిన (Modernize) అవసరం ఉంది.
భారతదేశానికి ఆపరేషన్ సిందూర్ ప్రాముఖ్యత
- అణ్వస్త్ర వాతావరణంలో కూడా కచ్చితమైన, రాజకీయ నియంత్రణతో కూడిన సైనిక ప్రతిస్పందనలను (Calibrated military responses) నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని ఈ ఆపరేషన్ ప్రదర్శించింది.
- ఉప-సంప్రదాయ దాడులకు (Sub-conventional attacks) పూర్తిస్థాయి యుద్ధానికి వెళ్లకుండానే.. సమానమైన ప్రతీకారం తీర్చుకోవచ్చని చూపించడం ద్వారా, భారతదేశ నిరోధక విశ్వసనీయత (Deterrence credibility) బలోపేతం అయింది.
- సాయుధ దళాల (Armed forces) మధ్య ఐక్యత.. అలాగే సైనిక, ఇంటెలిజెన్స్, దౌత్య, రాజకీయ సంస్థల మధ్య సమన్వయం (Coordination) ఎంత ముఖ్యమో ఇది చూపించింది.
- స్వదేశీ రక్షణ సాంకేతికతలు, సైబర్ సామర్థ్యాలు, నిఘా వ్యవస్థలు, కచ్చితమైన దాడులు చేసే ఆయుధాల (Precision-guided weaponry) ప్రాముఖ్యతను ఇది ప్రతిబింబించింది.
- భద్రతా సంక్షోభాల (Security crises) సమయంలో కూడా ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని, పౌరుల సాధారణ జీవితాన్ని (Civilian normalcy) కొనసాగించగల భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని ఈ ఆపరేషన్ నిరూపించింది.
- హైబ్రిడ్ వార్ఫేర్ (Hybrid warfare) వాస్తవాలకు భారతదేశం అలవాటు పడుతోందని వ్యూహాత్మకంగా ఇది సంకేతాలు పంపింది. సైనిక, సైనికేతర సాధనాలను కలిపి భవిష్యత్ ఘర్షణలకు సిద్ధమవుతోందని స్పష్టం చేసింది.
ముందున్న మార్గం
- సైబర్ యుద్ధం, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, డ్రోన్లు, అంతరిక్ష భద్రత, ఎలక్ట్రానిక్ యుద్ధ వ్యవస్థలపై దృష్టి సారిస్తూ భారతదేశం రక్షణ రంగ ఆధునికీకరణను (Military modernization) వేగవంతం చేయాలి.
- ఉమ్మడి ఆపరేషన్ల సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచడానికి.. ఇంటిగ్రేటెడ్ థియేటర్ కమాండ్స్ (Integrated theatre commands), త్రివిధ దళాల మధ్య లోతైన సమన్వయాన్ని వ్యవస్థాగతం చేయాలి.
- కీలకమైన సాంకేతిక పరిజ్ఞానం కోసం విదేశాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించుకోవాలి. దీనికోసం ఆత్మనిర్భర్ భారత్ (Aatmanirbhar Bharat) కింద స్వదేశీ రక్షణ ఉత్పత్తుల తయారీని బలోపేతం చేయాలి.
- కీలకమైన మౌలిక సదుపాయాలు, ఆర్థిక వ్యవస్థలు, కమ్యూనికేషన్ నెట్వర్క్లను రక్షించడానికి సైబర్ సెక్యూరిటీ నెట్వర్క్ను భారీగా విస్తరించాలి.
- యుద్ధాల సమయంలో తప్పుడు సమాచారం (Misinformation), దుష్ప్రచారం, మానసిక యుద్ధాలను (Psychological warfare) తిప్పికొట్టడానికి వ్యూహాత్మక కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థలను మెరుగుపరచాలి.
- పౌర రక్షణ సన్నద్ధత (Civil defence preparedness), విపత్తులను తట్టుకునే ప్రణాళికలు జాతీయ భద్రతా విధానంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా మారాలి.
- ముప్పులను వేగంగా గుర్తించి, స్పందించడానికి పౌర, సైనిక ఏజెన్సీల మధ్య ఇంటెలిజెన్స్ సమన్వయాన్ని (Intelligence coordination) బలోపేతం చేయాలి.
- ఉద్రిక్తతలు అదుపు తప్పకుండా నిరోధించడానికి, ప్రాంతీయ స్థిరత్వాన్ని కాపాడటానికి.. ప్రపంచ దేశాలు, బహుపాక్షిక వేదికలతో దౌత్యపరమైన చర్చలను (Diplomatic engagement) కొనసాగించాలి.
ముగింపు
భారతదేశ వ్యూహాత్మక, సైనిక ఆలోచనలో (Military thinking) ఆపరేషన్ సిందూర్ ఒక ముఖ్యమైన పరిణామాన్ని సూచిస్తుంది. భవిష్యత్ యుద్ధాలు కేవలం యుద్ధభూమిలో జరిగే సంప్రదాయ యుద్ధాల్లా ఉండవని ఈ ఆపరేషన్ నిరూపించింది. దానికి బదులుగా, సైబర్ సిస్టమ్స్, ఇన్ఫర్మేషన్ నెట్వర్క్లు, ఆర్థిక స్థిరత్వం, అంతరిక్ష ఆస్తులు (Space assets), కచ్చితమైన దాడులు చేసే సాంకేతికతలతో బహుళ రంగాలలో (Multiple domains) ఒకేసారి యుద్ధాలు జరుగుతాయని ఇది స్పష్టం చేసింది.
బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (CARE MCQs)
ప్రశ్న 1: ఆధునిక యుద్ధాలు, భారత అణు సిద్ధాంతానికి (Nuclear Doctrine) సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- భారతదేశం ‘మొదటగా అణ్వాయుధాలు వాడకపోవడం’ (No First Use) అనే విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది.
- గ్రే జోన్ వార్ఫేర్లో (Grey zone warfare) సైబర్ దాడులు, ప్రాక్సీ వార్ఫేర్ (Proxy warfare) మరియు సంప్రదాయ యుద్ధ స్థాయికి దిగువన ఉండే సమాచార కార్యకలాపాలు ఉంటాయి.
- భారత అణు సిద్ధాంతం ప్రకారం అణ్వాయుధాలతో ప్రతీకారం తీర్చుకునే (Nuclear retaliation) అధికారం పౌర రాజకీయ నియంత్రణలో (Civilian political control) మాత్రమే ఉంటుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 2, 3
(d) 1, 3 మాత్రమే
జవాబు: (c)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: తన అణు సిద్ధాంతం కింద భారతదేశం అధికారికంగా “మొదటగా వాడకపోవడం” (No First Use – NFU) విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: బహిరంగ సంప్రదాయ ఘర్షణ స్థాయికి దిగువన జరిగే శత్రు కార్యకలాపాలను ‘గ్రే జోన్ వార్ఫేర్’ అంటారు. ఇందులో సైబర్ కార్యకలాపాలు, ప్రాక్సీ యుద్ధం తదితరాలు ఉంటాయి.
- వాక్యం 3 సరైనది: భారతదేశంలో అణు దాడులకు ప్రతిస్పందించే (Retaliation) అధికారం కేవలం న్యూక్లియర్ కమాండ్ అథారిటీ (Nuclear Command Authority) ద్వారా పౌర రాజకీయ నాయకత్వానికి మాత్రమే ఉంటుంది.
ప్రశ్న 2: భారత అణు కమాండ్ అథారిటీ (NCA) కి సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- అణ్వాయుధాల వినియోగాన్ని ఆమోదించే బాధ్యత కలిగిన న్యూక్లియర్ కమాండ్ అథారిటీలోని ‘పొలిటికల్ కౌన్సిల్’కు (Political Council) భారత రాష్ట్రపతి అధ్యక్షత వహిస్తారు.
- నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి సమాచారాన్ని అందించే, పొలిటికల్ కౌన్సిల్ ఆదేశాలను అమలు చేసే ‘ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్’కు (Executive Council) జాతీయ భద్రతా సలహాదారు (National Security Advisor) అధ్యక్షత వహిస్తారు.
- భారతదేశపు ‘నో ఫస్ట్ యూజ్’ (No First Use) విధానం ప్రకారం.. అణ్వాయుధాలను ఉపయోగించే నిర్ణయం కేవలం సైనిక దళాల ప్రధానాధికారుల కమిటీ (Chiefs of Staff Committee) పైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇందులో రాజకీయ పర్యవేక్షణ ఉండదు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (b)
వివరణ:
భారతదేశంలో అణ్వాయుధాలకు సంబంధించిన నిర్ణయాలు తీసుకునే అత్యున్నత సంస్థ న్యూక్లియర్ కమాండ్ అథారిటీ (NCA). ఇందులో పొలిటికల్ కౌన్సిల్, ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ అని రెండు విభాగాలు ఉంటాయి.
- వాక్యం 1 తప్పు: అణ్వాయుధాల వినియోగాన్ని ఆమోదించే అత్యున్నత సంస్థ అయిన పొలిటికల్ కౌన్సిల్కు ప్రధానమంత్రి (Prime Minister) అధ్యక్షత వహిస్తారు, రాష్ట్రపతి కాదు.
- వాక్యం 2 సరైనది: ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ పొలిటికల్ కౌన్సిల్కు అవసరమైన సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. దాని ఆదేశాలను అమలు చేస్తుంది. దీనికి జాతీయ భద్రతా సలహాదారు (NSA) అధ్యక్షత వహిస్తారు.
- వాక్యం 3 తప్పు: భారతదేశపు ‘నో ఫస్ట్ యూజ్’ విధానం అణు సిద్ధాంతంలో ప్రధానమైనది. అయితే అణ్వాయుధాలను వాడే అధికారం కేవలం చీఫ్స్ ఆఫ్ స్టాఫ్ కమిటీకి మాత్రమే ఉంటుందని దీని అర్థం కాదు. అణ్వాయుధాలను వాడటానికి అంతిమ అధికారం ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన ఉండే పొలిటికల్ కౌన్సిల్కే ఉంటుంది. అణ్వాయుధాలపై పౌర నియంత్రణను ఇది నిర్ధారిస్తుంది.
ప్రశ్న 3: భారత న్యూక్లియర్ కమాండ్ అథారిటీ (NCA) కి సంబంధించి, కింది వాక్యాలలో ఏది సరైనది?
(a) ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన ఉండే పొలిటికల్ కౌన్సిల్ మాత్రమే అణ్వాయుధాల వినియోగాన్ని ఆమోదించే పూర్తి అధికారం కలిగి ఉంటుంది.
(b) చీఫ్ ఆఫ్ డిఫెన్స్ స్టాఫ్ (Chief of Defence Staff) అధ్యక్షతన ఉండే ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్.. అణు దాడి నిర్ణయాలపై తుది అధికారం కలిగి ఉంటుంది.
(c) NCA పరిధిలో అణు వార్హెడ్ల (Nuclear warheads) అభివృద్ధి, పరీక్షలకు ప్రధానంగా జాతీయ భద్రతా సలహాదారు బాధ్యత వహిస్తారు.
(d) భారతదేశపు పౌర అణు శక్తి కార్యక్రమాన్ని (Civilian nuclear energy program) పర్యవేక్షించడానికి పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా NCA స్థాపించబడింది.
జవాబు: (a)
వివరణ:
భారతదేశ న్యూక్లియర్ కమాండ్ అథారిటీలో (NCA) పొలిటికల్ కౌన్సిల్, ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ ఉంటాయి. ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన ఉండే పొలిటికల్ కౌన్సిల్ అనేది అణ్వాయుధాల వినియోగాన్ని ఆమోదించే అంతిమ నిర్ణయాత్మక సంస్థ.
జాతీయ భద్రతా సలహాదారు (NSA) అధ్యక్షతన ఉండే ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ పొలిటికల్ కౌన్సిల్కు అవసరమైన సమాచారాన్ని ఇస్తుంది. దాని ఆదేశాలను అమలు చేస్తుంది.
2003లో భద్రతపై క్యాబినెట్ కమిటీ (Cabinet Committee on Security) నిర్ణయం ద్వారా NCA ఏర్పడింది, పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా కాదు. దీని బాధ్యత అణ్వాయుధాలకు సంబంధించిందే కానీ, పౌర అణు శక్తి కార్యక్రమానికి సంబంధించింది కాదు.
భద్రతా సంస్థల సమన్వయంతో, అణు వార్హెడ్ల అభివృద్ధి, పరీక్షల బాధ్యతను ప్రధానంగా DRDO, DAE లాంటి శాస్త్రీయ సంస్థలు (Scientific agencies) చూసుకుంటాయి.
యూపీఎస్సీ మెయిన్స్ ప్రాక్టీస్ ప్రశ్న (UPSC Mains Practice Question)
ప్రశ్న: “భవిష్యత్ ఘర్షణలలో యుద్ధం (War), శాంతి (Peace) మధ్య వ్యత్యాసం క్రమంగా కనుమరుగవుతుంది.” హైబ్రిడ్ యుద్ధం (Hybrid warfare), సైబర్ కార్యకలాపాలు, అణు నిరోధకత (Nuclear deterrence) నేపథ్యంలో ఈ వాక్యాన్ని పరిశీలించండి. (250 పదాలు)
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: ఆపరేషన్ సిందూర్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇది అణ్వస్త్ర వాతావరణంలో పరిమిత, నియంత్రిత సైనిక శక్తిని ఉపయోగించగల సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించిన భారతదేశ సైనిక ప్రతిస్పందన (Calibrated Indian military response).
ప్రశ్న 2: గ్రే జోన్ వార్ఫేర్ (Grey zone warfare) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇది పూర్తిస్థాయి యుద్ధం స్థాయికి దిగువన జరిగే శత్రు కార్యకలాపాలను సూచిస్తుంది. సైబర్ దాడులు, ప్రాక్సీ యుద్ధం (Proxy warfare), తప్పుడు సమాచార ప్రచారాలు, ఆర్థికపరమైన ఒత్తిడులు (Economic coercion) ఇందులో ఉంటాయి.
ప్రశ్న 3: భారత అణు సిద్ధాంతం (Nuclear Doctrine) ముఖ్య సూత్రం ఏమిటి?
జవాబు: ‘విశ్వసనీయ కనీస నిరోధకత (Credible Minimum Deterrence)’, అణ్వాయుధాలను ‘మొదటగా వాడకపోవడం’ (No First Use) అనేవి ఇందులో ప్రధాన సూత్రాలు.
ప్రశ్న 4: భవిష్యత్ యుద్ధాలు భిన్నంగా ఎందుకు ఉంటాయని భావిస్తున్నారు?
జవాబు: భవిష్యత్ యుద్ధాలలో సంప్రదాయ సైనిక కార్యకలాపాలతో పాటు సైబర్ యుద్ధం, డ్రోన్లు, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI), ఎలక్ట్రానిక్ యుద్ధం (Electronic warfare), డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలపై దాడులు కూడా ఉంటాయి.
ప్రశ్న 5: భారతదేశానికి ఆపరేషన్ సిందూర్ వ్యూహాత్మకంగా ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
జవాబు: ఆధునిక భద్రతా ముప్పులను ఎదుర్కోవడంలో ఖచ్చితమైన సైనిక దాడులు, ఉద్రిక్తతల నియంత్రణ, సాంకేతిక ఏకీకరణ (Technological integration), రాజకీయ సమన్వయాలను కలిపి ఉపయోగించగల భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని ఇది ప్రదర్శించింది.
మూలం: ది హిందూ (The Hindu)
ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – పర్యావరణం | జీవవైవిధ్య సంరక్షణ | అంతర్జాతీయ పర్యావరణ సహకారం
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- ఇంటర్నేషనల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ (IBCA), ఢిల్లీ డిక్లరేషన్, ప్రాజెక్ట్ టైగర్, ఎన్టీసీఏ (NTCA), ల్యాండ్స్కేప్ ఆధారిత సంరక్షణ (Landscape-based conservation), సరిహద్దుల ఆవల సంరక్షణ (Transboundary conservation), అగ్రశ్రేణి మాంసాహారులు (Apex predators), ఐయూసీఎన్ హోదా (IUCN status), టైగర్ రిజర్వ్లు.
మెయిన్స్ కోసం:
- జీవవైవిధ్య సంరక్షణ, వన్యప్రాణి దౌత్యం (Wildlife diplomacy), పర్యావరణ వ్యవస్థ రక్షణ, అంతర్జాతీయ పర్యావరణ పాలన (International environmental governance), ఆవాసాల అనుసంధానం (Habitat connectivity), వన్యప్రాణి నేరాలు, వాతావరణ అనుకూలత (Climate resilience), సంరక్షణ నిధులు (Conservation financing), మానవ-వన్యప్రాణి సంఘర్షణ.
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- మొదటి ఇంటర్నేషనల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ (IBCA) సదస్సుకు జూన్ 1 నుంచి 3 వరకు భారతదేశం ఆతిథ్యం ఇవ్వనుంది. ఈ సదస్సులో సుమారు 95 దేశాల ప్రతినిధులు పాల్గొంటారని భావిస్తున్నారు.
- పెద్ద పిల్లుల సంరక్షణలో అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని బలోపేతం చేయడమే లక్ష్యంగా ఈ సదస్సులో “ఢిల్లీ డిక్లరేషన్” (Delhi Declaration) ను ఆమోదించనున్నారు.
- ఏడు ప్రధాన పెద్ద పిల్లి జాతులు (Big cat species), వాటి ఆవాసాలను రక్షించడానికి ఒక ప్రపంచ చొరవగా 2023లో భారతదేశం ఈ కూటమిని ప్రారంభించింది.
- ప్రపంచ జీవవైవిధ్య పాలన, వన్యప్రాణి సంరక్షణ దౌత్యంలో (Wildlife conservation diplomacy) భారతదేశం పాత్ర పెరుగుతోందని ఈ సదస్సు తెలియజేస్తుంది.
ఇంటర్నేషనల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ (IBCA), సదస్సు లక్ష్యాలు
- ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఏడు ప్రధాన పెద్ద పిల్లి జాతులను సంరక్షించడానికి భారతదేశం ఈ అంతర్జాతీయ వేదికను ఏర్పాటు చేసింది.
- పులి, సింహం, చిరుతపులి, మంచు చిరుత, చీతా, జాగ్వార్, ప్యూమా జాతులను సంరక్షించడంపై ఈ కూటమి దృష్టి పెడుతుంది. అలాగే వాటి ఆవాసాలను (Habitats), ఎర జంతువులను (Prey base) కూడా ఇది రక్షిస్తుంది.
- ప్రాజెక్ట్ టైగర్ 50 వసంతాలు పూర్తి చేసుకున్న సందర్భంగా 2023 ఏప్రిల్ 9న ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ అధికారికంగా ఈ కూటమిని ప్రారంభించారు.
- పెద్ద పిల్లులు ఉండే దేశాలు (Range countries), సంరక్షణ సంస్థలు, శాస్త్రీయ సంస్థలు, విధాన రూపకర్తల మధ్య సహకారాన్ని పెంపొందించాలని ఈ కూటమి భావిస్తోంది. తద్వారా సమన్వయంతో సంరక్షణ చర్యలు చేపట్టాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
- ఆవాసాల నష్టం, వేట (Poaching), అక్రమ వన్యప్రాణి వ్యాపారం, వాతావరణ ముప్పులు, క్షీణిస్తున్న జీవవైవిధ్యాన్ని అరికట్టాలని ఈ సదస్సు భావిస్తోంది. దీనికోసం అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని బలోపేతం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
- పెద్ద పిల్లులు సహజంగా జీవించే దేశాలు ఈ సదస్సులో పాల్గొంటాయి. అలాగే వన్యప్రాణి సంరక్షణకు మద్దతు ఇచ్చే ఇతర దేశాలు కూడా ఇందులో భాగస్వాములు అవుతాయి.
- ఈ సదస్సు ముఖ్యాంశం (Theme) — “పెద్ద పిల్లులను కాపాడండి, మానవాళిని రక్షించండి, పర్యావరణ వ్యవస్థను సంరక్షించండి“. ఆరోగ్యకరమైన పర్యావరణ వ్యవస్థలను కాపాడటంలో అగ్రశ్రేణి మాంసాహారుల (Apex predators) ప్రాముఖ్యతను ఇది హైలైట్ చేస్తుంది.
- సభ్య దేశాలు సంరక్షణ కార్యక్రమాలు, శాస్త్రీయ పరిశోధనలు, సాంకేతిక సహకారాన్ని సమన్వయం చేసుకుంటాయి. ఆవాసాల పునరుద్ధరణ, సామర్థ్య పెంపు (Capacity building) కార్యక్రమాలను కలిసికట్టుగా చేపడతాయి.
ఢిల్లీ డిక్లరేషన్ (Delhi Declaration), ప్రధాన అంశాలు
- ప్రతిపాదిత “ఢిల్లీ డిక్లరేషన్” రాబోయే రోజుల్లో ఒక ముఖ్యమైన అంతర్జాతీయ చట్రంగా (International framework) మారుతుందని భావిస్తున్నారు. పెద్ద పిల్లుల రక్షణకు ఇది ఎంతగానో ఉపయోగపడుతుంది.
- పెద్ద పిల్లులకు కేవలం విడిగా ఉండే రక్షిత ప్రాంతాలు సరిపోవు. వాటికి ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానమై ఉన్న (Interconnected) పెద్ద పర్యావరణ వ్యవస్థలు అవసరం. ఈ విషయాన్ని గుర్తిస్తూ ఒక సమగ్రమైన సంరక్షణ విధానాన్ని ఇది నొక్కి చెబుతుంది.
- అనేక పెద్ద పిల్లుల ఆవాసాలు అంతర్జాతీయ సరిహద్దులు దాటి విస్తరించి ఉన్నాయి. కాబట్టి ఆవాసాల అనుసంధానం (Habitat connectivity), సరిహద్దుల ఆవల సంరక్షణ (Transboundary conservation) ఇక్కడ ప్రధాన ప్రాధాన్యతలుగా ఉంటాయి.
- అక్రమ వన్యప్రాణి వ్యాపారం, వేటగాళ్ల నెట్వర్క్లను అరికట్టడానికి ఈ డిక్లరేషన్ దేశాలను ప్రోత్సహిస్తుంది. జంతువుల శరీర భాగాల స్మగ్లింగ్కు వ్యతిరేకంగా బలమైన సహకారాన్ని నిర్మిస్తుంది.
- పెద్ద పిల్లులు దీర్ఘకాలం జీవించడానికి వీలుగా ఎర జంతువుల నిర్వహణను మెరుగుపరచాలని ఇది భావిస్తోంది. అలాగే పర్యావరణ పునరుద్ధరణ ప్రయత్నాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
- రక్షిత ప్రాంతాలను నిర్వహించడంలో, వన్యప్రాణులను పర్యవేక్షించడంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు ఆర్థిక ఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటున్నాయి. కాబట్టి సంరక్షణ కోసం నిధులు (Conservation financing) సమకూర్చడం ఇందులో మరో ముఖ్యమైన అంశం.
- శాస్త్రీయ సమాచారాన్ని పంచుకోవడం, శాటిలైట్ ట్రాకింగ్ (Satellite tracking), ఏఐ (AI) ఆధారిత వన్యప్రాణి పర్యవేక్షణపై దేశాలు కలిసి పనిచేస్తాయి. ఆధునిక సంరక్షణ సాంకేతికతలను ఉపయోగించడం మరో ప్రధాన అంశంగా ఉంటుంది.
- వన్యప్రాణుల ఆవాసాల దగ్గర నివసించే స్థానికుల భాగస్వామ్యాన్ని (Community participation) ఈ డిక్లరేషన్ ప్రోత్సహిస్తుంది. వారికి స్థిరమైన జీవనోపాధి కార్యక్రమాలను అందించడానికి మద్దతు ఇస్తుంది.
- జీవవైవిధ్య సంరక్షణ అనేది వాతావరణ స్థిరత్వం, నీటి భద్రత, పర్యావరణ అనుకూలతతో (Ecological resilience) నేరుగా ముడిపడి ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా పెరుగుతున్న ఈ గుర్తింపును సదస్సు ప్రతిబింబిస్తుంది.
పర్యావరణ వ్యవస్థలు, మానవాళికి పెద్ద పిల్లుల సంరక్షణ ప్రాముఖ్యత
- ఆహారపు గొలుసులో (Food chain) పెద్ద పిల్లులు అగ్రస్థానంలో (Apex predators) ఉంటాయి. పర్యావరణ సమతుల్యతను (Ecological balance) కాపాడుకోవడంలో ఇవి అత్యంత కీలకం.
- ఇవి శాకాహార జంతువుల (Herbivore) జనాభాను నియంత్రిస్తాయి. జంతువులు అతిగా మేయడం (Overgrazing) వల్ల పర్యావరణం, ఆవాసాలు నాశనం కాకుండా ఇవి అడ్డుకుంటాయి.
- పెద్ద పిల్లులను సంరక్షించడం ద్వారా పరోక్షంగా అడవులు, గడ్డి భూములు, నదులు, చిత్తడి నేలలను (Wetlands) రక్షించినట్లే. జీవవైవిధ్యం పుష్కలంగా ఉన్న పర్యావరణ వ్యవస్థలను ఇది కాపాడుతుంది.
- పెద్ద పిల్లులు అంబ్రెల్లా జాతులుగా (Umbrella species) పనిచేస్తాయి. ఎందుకంటే వీటి ఆవాసాలను రక్షిస్తే, అదే పర్యావరణ వ్యవస్థలో ఉన్న అనేక ఇతర మొక్కలు, జంతు జాతులకు కూడా మేలు జరుగుతుంది.
- పెద్ద పిల్లులకు ఆశ్రయం కల్పించే అటవీ పర్యావరణ వ్యవస్థలు ప్రకృతికి చాలా మేలు చేస్తాయి. కార్బన్ నిల్వ (Carbon sequestration), వాతావరణ నియంత్రణ, నీటి సంరక్షణలో ఇవి ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి.
- పులులు, సింహాల ద్వారా వన్యప్రాణి పర్యాటకం (Wildlife tourism) పెరుగుతుంది. ఇది స్థానిక ప్రజలకు ఉపాధి అవకాశాలు, పర్యావరణ పర్యాటక ఆదాయం, స్థిరమైన ఆర్థిక అవకాశాలను కల్పిస్తుంది.
- జన్యు వైవిధ్యాన్ని (Genetic diversity) కాపాడుకోవడానికి పెద్ద పిల్లుల సంరక్షణ చాలా ముఖ్యం. ఆంత్రోపోసీన్ యుగంలో (Anthropocene era) జీవవైవిధ్యం కోల్పోకుండా నిరోధించడానికి ఇది అవసరం.
- పట్టణీకరణ, మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల వల్ల ఆవాసాలు ముక్కలవుతున్నాయి (Habitat fragmentation). వీటికి తోడు వాతావరణ మార్పుల కారణంగా సంరక్షణ ప్రయత్నాలు మునుపెన్నడూ లేనంత అత్యవసరంగా మారాయి.
ప్రపంచ వన్యప్రాణి సంరక్షణలో భారతదేశ నాయకత్వం, ప్రాజెక్ట్ టైగర్
- వన్యప్రాణి సంరక్షణలో భారతదేశం ప్రపంచ నాయకుడిగా ఎదిగింది. ముఖ్యంగా ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (Project Tiger) ద్వారా పులుల సంరక్షణలో అద్భుతమైన ఫలితాలను సాధించింది.
- పులులను రక్షించడానికి, వాటి ఆవాసాలను కాపాడటానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 1973లో ప్రాజెక్ట్ టైగర్ను ప్రారంభించింది. ఇది ఒక కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored Scheme).
- కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే నేషనల్ టైగర్ కన్జర్వేషన్ అథారిటీ (NTCA) ఈ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేస్తుంది.
- ప్రాజెక్ట్ టైగర్ పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారిత (Ecosystem-based) విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఇది కేవలం పులుల రక్షణపైనే కాకుండా ఎర జంతువుల పెంపు, ఆవాసాల పునరుద్ధరణపై కూడా దృష్టి పెడుతుంది. వేట నిరోధక చర్యలు, ప్రజల భాగస్వామ్యం కూడా ఇందులో భాగమే.
- ప్రస్తుతం ప్రపంచంలోని అడవి పులుల జనాభాలో 70 శాతానికి పైగా పులులు భారతదేశంలోనే ఉన్నాయి. అందువల్ల ప్రపంచ పులుల సంరక్షణ ప్రయత్నాలకు మన దేశం కేంద్ర బిందువుగా మారింది.
- ఈ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా దేశంలో అనేక టైగర్ రిజర్వ్లను ఏర్పాటు చేశారు. శాస్త్రీయ వన్యప్రాణి పర్యవేక్షణను మెరుగుపరిచారు. వేటను అడ్డుకునే మౌలిక సదుపాయాలను బలోపేతం చేశారు.
- పులుల జనాభాను పెంచడంలో భారతదేశం సాధించిన విజయం, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన ఒక సంరక్షణ నమూనాగా (Conservation model) మారింది.
- ఆసియా సింహాల (Asiatic lion) సంరక్షణ, మంచు చిరుత రక్షణలో భారతదేశం చురుగ్గా పనిచేస్తోంది. చీతాలను తిరిగి ప్రవేశపెట్టే (Cheetah reintroduction) కార్యక్రమాలను, ఏనుగుల సంరక్షణను కూడా చేపడుతోంది.
- IBCA ద్వారా భారతదేశం తన దేశీయ సంరక్షణ నాయకత్వాన్ని అంతర్జాతీయ స్థాయికి తీసుకెళుతోంది. తద్వారా ప్రపంచ జీవవైవిధ్య దౌత్యంలో (Global biodiversity diplomacy) తన పాత్రను విస్తరిస్తోంది.
పెద్ద పిల్లుల సంరక్షణలో సవాళ్లు
- అటవీ నిర్మూలన (Deforestation), మైనింగ్, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి వల్ల ఆవాసాలు నశిస్తున్నాయి. పట్టణీకరణ పెరగడం కూడా పెద్ద పిల్లుల జనాభాకు అతిపెద్ద ముప్పుగా మారింది.
- జనావాసాలు విస్తరించడం, అటవీ ప్రాంతాలను ఆక్రమించి వ్యవసాయం చేయడం వల్ల మనుషులకు, వన్యప్రాణులకు మధ్య ఘర్షణలు (Human-wildlife conflict) ఎక్కువవుతున్నాయి.
- పటిష్టమైన చట్టాలు అమలు చేస్తున్నప్పటికీ వేట, అక్రమ వన్యప్రాణి రవాణా ఇంకా కొనసాగుతున్నాయి. ఇవి పులులు, చిరుతలు, మంచు చిరుతలకు తీవ్ర ముప్పుగా మారాయి.
- వాతావరణ మార్పుల (Climate change) వల్ల పర్యావరణ వ్యవస్థలు మారుతున్నాయి. ఎర జంతువుల లభ్యత, నీటి వనరులు, వలస విధానాలు దెబ్బతింటున్నాయి. ఇది ఆవాసాల సుస్థిరతపై ప్రభావం చూపుతోంది.
- అనేక సంరక్షణ ప్రాంతాలు అంతర్జాతీయ సరిహద్దులు దాటి విస్తరించి ఉన్నాయి. అందువల్ల సరిహద్దుల ఆవల సమన్వయంతో కూడిన నిర్వహణ (Transboundary management) కష్టమవుతోంది.
ముందున్న మార్గం
- సమన్వయంతో కూడిన వన్యప్రాణి పర్యవేక్షణను దేశాలు చేపట్టాలి. నిఘా సమాచారాన్ని మార్పిడి చేసుకోవడం (Intelligence sharing), వేట నిరోధక కార్యకలాపాల ద్వారా సరిహద్దుల ఆవల సంరక్షణను బలోపేతం చేయాలి.
- మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల వల్ల అడవులు ముక్కలు కాకుండా తగ్గించాలి. వన్యప్రాణుల కారిడార్లను రక్షించడం ద్వారా ఆవాసాల అనుసంధానాన్ని (Habitat connectivity) మెరుగుపరచాలి.
- సంరక్షణ నిధులు (Conservation financing), శాస్త్రీయ పరిశోధనలపై ఎక్కువ పెట్టుబడి పెట్టాలి. ఏఐ ఆధారిత పర్యవేక్షణ వ్యవస్థలు, శాటిలైట్ ట్రాకింగ్ లాంటి ఆధునిక సాంకేతికతలను విస్తృతంగా ఉపయోగించాలి.
- పర్యావరణ పర్యాటకం (Eco-tourism), నష్టపరిహార యంత్రాంగాల (Compensation mechanisms) ద్వారా స్థానిక ప్రజలను సంరక్షణ వ్యూహాలలో భాగస్వాములను చేయాలి. వారికి స్థిరమైన జీవనోపాధి అవకాశాలను కల్పించాలి.
- అక్రమ వన్యప్రాణి రవాణా నెట్వర్క్లను నాశనం చేయడానికి బలమైన అంతర్జాతీయ చట్టపరమైన సహకారం (International legal cooperation) అవసరం.
ముగింపు
వన్యప్రాణుల సంరక్షణ కోసం ప్రపంచ సహకారాన్ని బలోపేతం చేయడంలో మొదటి ఇంటర్నేషనల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ (IBCA) సదస్సు ఒక కీలక అడుగు. 95 దేశాలను ఒకే వేదికపైకి తీసుకురావడం ద్వారా జీవవైవిధ్య పాలన (Biodiversity governance), పర్యావరణ దౌత్యంలో (Ecological diplomacy) భారతదేశం తనను తాను ఒక బలమైన నాయకుడిగా నిలబెట్టుకుంటోంది. పెద్ద పిల్లులను రక్షించడం అంటే కేవలం ఆ జంతు జాతిని రక్షించడం మాత్రమే కాదు. పర్యావరణ వ్యవస్థలను, వాతావరణ స్థిరత్వాన్ని, నీటి భద్రతను, మానవ శ్రేయస్సును కాపాడటమే. ప్రతిపాదిత ఢిల్లీ డిక్లరేషన్ ఈ అవగాహనను స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. జీవవైవిధ్య నష్టం, పర్యావరణ సంక్షోభాలు పెరుగుతున్న ఈ యుగంలో సమన్వయంతో కూడిన అంతర్జాతీయ సంరక్షణ ప్రయత్నాలు చాలా కీలకం. పర్యావరణ సుస్థిరతను (Ecological sustainability), భూమి సమతుల్యతను నిర్ధారించడానికి ఇవి అత్యంత అవసరం.
బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (CARE MCQs)
ప్రశ్న 1: ఇంటర్నేషనల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ (IBCA) కి సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఈ IBCA ని 2023లో భారతదేశం ప్రారంభించింది.
- ఈ కూటమి ఆసియాలో పులుల సంరక్షణపై మాత్రమే దృష్టి పెడుతుంది.
- ప్రతిపాదిత ఢిల్లీ డిక్లరేషన్ (Delhi Declaration).. సరిహద్దుల ఆవల సహకారం (Transboundary cooperation), ఆవాసాల అనుసంధానాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 1, 3 మాత్రమే
(c) 2, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (b)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: ఇంటర్నేషనల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ను (IBCA) 2023లో భారతదేశం ప్రారంభించింది.
- వాక్యం 2 తప్పు: ఈ కూటమి కేవలం పులుల సంరక్షణపై మాత్రమే దృష్టి పెట్టదు. పులులతో పాటు సింహాలు, చిరుతపులులు, మంచు చిరుతపులులు (Snow leopards), చీతాలు, జాగ్వార్లు, ప్యూమాలు (Pumas) అనే ఏడు పెద్ద పిల్లి జాతులను ప్రపంచవ్యాప్తంగా రక్షించడంపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది.
- వాక్యం 3 సరైనది: ఢిల్లీ డిక్లరేషన్ ప్రధానంగా ఆవాసాల అనుసంధానం (Habitat connectivity), సంరక్షణ కోసం సరిహద్దుల ఆవల సహకారం (Transboundary cooperation)పై దృష్టి పెడుతుందని భావిస్తున్నారు.
ప్రశ్న 2: కింది పెద్ద పిల్లులు (Big cats), వాటి సంరక్షణ హోదాను (Conservation status) పరిశీలించండి:
- చీతా (Cheetah) – వల్నరబుల్ (Vulnerable)
- మంచు చిరుత (Snow Leopard) – ఎండెంజర్డ్ (Endangered – అంతరించిపోతున్నది)
- జాగ్వార్ (Jaguar) – నియర్ థ్రెటెండ్ (Near Threatened – ప్రమాదానికి గురయ్యే అవకాశం ఉన్నది)
- ప్యూమా (Puma) – వల్నరబుల్ (Vulnerable)
పైన ఇచ్చిన వాటిలో ఎన్ని ఐయూసీఎన్ హోదాతో (IUCN status) సరిగ్గా జతచేయబడ్డాయి?
(a) ఒకటి మాత్రమే
(b) రెండు మాత్రమే
(c) మూడు మాత్రమే
(d) నాలుగు
జవాబు: (b)
వివరణ:
- చీతా – వల్నరబుల్: సరైనది. ఐయూసీఎన్ (IUCN) రెడ్ లిస్ట్ కింద చీతా వల్నరబుల్ (Vulnerable – ప్రమాదంలో పడే అవకాశం ఉన్నది) జాబితాలో ఉంది. సైట్స్ (CITES) అపెండిక్స్ I లో చేర్చబడింది.
- మంచు చిరుత – ఎండెంజర్డ్: తప్పు. మంచు చిరుతను ఐయూసీఎన్ రెడ్ లిస్ట్ కింద ‘వల్నరబుల్’ గా (Vulnerable) జాబితా చేశారు, ‘ఎండెంజర్డ్’ కాదు.
- జాగ్వార్ – నియర్ థ్రెటెండ్: సరైనది. ఐయూసీఎన్ రెడ్ లిస్ట్లో జాగ్వార్ ‘నియర్ థ్రెటెండ్’ గా (Near Threatened) జాబితా చేయబడింది. సైట్స్ (CITES) అపెండిక్స్ I లో చేర్చబడింది.
- ప్యూమా – వల్నరబుల్: తప్పు. ప్యూమా సైట్స్ (CITES) అపెండిక్స్ II కింద జాబితా చేయబడింది. ఐయూసీఎన్ దీనిని ‘లీస్ట్ కన్సర్న్’ (Least Concern – ఆందోళన చెందాల్సిన అవసరం తక్కువ) గా వర్గీకరించింది.
ప్రశ్న 3: ప్రపంచ పర్యావరణ సంరక్షణ ప్రయత్నాలకు (Global conservation efforts) సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఇంటర్నేషనల్ యూనియన్ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ నేచర్ (IUCN) రెడ్ లిస్ట్ అనేది ప్రపంచ జీవవైవిధ్య (Biodiversity) ఆరోగ్యానికి కీలక సూచిక.
- కన్వెన్షన్ ఆన్ ఇంటర్నేషనల్ ట్రేడ్ ఇన్ ఎండెంజర్డ్ స్పీసీస్ ఆఫ్ వైల్డ్ ఫౌనా అండ్ ఫ్లోరా (CITES) లక్ష్యం ఏమిటంటే.. అడవి జంతువులు, మొక్కల అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం వాటి మనుగడకు ముప్పు కలిగించకుండా చూడటం.
- వరల్డ్ వైడ్ ఫండ్ ఫర్ నేచర్ (WWF) అనేది పర్యావరణ సంరక్షణ, పరిశోధన, పర్యావరణ పునరుద్ధరణ (Restoration) సమస్యలపై పనిచేస్తున్న అంతర్జాతీయ ప్రభుత్వేతర సంస్థ (NGO). దీన్ని 1961లో స్థాపించారు.
- 2015లో ఆమోదించబడిన పారిస్ ఒప్పందం (Paris Agreement).. వాతావరణ మార్పులపై చట్టబద్ధంగా కట్టుబడి ఉండే ఒక అంతర్జాతీయ ఒప్పందం (Legally binding international treaty). పారిశ్రామికీకరణకు ముందున్న (Pre-industrial) స్థాయిల కంటే గ్లోబల్ వార్మింగ్ను (Global warming) 2 డిగ్రీల సెల్సియస్ కంటే తక్కువకు, వీలైతే 1.5 డిగ్రీల సెల్సియస్కు పరిమితం చేయడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2, 3 మాత్రమే
(b) 2, 3, 4 మాత్రమే
(c) 1, 3, 4 మాత్రమే
(d) పైవన్నీ
జవాబు: (a)
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: ఐయూసీఎన్ (IUCN) రెడ్ లిస్ట్ అనేది జంతు, వృక్ష జాతుల ప్రపంచ సంరక్షణ స్థితికి సంబంధించిన సమగ్ర జాబితా (Comprehensive inventory). ఇది ప్రపంచ జీవవైవిధ్య ఆరోగ్యానికి (Biodiversity health) కీలక సూచికగా పనిచేస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: సైట్స్ (CITES) అనేది ఒక బహుపాక్షిక ఒప్పందం (Multilateral treaty). అడవి జంతువులు, మొక్కల అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం (International trade) వాటి మనుగడకు ముప్పు కలిగించకుండా చూసుకోవడమే దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
- వాక్యం 3 సరైనది: వరల్డ్ వైడ్ ఫండ్ ఫర్ నేచర్ (WWF) అనేది 1961లో స్థాపించబడిన ఒక ప్రధాన అంతర్జాతీయ ప్రభుత్వేతర సంస్థ. ఇది అరణ్యాల సంరక్షణకు (Wilderness preservation), పర్యావరణంపై మానవ ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి కట్టుబడి ఉంది.
- వాక్యం 4 తప్పు: పారిస్ ఒప్పందం వాతావరణ మార్పులపై చట్టబద్ధంగా కట్టుబడి ఉండే అంతర్జాతీయ ఒప్పందమే అయినప్పటికీ, అది మొదటిది కాదు. 1997లో ఆమోదించబడిన క్యోటో ప్రోటోకాల్ (Kyoto Protocol).. అభివృద్ధి చెందిన దేశాలకు ఉద్గారాల తగ్గింపు లక్ష్యాలను నిర్దేశించిన మొట్టమొదటి చట్టబద్ధమైన ప్రపంచ వాతావరణ ఒప్పందం.
యూపీఎస్సీ మెయిన్స్ ప్రాక్టీస్ ప్రశ్న (UPSC Mains Practice Question)
ప్రశ్న: “పర్యావరణ స్థిరత్వం (Ecological stability), జీవవైవిధ్య రక్షణకు (Biodiversity protection) అగ్రశ్రేణి మాంసాహారుల (Apex predators) సంరక్షణ చాలా అవసరం.” ప్రపంచ బిగ్ క్యాట్ (Big cat) సంరక్షణ కార్యక్రమాలలో భారతదేశ నాయకత్వం నేపథ్యంలో ఈ విషయాన్ని చర్చించండి. [150 పదాలు]
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: ఇంటర్నేషనల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ (IBCA) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇది భారతదేశ నాయకత్వంలో నడుస్తున్న ఒక అంతర్జాతీయ చొరవ. ఏడు ప్రధాన పెద్ద పిల్లి జాతులు, వాటి ఆవాసాలను రక్షించడానికి 2023లో దీనిని ప్రారంభించారు.
ప్రశ్న 2: IBCA కింద ఏయే జాతులను రక్షిస్తారు?
జవాబు: పులి, సింహం, చిరుతపులి, మంచు చిరుత, చీతా, జాగ్వార్, ప్యూమా జాతులను ఈ కూటమి కింద రక్షిస్తారు.
ప్రశ్న 3: ఢిల్లీ డిక్లరేషన్ (Delhi Declaration) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇది ఒక ప్రతిపాదిత అంతర్జాతీయ ప్రకటన. సహకారం, ఆవాసాల అనుసంధానం, వేట నిరోధక ప్రయత్నాలు (Anti-poaching efforts), పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారితంగా (Ecosystem-based) పెద్ద పిల్లుల సంరక్షణపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది.
ప్రశ్న 4: పర్యావరణ వ్యవస్థలకు (Ecosystems) పెద్ద పిల్లులు ఎందుకు ముఖ్యం?
జవాబు: పెద్ద పిల్లులు అగ్రశ్రేణి మాంసాహారులు (Apex predators). ఎర జంతువుల (Prey) జనాభాను నియంత్రించడం ద్వారా, జీవవైవిధ్యం (Biodiversity) సమృద్ధిగా ఉండే ఆవాసాలను కాపాడటం ద్వారా ఇవి పర్యావరణ సమతుల్యతను నిర్వహిస్తాయి.
ప్రశ్న 5: ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (Project Tiger) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ప్రాజెక్ట్ టైగర్ అనేది 1973లో ప్రారంభించబడిన ఒక కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored Scheme). భారతదేశంలో పులులను రక్షించడం, వాటి ఆవాసాలను కాపాడటం దీని లక్ష్యం.
మూలం: ది హిందూ (The Hindu)
