ఆవశ్యకత: యూపీఎస్సీ జీఎస్ పేపర్ II: పరిపాలన, చట్టబద్ధమైన సంస్థలు, పారదర్శకత – జవాబుదారీతనం, సమాచార హక్కు చట్టం.
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
బీసీసీఐ, సమాచార హక్కు చట్టం 2005 (Right to Information Act, 2005), సెక్షన్ 2(h), పబ్లిక్ అథారిటీ (Public Authority), ఆర్టికల్ 12, కేంద్ర సమాచార కమిషన్ (Central Information Commission), లోధా కమిటీ, లా కమిషన్ 275వ నివేదిక, జీ టెలిఫిల్మ్స్ కేసు, ఆర్టికల్ 226.
మెయిన్స్ కోసం:
క్రీడా పరిపాలనలో పారదర్శకత (Transparency in sports governance), పబ్లిక్ ఫంక్షన్ సిద్ధాంతం (Public function doctrine), క్రీడా సంస్థల స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy of sports bodies), న్యాయ సమీక్ష (Judicial review), ప్రైవేట్ సంస్థల జవాబుదారీతనం (Accountability of private bodies), సుపరిపాలన (Good governance).
వ్యాసం ఆకృతి
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- సమాచార హక్కు చట్టం, 2005 (RTI Act, 2005) కింద బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ ఫర్ క్రికెట్ ఇన్ ఇండియా – బీసీసీఐ (BCCI) ఒక “పబ్లిక్ అథారిటీ” (Public authority) కాదని 2026 మే 18న కేంద్ర సమాచార కమిషన్ (Central Information Commission – CIC) తీర్పునిచ్చింది.
- అంటే, ఆర్టీఐ చట్టం కింద సమాచారాన్ని అందించాలని ఎవరూ బీసీసీఐని బలవంతం చేయలేరు.
- ఢిల్లీకి చెందిన ఒక వ్యక్తి దాఖలు చేసిన ఆర్టీఐ దరఖాస్తుతో ఈ కేసు మొదలైంది. భారతదేశం కోసం ఆటగాళ్లను బీసీసీఐ ఏ అధికారం కింద ఎంపిక చేస్తుంది, భారతదేశంలో క్రికెట్ పరిపాలనపై ప్రభుత్వానికి ఏదైనా చట్టపరమైన నియంత్రణ ఉందా అని అతను తెలుసుకోవాలనుకున్నాడు.
ప్రధాన అంశం
సీఐసీ (CIC) ముందున్న ప్రధాన ప్రశ్న ఇది:
ఆర్టీఐ చట్టంలోని సెక్షన్ 2(h) కింద బీసీసీఐని పబ్లిక్ అథారిటీగా పరిగణించవచ్చా?
“లేదు” అని సీఐసీ సమాధానం ఇచ్చింది. ఎందుకంటే బీసీసీఐని కింది వారు సృష్టించలేదు:
- రాజ్యాంగం సృష్టించలేదు
- పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ సృష్టించలేదు
- ప్రభుత్వ నోటిఫికేషన్ ద్వారా సృష్టించలేదు
- ఇది ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో లేదు
- ప్రభుత్వం చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో దీన్ని నియంత్రించడం లేదు
- ప్రభుత్వం దీనికి చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో నిధులు సమకూర్చడం లేదు
నేపథ్యం
భారతదేశంలో బీసీసీఐ అత్యంత శక్తివంతమైన క్రికెట్ సంస్థ. ఇది భారత క్రికెట్ జట్టును ఎంపిక చేస్తుంది, టోర్నమెంట్లను నిర్వహిస్తుంది, క్రికెట్ పరిపాలనను నియంత్రిస్తుంది. అలాగే భారీ వాణిజ్య ఆదాయాలను (Commercial revenues) నిర్వహిస్తుంది.
గతంలో 2018లో, ఇన్ఫర్మేషన్ కమిషనర్ ఎం. శ్రీధర్ ఆచార్యులు నేతృత్వంలోని సీఐసీ బెంచ్ బీసీసీఐని ఆర్టీఐ చట్టం కింద పబ్లిక్ అథారిటీగా పరిగణించాలని తీర్పునిచ్చింది. సెంట్రల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫర్మేషన్ ఆఫీసర్లను (Central Public Information Officers) నియమించి, సమాచారాన్ని బహిర్గతం చేయాలని బీసీసీఐని ఆదేశించింది.
అయితే, మద్రాస్ హైకోర్టు తర్వాత ఆ ఆదేశాలను పక్కన పెట్టింది. దానిని కొత్తగా పరిశీలించాల్సిందిగా తిరిగి సీఐసీకి పంపింది. ఈ పునఃపరిశీలన (Reconsideration) తర్వాతనే 2026 నాటి సీఐసీ ఆదేశాలు వచ్చాయి.
చట్టపరమైన చట్రం (Legal Framework)
సమాచార హక్కు చట్టం, 2005 లోని సెక్షన్ 2(h)
సెక్షన్ 2(h) కింద కింది వాటి ద్వారా స్థాపించిన సంస్థను పబ్లిక్ అథారిటీ అంటారు:
- రాజ్యాంగం
- పార్లమెంటు చేసిన ఏదైనా చట్టం
- రాష్ట్ర శాసనసభ చేసిన ఏదైనా చట్టం
- ప్రభుత్వ నోటిఫికేషన్ లేదా ఉత్తర్వు
అలాగే కింది లక్షణాలు ఉన్న సంస్థలను కూడా పబ్లిక్ అథారిటీ కిందకు తీసుకువస్తారు:
- ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉన్నవి
- ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉన్నవి
- ప్రభుత్వం నుంచి చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో నిధులు పొందుతున్నవి
- ప్రభుత్వ నిధులతో చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో నడిచే ప్రభుత్వేతర సంస్థలు (NGOs)
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 12
ప్రాథమిక హక్కుల (Fundamental Rights) ఉద్దేశం కోసం ఆర్టికల్ 12 ‘రాజ్యం’ (State) అనే పదాన్ని నిర్వచిస్తుంది. ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు, ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉన్న ఇతర సంస్థలు ఇందులో ఉంటాయి.
బీసీసీఐ ముఖ్యమైన ప్రజా విధులను (Public functions) నిర్వహిస్తుందని న్యాయస్థానాలు గుర్తించాయి. అయినా, ఆర్టికల్ 12 కింద బీసీసీఐని ‘రాజ్యం’గా పరిగణించలేదు.
కేంద్ర సమాచార కమిషన్ (CIC) ఏం చెప్పింది?
1. బీసీసీఐని చట్టం సృష్టించలేదు
- బీసీసీఐ అనేది తమిళనాడు సొసైటీల రిజిస్ట్రేషన్ చట్టం, 1975 కింద నమోదైన ఒక ప్రైవేట్ సంఘం అని సీఐసీ స్పష్టం చేసింది.
- ఒక చట్టం కింద నమోదు అయినంత మాత్రాన ఆ సంస్థను ఆ చట్టం సృష్టించినట్లు కాదని కమిషన్ స్పష్టం చేసింది.
- ఉదాహరణకు, స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాను పార్లమెంటు సృష్టించింది. కానీ బీసీసీఐని క్రికెట్ నిర్వాహకులు ఏర్పాటు చేశారు. ఆ తర్వాత దాన్ని ఒక సొసైటీగా నమోదు చేశారు.
- అందువల్ల, దీనికి చట్టపరమైన గుర్తింపు ఉంది కానీ, చట్టబద్ధమైన హోదా (Statutory status) లేదు.
2. చెప్పుకోదగ్గ ప్రభుత్వ నియంత్రణ లేదు
- బీసీసీఐపై ప్రభుత్వం చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో, విస్తృతమైన నియంత్రణను కలిగిలేదని సీఐసీ తెలిపింది.
- బీసీసీఐ ఆఫీస్ బేరర్లను అంతర్గతంగా ఎన్నుకుంటారు. దాని కమిటీలలో ప్రభుత్వ ప్రతినిధి ఎవరూ లేరు. దాని నిర్ణయాలకు ప్రభుత్వ ఆమోదం అవసరం లేదు.
- సాధారణ నియంత్రణ, పర్యవేక్షణ ఉంటే సరిపోదు అన్న సూత్రంపై కమిషన్ ఆధారపడింది. నిర్వహణ, విధానాలు, పరిపాలన, ఆర్థిక విషయాలపై బలమైన, లోతైన నియంత్రణ ఉండాలని తెలిపింది.
3. చెప్పుకోదగ్గ ప్రభుత్వ నిధులు లేవు
బీసీసీఐకి ప్రభుత్వం చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో నిధులు సమకూర్చడం లేదని సీఐసీ స్పష్టం చేసింది.
బీసీసీఐ ప్రధానంగా కింది వాటి ద్వారా ఆదాయాన్ని పొందుతుంది:
- మీడియా హక్కులు
- స్పాన్సర్షిప్లు
- ప్రసార ఒప్పందాలు (Broadcasting agreements)
- టిక్కెట్ అమ్మకాలు
- క్రికెట్కు సంబంధించిన వాణిజ్య కార్యకలాపాలు
ప్రభుత్వ ఆధీనంలో ఉన్న స్టేడియంలను ఉపయోగించడం లేదా మ్యాచ్ల సమయంలో పోలీసులను మోహరించడాన్ని ప్రభుత్వ ఆర్థిక సహాయంగా పరిగణించరు.
4. పబ్లిక్ ఫంక్షన్ ఒక్కటే సరిపోదు
- భారత క్రికెట్ జట్టును ఎంపిక చేయడం, భారతదేశంలో క్రికెట్ను నియంత్రించడం లాంటి ముఖ్యమైన పబ్లిక్ ఫంక్షన్లను బీసీసీఐ చేస్తుంది.
- అయితే, పబ్లిక్ ఫంక్షన్ చేసినంత మాత్రాన ఒక సంస్థ దానంతటదే ఆర్టీఐ చట్టం కింద పబ్లిక్ అథారిటీ కాలేదని సీఐసీ స్పష్టం చేసింది.
- ఆర్టీఐ కిందకు రావాలంటే, సెక్షన్ 2(h) కింద పేర్కొన్న చట్టపరమైన షరతులను ఆ సంస్థ నెరవేర్చాలి.
సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు
జీ టెలిఫిల్మ్స్ లిమిటెడ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 2005
- ఈ కేసులో, ఆర్టికల్ 12 కింద బీసీసీఐ ‘రాజ్యం’ కాదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
- బీసీసీఐ ఆర్థికంగా, క్రియాశీలంగా, పరిపాలనాపరంగా ప్రభుత్వ ఆధిపత్యంలో లేదని కోర్టు గమనించింది. ఇందులో ప్రభుత్వ వాటాలు లేవు. రాజ్యం నుండి గణనీయమైన ఆర్థిక సహాయాన్ని ఇది పొందలేదు.
- ఈ తీర్పు సీఐసీ వాదనకు రాజ్యాంగపరమైన ఆధారాన్ని ఏర్పరిచింది.
తలప్పలం సర్వీస్ కోఆపరేటివ్ బ్యాంక్ లిమిటెడ్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ, 2013
- ఆర్టీఐ చట్టంలోని సెక్షన్ 2(h) కింద “నియంత్రణ” అంటే చెప్పుకోదగ్గ నియంత్రణ అని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. కేవలం పర్యవేక్షణ లేదా నియంత్రణ మాత్రమే సరిపోదని తెలిపింది.
- బీసీసీఐపై ప్రభుత్వ నియంత్రణ చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో లేదని చెప్పడానికి సీఐసీ ఈ సూత్రాన్ని ఉపయోగించింది.
బీసీసీఐ వర్సెస్ క్రికెట్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ బీహార్, 2016
- ఈ కేసులో లోధా కమిటీ (Lodha Committee) సిఫార్సుల ద్వారా సుప్రీంకోర్టు బీసీసీఐలో పరిపాలనాపరమైన సంస్కరణలను విధించింది.
- ఆర్టికల్ 12 కింద బీసీసీఐ ‘రాజ్యం’ కాకపోయినా, అది పబ్లిక్ ఫంక్షన్లు చేస్తుంది కాబట్టి ఆర్టికల్ 226 కింద న్యాయపరమైన సమీక్షకు (Judicial review) లోబడి ఉంటుందని కోర్టు తెలిపింది.
- అంటే బీసీసీఐ చర్యలు ఏకపక్షంగా ఉంటే లేదా ప్రజా ప్రయోజనాలకు వ్యతిరేకంగా ఉంటే వాటిని హైకోర్టులు పరిశీలించవచ్చు.
లోధా కమిటీ, లా కమిషన్ పాత్ర
బీసీసీఐ పరిపాలనలో లోధా కమిటీ ప్రధాన సంస్కరణలను సిఫార్సు చేసింది:
- పదవీకాల పరిమితులు (Tenure limits)
- ఒక రాష్ట్రం-ఒక ఓటు సూత్రం
- విరుద్ధ ప్రయోజనాల (Conflict-of-interest) నిబంధనలు
- నిర్మాణాత్మక సంస్కరణలు
బీసీసీఐ కూడా జాతీయ క్రీడా సమాఖ్యల (National Sports Federation) మాదిరిగానే విధులను నిర్వహిస్తుంది కాబట్టి దాన్ని ఆర్టీఐ చట్టం పరిధిలోకి తీసుకురావాలని భారత లా కమిషన్ తన 275వ నివేదిక (2018)లో సిఫార్సు చేసింది.
అయితే, ఈ సిఫార్సులు బైండింగ్ చట్టంగా (Binding law) మారలేదు.
జాతీయ క్రీడా పరిపాలన చట్టం, 2025 (National Sports Governance Act, 2025)
ప్రభుత్వం నుండి గ్రాంట్లు (నిధులు) పొందే క్రీడా సంస్థలను ఆర్టీఐ చట్టం కింద పబ్లిక్ అథారిటీలుగా పరిగణించవచ్చని జాతీయ క్రీడా పరిపాలన చట్టం, 2025 స్పష్టం చేసింది. అయితే, ఆ నిధులను వినియోగించినంత మేర మాత్రమే ఇది వర్తిస్తుంది.
బీసీసీఐ అలాంటి ప్రభుత్వ నిధులను పొందదు కాబట్టి, అది ఈ నిబంధన పరిధిలోకి రాదు.
ప్రాముఖ్యత
1. ఆర్టీఐ పరిధిని స్పష్టం చేసింది
శక్తివంతమైన లేదా ప్రభావవంతమైన ప్రతి సంస్థ దానంతటదే ఆర్టీఐ కిందకు రాదని ఈ నిర్ణయం వివరిస్తుంది. ఆ సంస్థ సెక్షన్ 2(h) కింద షరతులను సంతృప్తి పరచాలి.
2. పబ్లిక్ ఫంక్షన్, పబ్లిక్ అథారిటీ మధ్య వ్యత్యాసం
బీసీసీఐ పబ్లిక్ ఫంక్షన్లను చేస్తుంది. కానీ దాన్ని ఆర్టీఐ చట్టం కింద పబ్లిక్ అథారిటీగా వర్గీకరించడానికి ఆ ఒక్కటీ సరిపోదు.
3. సంస్థాగత స్వయంప్రతిపత్తిని రక్షిస్తుంది
పార్లమెంటు స్పష్టంగా చట్టం చేస్తే తప్ప, ఒక ప్రైవేట్ క్రీడా సంస్థకు ఆర్టీఐ చట్టం నేరుగా వర్తించదని, దాని స్వయంప్రతిపత్తికి (Autonomy) భద్రత ఉంటుందని ఈ తీర్పు చెబుతోంది.
4. క్రీడా పరిపాలనా సమస్యలను హైలైట్ చేస్తుంది
క్రీడా పరిపాలనలో పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం, నిష్పక్షపాత విధానాలపై ఈ నిర్ణయం మళ్లీ ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది.
ఆందోళనలు
1. జవాబుదారీతనంలో లోపం
భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించే ఆటగాళ్లను బీసీసీఐ ఎంపిక చేస్తుంది. క్రికెట్ పరిపాలనను నియంత్రిస్తుంది. కానీ ఆర్టీఐ కింద ప్రజలు దాని నుండి సమాచారాన్ని కోరలేరు.
2. పారదర్శకత లేకపోవడం
ఎంపిక ప్రక్రియ, ఆర్థిక ఒప్పందాలు, విరుద్ధ ప్రయోజనాలు, పరిపాలనకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని ప్రజలు తెలుసుకోలేరు. ప్రజా పరిశీలనకు ఇవి దూరంగా ఉండవచ్చు.
3. క్రికెట్ ప్రజా ప్రాముఖ్యత
భారతదేశంలో క్రికెట్ కేవలం ఒక ప్రైవేట్ క్రీడ మాత్రమే కాదు. దానికి జాతీయ ప్రాముఖ్యత, విస్తృతమైన ప్రజా భాగస్వామ్యం ఉన్నాయి.
4. ప్రస్తుత ఆర్టీఐ చట్టం పరిమితులు
అధిక ప్రజా ప్రాముఖ్యత కలిగిన విధులను నిర్వహించే ప్రైవేట్ సంస్థలను ఆర్టీఐ చట్టం పూర్తిగా కవర్ చేయకపోవచ్చని ఈ కేసు చూపుతోంది.
5. చట్టపరమైన స్పష్టత అవసరం
జాతీయ స్థాయి పబ్లిక్ ఫంక్షన్లను నిర్వహించే ప్రైవేట్ సంస్థలు పారదర్శకత నిబంధనలను పాటించాలా వద్దా అనే దానిపై స్పష్టమైన చట్టం అవసరం.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ
- ఆడిట్ చేసిన ఖాతాలు, ఎంపిక విధానాలు, విరుద్ధ ప్రయోజనాల ప్రకటనలు, కీలక పరిపాలనా నిర్ణయాలు లాంటి ముఖ్యమైన సమాచారాన్ని బీసీసీఐ స్వచ్ఛందంగా ప్రచురించవచ్చు.
- పబ్లిక్ ఫంక్షన్లను నిర్వహించే క్రీడా సంస్థల కోసం సమతుల్యమైన పారదర్శకతా చట్రాన్ని (Transparency framework) పార్లమెంటు పరిశీలించవచ్చు.
- క్రీడా పరిపాలన సంస్కరణలు ప్రజా జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారిస్తూనే సంస్థల స్వయంప్రతిపత్తిని కాపాడాలి.
- ప్రభుత్వం మితిమీరిన జోక్యాన్ని నివారించాలి. కానీ జాతీయ ప్రాముఖ్యత ఉన్న సంస్థల కోసం కనీస వెల్లడి ప్రమాణాలను (Minimum disclosure standards) ప్రోత్సహించాలి.
- పెద్ద క్రీడా సంస్థలను పూర్తిగా ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని సంస్థలుగా మార్చకుండా, వాటి కోసం ఒక ప్రత్యేక క్రీడా పారదర్శకతా చట్రాన్ని అభివృద్ధి చేయవచ్చు.
ముగింపు
బీసీసీఐని ప్రభుత్వం సృష్టించలేదు, నియంత్రించడం లేదు, చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో నిధులు సమకూర్చడం లేదు. కాబట్టి 2026 నాటి సీఐసీ నిర్ణయం దాన్ని ఆర్టీఐ చట్టం పరిధి నుంచి దూరంగా ఉంచింది. అయితే, బీసీసీఐ ముఖ్యమైన పబ్లిక్ ఫంక్షన్లను చేస్తుంది. ఇది లక్షలాది మంది పౌరులు, ఆటగాళ్లు, అభిమానులపై ప్రభావం చూపుతుంది.
అందువల్ల, ఈ సమస్య కేవలం చట్టపరమైనది మాత్రమే కాదు, నైతిక, పరిపాలనాపరమైన అంశాలతో కూడా ముడిపడి ఉంది. క్రీడా పరిపాలనలో పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం, స్వయంప్రతిపత్తిని నిర్ధారించే సమతుల్య చట్రం భారతదేశానికి అవసరం.
యూపీఎస్సీ గత సంవత్సరాల ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్ర. సమాచార హక్కు చట్టం, 2005 (RTI Act, 2005) కింద కింది వాటిలో దేనికి సంబంధించిన సమాచారాన్ని అందించవచ్చు? (CDS-I, 2015)
ఎ. నేషనల్ సెక్యూరిటీ కౌన్సిల్ సెక్రటేరియట్
బి. అస్సాం రైఫిల్స్
సి. బోర్డర్ రోడ్ డెవలప్మెంట్ బోర్డ్
డి. బోర్డర్ రోడ్ ఆర్గనైజేషన్
జవాబు: డి
వివరణ (Explanation)
సమాచార హక్కు చట్టం, 2005 లోని సెక్షన్ 24 కింద, రెండవ షెడ్యూల్లో (Second Schedule) పేర్కొన్న కొన్ని నిఘా, భద్రతా సంస్థలకు ఆర్టీఐ (RTI) కింద సమాచారం అందించడం నుంచి చట్టం మినహాయింపు ఇచ్చింది.
- రెండవ షెడ్యూల్ కింద నేషనల్ సెక్యూరిటీ కౌన్సిల్ సెక్రటేరియట్కు మినహాయింపు ఉంది.
- అస్సాం రైఫిల్స్కు కూడా మినహాయింపు ఉంది.
- బోర్డర్ రోడ్ డెవలప్మెంట్ బోర్డ్కు మినహాయింపు ఉంది.
- బోర్డర్ రోడ్ ఆర్గనైజేషన్కు (Border Road Organisation) ఈ విధంగా మినహాయింపు లేదు. కాబట్టి, చట్టంలోని సాధారణ ఆంక్షలకు లోబడి, ఆర్టీఐ చట్టం కింద ఈ సంస్థ సమాచారాన్ని అందించవచ్చు.
అయితే, అవినీతి (Corruption) లేదా మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు (Human rights violations) సంబంధించిన విషయమైతే, మినహాయింపు ఉన్న సంస్థలు కూడా సమాచారాన్ని తప్పనిసరిగా అందించాలి.
అందువల్ల, సరైన జవాబు డి. బోర్డర్ రోడ్ ఆర్గనైజేషన్.
కేర్ మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్నలు (CARE MCQs)
ప్ర. బీసీసీఐ (BCCI), ఆర్టీఐ చట్టం (RTI Act) నేపథ్యంలో కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
- ఆర్టీఐ చట్టంలోని సెక్షన్ 2(h) కింద బీసీసీఐ ఒక పబ్లిక్ అథారిటీ (Public authority) కాదని సీఐసీ (CIC) 2026లో తీర్పునిచ్చింది.
- తమిళనాడు సొసైటీల రిజిస్ట్రేషన్ చట్టం, 1975 (Tamil Nadu Societies Registration Act, 1975) కింద బీసీసీఐని నమోదు చేశారు.
- బీసీసీఐ తన రోజువారీ కార్యకలాపాల కోసం ప్రభుత్వం నుంచి భారీగా నిధులను (Government grants) పొందుతుంది.
పైన ఇచ్చిన వ్యాఖ్యలలో ఎన్ని సరైనవి?
ఎ. ఒకటి మాత్రమే
బి. రెండు మాత్రమే
సి. మూడూ సరైనవే
డి. ఏదీ కాదు
జవాబు: బి
వివరణ (Explanation):
- వ్యాఖ్య 1 సరైనది: ఆర్టీఐ చట్టంలోని సెక్షన్ 2(h) కింద పబ్లిక్ అథారిటీ (Public authority) నిర్వచనం కిందికి బీసీసీఐ రాదని సీఐసీ తీర్పునిచ్చింది.
- వ్యాఖ్య 2 సరైనది: తమిళనాడు సొసైటీల రిజిస్ట్రేషన్ చట్టం, 1975 కింద బీసీసీఐని ఒక సొసైటీగా నమోదు చేశారు.
- వ్యాఖ్య 3 తప్పు: బీసీసీఐ ప్రభుత్వం నుండి భారీగా నిధులను పొందడం లేదని సీఐసీ గుర్తించింది. ఇది ప్రధానంగా మీడియా హక్కులు (Media rights), స్పాన్సర్షిప్లు, ప్రసార ఒప్పందాలు (Broadcasting agreements), టిక్కెట్ అమ్మకాల ద్వారా ఆదాయాన్ని ఆర్జిస్తుంది.
అదనపు సమాచారం (Additional Information):
ఒక సంస్థ కేవలం ముఖ్యమైన పబ్లిక్ ఫంక్షన్లను (Public functions) నిర్వహించినంత మాత్రాన అది దానంతటదే పబ్లిక్ అథారిటీ కాలేదు. ఆర్టీఐ చట్టంలోని సెక్షన్ 2(h) కింద పేర్కొన్న షరతులను అది నెరవేర్చాలి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. బీసీసీఐ ఆర్టీఐ పరిధిలోకి ఎందుకు రాదు?
ఆర్టీఐ చట్టంలోని సెక్షన్ 2(h) కింద దీనిని ప్రభుత్వం సృష్టించలేదు, నియంత్రించడం లేదు, దీనిలో ప్రభుత్వ యాజమాన్యం లేదు. అలాగే దీనికి ప్రభుత్వం చెప్పుకోదగ్గ స్థాయిలో నిధులు సమకూర్చడం లేదు కాబట్టి ఇది ఆర్టీఐ పరిధిలోకి రాదు.
2. బీసీసీఐ ప్రభుత్వ సంస్థేనా?
కాదు. ఇది తమిళనాడు సొసైటీల రిజిస్ట్రేషన్ చట్టం, 1975 కింద నమోదు చేసిన ఒక ప్రైవేట్ సొసైటీ (Private society).
3. బీసీసీఐ నిర్ణయాలను న్యాయస్థానాలు పరిశీలించవచ్చా?
అవును. బీసీసీఐ నిర్ణయాలలో పబ్లిక్ ఫంక్షన్ లేదా ప్రజా ప్రయోజనాలు (Public interest) ఇమిడి ఉంటే, ఆర్టికల్ 226 (Article 226) కింద హైకోర్టులు ఆ నిర్ణయాలను పరిశీలించవచ్చు.
4. బీసీసీఐని ఆర్టీఐ పరిధిలోకి తీసుకురావాలని ఏ కమిటీ అయినా సిఫార్సు చేసిందా?
అవును. లోధా కమిటీ (Lodha Committee), లా కమిషన్ 275వ నివేదిక (Law Commission’s 275th Report) పారదర్శకతను పెంచాలని సూచించాయి. బీసీసీఐని ఆర్టీఐ పరిధిలోకి తీసుకురావాలని ఈ నివేదికలు సిఫార్సు చేశాయి.
మూలం: ది ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్
ఆవశ్యకత: జీఎస్ పేపర్ III – ఇంధనం, మౌలిక సదుపాయాలు, వాతావరణ మార్పు, సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
శక్తి నిల్వ (Energy Storage), బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్ (Battery Energy Storage System), పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ (Pumped Hydro Storage), లిథియం ఐరన్ ఫాస్ఫేట్ బ్యాటరీ (Lithium Iron Phosphate Battery), గ్రిడ్ స్థిరత్వం (Grid Stability), కాన్సంట్రేటింగ్ సోలార్-థర్మల్ స్టోరేజ్ (Concentrating Solar-Thermal Storage), కంప్రెస్డ్-ఎయిర్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ (Compressed-Air Energy Storage), ఫ్లైవీల్ స్టోరేజ్ (Flywheel Storage), గ్రావిటీ స్టోరేజ్ (Gravity Storage), సెంట్రల్ ఎలక్ట్రిసిటీ అథారిటీ (Central Electricity Authority).
మెయిన్స్ కోసం:
పునరుత్పాదక శక్తి అనుసంధానం (Renewable Energy Integration), గ్రిడ్ స్థిరత్వం, ఇంధన భద్రత (Energy Security), నిల్వ మౌలిక సదుపాయాలు (Storage Infrastructure), స్వచ్ఛమైన ఇంధన పరివర్తన (Clean Energy Transition), దిగుమతులపై ఆధారపడటం (Import Dependence), బ్యాటరీల తయారీ, 24 గంటల పునరుత్పాదక విద్యుత్ (Round-the-Clock Renewable Power), వాతావరణ లక్ష్యాలు (Climate Commitments).వ్యాసం ఆకృతి
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
స్వచ్ఛమైన ఇంధన లక్ష్యాలను చేరుకోవడానికి భారతదేశం పునరుత్పాదక శక్తిని వేగంగా విస్తరిస్తోంది. అయితే, సౌర, పవన విద్యుత్ నిరంతరంగా ఉత్పత్తి కావు. సూర్యాస్తమయం తర్వాత సౌర విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఆగిపోతుంది. పవన విద్యుత్ ఉత్పత్తి వాతావరణంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీనివల్ల విద్యుత్ ఉత్పత్తికి, డిమాండ్కు మధ్య అంతరం ఏర్పడుతుంది. అందువల్ల గ్రిడ్ స్థిరత్వం (Grid stability), నమ్మకమైన విద్యుత్ సరఫరా, పునరుత్పాదక శక్తిని మెరుగ్గా అనుసంధానం చేయడానికి శక్తి నిల్వ (Energy storage) అత్యవసరంగా మారింది.
శక్తి నిల్వ అవసరం (Need for Energy Storage)
- రోజులో అన్ని సమయాల్లో పునరుత్పాదక విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఒకేలా ఉండదు.
- సౌర విద్యుత్ ప్రధానంగా పగటి పూట మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటుంది. సూర్యాస్తమయం తర్వాత ఇది సున్నాకు పడిపోతుంది.
- వాతావరణ, కాలానుగుణ పరిస్థితులను బట్టి పవన విద్యుత్ మారుతూ ఉంటుంది.
- సౌర విద్యుత్ అందుబాటులో లేని సాయంత్రం లేదా రాత్రి వేళల్లో విద్యుత్ డిమాండ్ గరిష్ట స్థాయికి చేరుకోవచ్చు.
- శక్తిని నిల్వ చేయకపోతే, విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఎక్కువగా ఉన్న సమయాల్లో మిగిలిపోయిన విద్యుత్ వృధా అవుతుంది.
- పునరుత్పాదక విద్యుత్ ఉత్పత్తి తక్కువగా ఉన్నప్పుడు విద్యుత్ను సరఫరా చేయడానికి నిల్వ వ్యవస్థలు సహాయపడతాయి.
- ఇది గ్రిడ్పై ఒత్తిడిని తగ్గిస్తుంది. స్థిరమైన విద్యుత్ సరఫరాకు మద్దతు ఇస్తుంది.
శక్తి నిల్వ అంటే ఏమిటి? (What is Energy Storage?)
- విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు మిగిలిన విద్యుత్ను నిల్వ చేసి, డిమాండ్ పెరిగినప్పుడు దానిని విడుదల చేసే వ్యవస్థలనే శక్తి నిల్వ అంటారు.
- ఇది విద్యుత్ను నిల్వ చేయగల రూపంలోకి మారుస్తుంది. తరువాత దానిని తిరిగి విద్యుత్గా మారుస్తుంది.
- సౌర, పవన విద్యుత్ వనరులు నిరంతరంగా విద్యుత్ను అందించలేవు కాబట్టి వీటికి శక్తి నిల్వ చాలా ముఖ్యం.
శక్తి నిల్వలో ప్రధాన రకాలు (Major Types of Energy Storage)
1. పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ (Pumped Hydro Storage)
- మిగిలిపోయిన విద్యుత్ను ఉపయోగించి కింది జలాశయం (Lower reservoir) నుంచి ఎగువ జలాశయానికి నీటిని పంపుతారు.
- విద్యుత్ డిమాండ్ పెరిగినప్పుడు, నిల్వ చేసిన నీటిని కిందికి విడుదల చేస్తారు.
- ప్రవహించే నీరు టర్బైన్లను (Turbines) తిప్పి విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.
- దీర్ఘకాలిక నిల్వకు ఇది అనుకూలంగా ఉంటుంది.
2. బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్ (Battery Energy Storage System)
- బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్ (BESS) విద్యుత్ను రసాయన రూపంలో నిల్వ చేస్తుంది. అవసరమైనప్పుడు విడుదల చేస్తుంది.
- లిథియం-అయాన్ (Lithium-ion) బ్యాటరీలు, ముఖ్యంగా లిథియం ఐరన్ ఫాస్ఫేట్ (Lithium Iron Phosphate) బ్యాటరీలను విరివిగా ఉపయోగిస్తారు.
- వీటి ధరలు తగ్గడం, అధిక సామర్థ్యం, సుదీర్ఘ జీవితకాలం కారణంగా వీటికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు.
- స్వల్పకాలిక నిల్వకు ఇది అనుకూలంగా ఉంటుంది.
3. కాన్సంట్రేటింగ్ సోలార్-థర్మల్ స్టోరేజ్ (Concentrating Solar-Thermal Storage)
- అద్దాలు సూర్యరశ్మిని ఒక రిసీవర్పై (Receiver) కేంద్రీకరిస్తాయి.
- ఈ వేడిని కరిగిన ఉప్పు (Molten salt) లాంటి పదార్థాలలో నిల్వ చేస్తారు.
- నిల్వ చేసిన ఈ వేడిని తరువాత నీటి ఆవిరిని ఉత్పత్తి చేయడానికి, విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు.
4. కంప్రెస్డ్-ఎయిర్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ (Compressed-Air Energy Storage)
- మిగిలిన విద్యుత్ను ఉపయోగించి గాలిని కంప్రెస్ (Compress) చేస్తారు.
- కంప్రెస్ చేసిన గాలిని భూగర్భ గుహలు లేదా ట్యాంకుల్లో నిల్వ చేస్తారు.
- తరువాత దానిని విడుదల చేసి టర్బైన్లను తిప్పి విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేస్తారు.
5. ఫ్లైవీల్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ (Flywheel Energy Storage)
- విద్యుత్ను భ్రమణ శక్తి (Rotational energy) రూపంలో నిల్వ చేస్తారు.
- ఒక రోటర్ (Rotor) చాలా వేగంగా తిరుగుతుంది.
- ఇది గ్రిడ్లోకి వేగంగా విద్యుత్ను పంపుతుంది. స్వల్పకాలిక హెచ్చుతగ్గులను నిర్వహించడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.
6. గ్రావిటీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ (Gravity Energy Storage)
- బరువైన వస్తువులను పైకి ఎత్తడానికి విద్యుత్ను ఉపయోగిస్తారు.
- విద్యుత్ అవసరమైనప్పుడు, ఆ బరువులను కిందికి దించుతారు.
- గురుత్వాకర్షణ శక్తి (Gravitational energy) తిరిగి విద్యుత్గా మారుతుంది.
భారతదేశ ప్రస్తుత శక్తి నిల్వ సామర్థ్యం (India’s Present Energy Storage Capacity)
- భారతదేశం పునరుత్పాదక విద్యుత్ ఉత్పత్తిని వేగంగా విస్తరించింది.
- భారతదేశ మొత్తం స్థాపిత విద్యుత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యములో పునరుత్పాదక వనరుల వాటా దాదాపు 53 శాతంగా ఉంది.
- భారతదేశ మొత్తం స్థాపిత సామర్థ్యం సుమారు 532 గిగావాట్లు (GW).
- పునరుత్పాదక సామర్థ్యం సుమారు 283 గిగావాట్లుగా ఉంది.
- సౌర విద్యుత్ ఒక్కటే 150 గిగావాట్లకు పైగా అందిస్తోంది.
- అయినప్పటికీ, శక్తి నిల్వ సామర్థ్యం ఇంకా తక్కువగానే ఉంది.
- భారతదేశ స్థాపిత BESS సామర్థ్యం సుమారు 0.27 గిగావాట్లు.
- భారతదేశ పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ సామర్థ్యం సుమారు 7.2 గిగావాట్లు.
భారతదేశ భవిష్యత్ నిల్వ లక్ష్యాలు (India’s Future Storage Targets)
- శక్తి నిల్వ అవసరాలు భారీగా పెరుగుతాయని సెంట్రల్ ఎలక్ట్రిసిటీ అథారిటీ (Central Electricity Authority) అంచనా వేసింది.
- భారతదేశ మొత్తం శక్తి నిల్వ సామర్థ్యం 2035-36 నాటికి 174 గిగావాట్లు / 888 గిగావాట్ అవర్స్ (GWh) కు చేరుకుంటుందని అధికారులు అంచనా వేశారు.
- ఇందులో కిందివి ఉన్నాయి:
- 80 గిగావాట్లు / 321 గిగావాట్ అవర్స్ బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్
- 94 గిగావాట్లు / 567 గిగావాట్ అవర్స్ పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్
- 2030 తర్వాత నాలుగు నుంచి ఆరు గంటల వ్యవధి ఉన్న నిల్వ వ్యవస్థలు మరింత ముఖ్యమైనవిగా మారుతాయి.
- భారతదేశ శిలాజ రహిత ఇంధన (Non-fossil fuel) స్థాపిత సామర్థ్యం 2035-36 నాటికి 283 గిగావాట్ల నుంచి 786 గిగావాట్లకు పెరుగుతుందని అంచనా.
ప్రాజెక్ట్ పైప్లైన్ (Project Pipeline)
పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్
- సుమారు 13,120 మెగావాట్లు / 78,720 మెగావాట్ అవర్స్ సామర్థ్యం ఉన్న పంప్డ్ హైడ్రో ప్రాజెక్టులు నిర్మాణ దశలో ఉన్నాయి.
- మరో 9,580 మెగావాట్లు / 57,480 మెగావాట్ అవర్స్ సామర్థ్యానికి అనుమతులు లభించాయి. ఇవి నిర్మాణ దశకు సిద్ధంగా ఉన్నాయి.
- దాదాపు 75,000 మెగావాట్ల సామర్థ్యం ఉన్న ప్రాజెక్టులు సర్వే, పరిశోధన దశలో ఉన్నాయి.
బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్
- సుమారు 10,658.94 మెగావాట్లు / 28,739.32 మెగావాట్ అవర్స్ BESS సామర్థ్యం నిర్మాణంలో ఉంది.
- 22,347.15 మెగావాట్లు / 69,836.70 మెగావాట్ అవర్స్ సామర్థ్యం ఉన్న ప్రాజెక్టులు టెండర్ దశలో ఉన్నాయి.
దిగుమతులపై ఆధారపడే సవాలు (Import Dependence Challenge)
- బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థల కోసం భారతదేశం ఎక్కువగా దిగుమతులపైనే ఆధారపడుతుంది.
- భారతదేశం దాదాపు 75-80 శాతం లిథియం-అయాన్ సెల్స్ను దిగుమతి చేసుకుంటుంది.
- బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థ మొత్తం ఖర్చులో లిథియం-అయాన్ సెల్స్ వాటానే సుమారు 80 శాతం ఉంటుంది.
- ప్రపంచ బ్యాటరీ తయారీలో 75-80 శాతానికి పైగా ఒక ఆసియా దేశమే ఆధిపత్యం చెలాయిస్తోంది.
- దీనివల్ల కింది ప్రమాదాలు పొంచి ఉన్నాయి:
- భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు (Geopolitical tensions)
- వాణిజ్య ఆంక్షలు (Trade restrictions)
- ధరల హెచ్చుతగ్గులు (Price volatility)
- సరఫరా గొలుసు కోసం ఇతరులపై ఆధారపడటం
ప్రపంచ శక్తి నిల్వ ముఖచిత్రం (Global Energy Storage Scenario)
- ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యంత విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తున్న రెండు నిల్వ సాంకేతికతలు:
- పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్
- బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్
- ప్రపంచ పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ స్థాపిత సామర్థ్యం సుమారు 160 గిగావాట్లు.
- ప్రధాన దేశాల్లో ఇవి ఉన్నాయి:
- చైనా – సుమారు 66 గిగావాట్లు
- జపాన్ – 21.8 గిగావాట్లు
- అమెరికా – 18.9 గిగావాట్లు
- యూరప్ – సుమారు 28 గిగావాట్లు
- ప్రపంచ బ్యాటరీ నిల్వ సామర్థ్యం సుమారు 270 గిగావాట్లుగా అంచనా వేశారు.
- 2025లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా సుమారు 108 గిగావాట్ల కొత్త బ్యాటరీ నిల్వ సామర్థ్యాన్ని జోడించారు.
- 2025లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా పెరిగిన బ్యాటరీ నిల్వలో చైనా వాటానే దాదాపు 60 శాతం ఉంది.
సవాళ్లు (Challenges)
- పునరుత్పాదక శక్తి వృద్ధితో పోలిస్తే భారతదేశ శక్తి నిల్వ విస్తరణ చాలా వెనుకబడి ఉంది.
- బ్యాటరీ నిల్వ ఇప్పటికీ దిగుమతి చేసుకున్న లిథియం-అయాన్ సెల్స్పైనే ఆధారపడి ఉంది.
- పంప్డ్ హైడ్రో ప్రాజెక్టులకు అనువైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, పర్యావరణ అనుమతులు అవసరం.
- భారీ శక్తి నిల్వ ప్రాజెక్టులకు అధిక పెట్టుబడి అవసరం.
- బ్యాటరీ సరఫరా గొలుసులు భౌగోళిక రాజకీయ ప్రమాదాలకు గురయ్యే అవకాశం ఉంది.
- మారే పునరుత్పాదక విద్యుత్కు అనుగుణంగా గ్రిడ్ ప్రణాళికను మార్చుకోవాలి.
- బ్యాటరీల రీసైక్లింగ్ (Recycling), పారవేయడం వల్ల పర్యావరణ సమస్యలు తలెత్తవచ్చు.
- దీర్ఘకాలిక నిల్వ సాంకేతికత ఇంకా అభివృద్ధి దశలోనే ఉంది.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ (Way Forward)
- బీఈఎస్ఎస్ (BESS), పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ రెండింటి సామర్థ్యాన్ని పెంచాలి.
- దేశీయంగా బ్యాటరీ సెల్స్ తయారీని ప్రోత్సహించాలి.
- బ్యాటరీ సరఫరా గొలుసులను, కీలక ఖనిజాల (Critical minerals) వనరులను విస్తరించాలి.
- సోడియం-అయాన్ (Sodium-ion), ఫ్లో బ్యాటరీలు (Flow batteries), గ్రావిటీ స్టోరేజ్ లాంటి ప్రత్యామ్నాయాలపై పరిశోధనలకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
- గ్రిడ్-స్థాయి నిల్వ సమీకరణ కోసం స్పష్టమైన విధానాలను అభివృద్ధి చేయాలి.
- శక్తి నిల్వతో ముడిపడి ఉన్న పునరుత్పాదక ఇంధన ప్రాజెక్టులను ప్రోత్సహించాలి.
- పర్యావరణ రక్షణ చర్యలతో పాటు పంప్డ్ స్టోరేజ్ ప్రాజెక్టులకు అనుమతుల ప్రక్రియను మెరుగుపరచాలి.
- బ్యాటరీల రీసైక్లింగ్, వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థను (Circular economy) ప్రోత్సహించాలి.
- పరిశ్రమలకు 24 గంటల పాటు పునరుత్పాదక విద్యుత్ను అందించడానికి శక్తి నిల్వ వ్యవస్థలను ఉపయోగించాలి.
- డిజిటల్ అంచనా, స్మార్ట్ డిస్పాచ్ సిస్టమ్స్ (Smart dispatch systems) ద్వారా గ్రిడ్ నిర్వహణను బలోపేతం చేయాలి.
ముగింపు (Conclusion)
సౌర, పవన శక్తి రంగంలో భారతదేశం బలమైన పురోగతి సాధించింది. అయితే నమ్మకమైన విద్యుత్ సరఫరాను నిర్ధారించడానికి పునరుత్పాదక శక్తికి భారీ స్థాయిలో శక్తి నిల్వ అవసరం. గ్రిడ్ స్థిరత్వానికి, హెచ్చుతగ్గులను తగ్గించడానికి, 24 గంటల పాటు స్వచ్ఛమైన విద్యుత్ను అందించడానికి పంప్డ్ హైడ్రో, బ్యాటరీ నిల్వ వ్యవస్థలు చాలా కీలకం. భారతదేశం ఇప్పుడు నిల్వ మౌలిక సదుపాయాలు, దేశీయ బ్యాటరీల తయారీ, సరఫరా గొలుసు భద్రత, గ్రిడ్ ఆధునీకరణపై దృష్టి పెట్టాలి.
యూపీఎస్సీ గత సంవత్సరాల ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్ర. కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి: (2016)
- 2015లో జరిగిన ఐక్యరాజ్యసమితి వాతావరణ మార్పుల సదస్సులో అంతర్జాతీయ సౌర కూటమిని (International Solar Alliance) ప్రారంభించారు.
- ఈ కూటమిలో ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలన్నీ ఉన్నాయి.
పైన ఇచ్చిన వ్యాఖ్యలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
ఎ. 1 మాత్రమే
బి. 2 మాత్రమే
సి. 1, 2
డి. 1, 2 కాదు
జవాబు: ఎ
వివరణ (Explanation)
- వ్యాఖ్య 1 సరైనది: 2015లో పారిస్లో జరిగిన ఐక్యరాజ్యసమితి వాతావరణ మార్పుల సదస్సులో (COP21) భారతదేశం, ఫ్రాన్స్ దేశాలు అంతర్జాతీయ సౌర కూటమిని (International Solar Alliance – ISA) ప్రారంభించాయి.
- వ్యాఖ్య 2 తప్పు: ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్య దేశాలన్నీ దానంతట అవే ఐఎస్ఏలో (ISA) భాగం కావు. ప్రారంభంలో కర్కట రేఖ (Tropic of Cancer), మకర రేఖల (Tropic of Capricorn) మధ్య ఉన్న, సౌర వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్న దేశాలపై ఇది ప్రధానంగా దృష్టి పెట్టింది. ఆ తర్వాత, సభ్యత్వాన్ని మరింత విస్తృతం చేశారు. కానీ, ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్యులందరూ ఇందులో డిఫాల్ట్గా ఉండరు.
అదనపు సమాచారం (Additional Information)
అభివృద్ధి చెందుతున్న, ఉష్ణమండల దేశాలలో (Tropical countries) సౌర విద్యుత్ సహకారాన్ని ప్రోత్సహించడం, సౌర విద్యుత్ వ్యయాన్ని తగ్గించడం, పెట్టుబడులను సమీకరించడం, స్వచ్ఛమైన ఇంధన పరివర్తనకు (Clean energy transition) మద్దతు ఇవ్వడం అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి ప్రధాన లక్ష్యం.
కేర్ మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్నలు (CARE MCQs)
ప్ర. శక్తి నిల్వ వ్యవస్థల (Energy storage systems) నేపథ్యంలో కింది వాటిని పరిశీలించండి:
- పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ (Pumped Hydro Storage)
- బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ (Battery Energy Storage Systems)
- కంప్రెస్డ్-ఎయిర్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ (Compressed-air energy storage systems)
- ఫ్లైవీల్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ (Flywheel energy storage systems)
పైవాటిలో శక్తి నిల్వ వ్యవస్థల రకాలు ఏవి?
ఎ. 1, 2 మాత్రమే
బి. 1, 2, 3 మాత్రమే
సి. 2, 3, 4 మాత్రమే
డి. 1, 2, 3, 4
జవాబు: డి
వివరణ (Explanation):
- పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ – సరైనది. కింది జలాశయం (Lower reservoir) నుంచి ఎగువ జలాశయానికి నీటిని పంపడం ద్వారా ఇది శక్తిని నిల్వ చేస్తుంది. విద్యుత్ డిమాండ్ పెరిగినప్పుడు టర్బైన్ల (Turbines) ద్వారా ఆ నీటిని విడుదల చేస్తుంది.
- బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ – సరైనది. ఈ వ్యవస్థలు విద్యుత్ను రసాయన రూపంలో నిల్వ చేస్తాయి. అవసరమైనప్పుడు దాన్ని విడుదల చేస్తాయి.
- కంప్రెస్డ్-ఎయిర్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ – సరైనది. ఈ వ్యవస్థలు మిగిలిపోయిన విద్యుత్ను ఉపయోగించి గాలిని కంప్రెస్ (Compress) చేస్తాయి. తర్వాత విద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం దాన్ని నిల్వ చేస్తాయి.
- ఫ్లైవీల్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ – సరైనది. ఇవి రోటర్ను (Rotor) చాలా వేగంగా తిప్పడం ద్వారా విద్యుత్ను భ్రమణ శక్తి (Rotational energy) రూపంలో నిల్వ చేస్తాయి.
అదనపు సమాచారం (Additional Information):
పాఠ్యాంశంలో పేర్కొన్న ఇతర నిల్వ వ్యవస్థలు:
- కాన్సంట్రేటింగ్ సోలార్-థర్మల్ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ (Concentrating solar-thermal storage systems)
- గ్రావిటీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ (Gravity energy storage systems)
పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ (PHS), బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్స్ (BESS) ప్రస్తుతం అత్యంత విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తున్న సాంకేతికతలు అని కూడా ఈ పాఠ్యాంశం చెబుతోంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. శక్తి నిల్వ (Energy storage) అంటే ఏమిటి?
విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు మిగిలిపోయిన విద్యుత్ను నిల్వ చేసి, విద్యుత్ డిమాండ్ పెరిగినప్పుడు దానిని విడుదల చేయడాన్నే శక్తి నిల్వ అంటారు.
2. పునరుత్పాదక శక్తికి (Renewable energy) శక్తి నిల్వ ఎందుకు ముఖ్యం?
సౌర, పవన విద్యుత్ నిరంతరంగా ఉత్పత్తి కావు. సూర్యాస్తమయం తర్వాత సౌర విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఆగిపోతుంది. పవన విద్యుత్ ఉత్పత్తి వాతావరణంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. పునరుత్పాదక విద్యుత్ ఉత్పత్తి తక్కువగా ఉన్నప్పుడు స్థిరమైన విద్యుత్ను అందించడానికి శక్తి నిల్వ సహాయపడుతుంది.
3. శక్తి నిల్వలో ప్రధాన రకాలు ఏమిటి?
పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్, బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్, సోలార్-థర్మల్ స్టోరేజ్, కంప్రెస్డ్-ఎయిర్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్, ఫ్లైవీల్ ఎనర్జీ స్టోరేజ్, గ్రావిటీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ ప్రధాన రకాలు.
4. పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ అంటే ఏమిటి?
మిగిలిపోయిన విద్యుత్ను ఉపయోగించి నీటిని ఎగువన ఉన్న జలాశయానికి పంపడాన్ని పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ అంటారు. విద్యుత్ అవసరమైనప్పుడు, నీరు కిందికి ప్రవహించి టర్బైన్లను తిప్పుతుంది. దీని ద్వారా విద్యుత్ ఉత్పత్తి అవుతుంది.
5. బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్ అంటే ఏమిటి?
బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్ విద్యుత్ను రసాయన రూపంలో నిల్వ చేస్తుంది. అవసరమైనప్పుడు విడుదల చేస్తుంది. లిథియం-అయాన్ (Lithium-ion) బ్యాటరీలు, ముఖ్యంగా లిథియం ఐరన్ ఫాస్ఫేట్ (Lithium Iron Phosphate) బ్యాటరీలను విరివిగా ఉపయోగిస్తారు.
6. దీర్ఘకాలిక నిల్వకు ఏ నిల్వ వ్యవస్థ అనుకూలంగా ఉంటుంది?
దీర్ఘకాలిక శక్తి నిల్వకు సాధారణంగా పంప్డ్ హైడ్రో స్టోరేజ్ అనుకూలంగా ఉంటుంది.
మూలం: ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్
