UPSC కరెంట్ అఫైర్స్ 7th ఆగస్టు 2026

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు, అస్థిరమైన ఋతుపవనాలు (Erratic monsoons), తరచుగా సంభవించే తీవ్రమైన వాతావరణ పరిస్థితుల వల్ల వాతావరణ మార్పుల తీవ్రత పెరుగుతుండటంతో, భారతీయ వ్యవసాయం తీవ్ర ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటోంది. వ్యవసాయాన్ని తట్టుకునేలా చేయడం, నేల ఆరోగ్యాన్ని (Soil health) రక్షించడం, ఉద్గారాలను తగ్గించడం, ఆహార, పోషక భద్రతను (Nutritional security) నిర్ధారించడానికి ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు (Nature-based solutions), వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయం (Climate-resilient agriculture) ముఖ్యమైన విధానాలుగా ఉద్భవించాయి.

భారతీయ వ్యవసాయం వాతావరణ మార్పులకు ఎందుకు ప్రభావితమవుతోంది? (Why Indian Agriculture is Climate-Vulnerable)

భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ, సమాజానికి వ్యవసాయం కేంద్ర బిందువుగా ఉంది. ఇది భారతదేశ జనాభాలో సుమారు 58% మందికి జీవనోపాధిని అందిస్తోంది. శ్రామికశక్తిలో 46.1% మందికి ఉపాధి కల్పిస్తోంది. మొత్తం స్థూల విలువ జోడింపులో (Gross Value Added – GVA) సుమారు 18% వాటాను కలిగి ఉంది.

అయినప్పటికీ, కొన్ని నిర్మాణాత్మక కారణాల వల్ల భారతీయ వ్యవసాయం వాతావరణ పరిస్థితుల ప్రభావానికి (Climate shocks) ఎక్కువగా గురవుతోంది.

దీనివల్ల భారతదేశ వ్యవసాయ రంగం ఋతుపవనాల ప్రవర్తన, స్థానిక వాతావరణ పరిస్థితులపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతోంది.

వాతావరణ మార్పు వ్యవసాయాన్ని కింది విధాలుగా ప్రభావితం చేస్తుంది:

• విత్తే, కోత దశల్లో అంతరాయం
• పంట దిగుబడులు తగ్గడం
• తెగుళ్లు, వ్యాధుల ఒత్తిడి పెరగడం
• ఎరువుల వినియోగ సామర్థ్యం (Fertiliser use efficiency) తగ్గడం
• నేల సారం (Soil fertility) తగ్గడం
• నేలలో తేమ కోల్పోవడం (Soil moisture loss)
• కిరణజన్య సంయోగక్రియ (Photosynthesis), మొక్కల పెరుగుదలపై ప్రభావం

అదే సమయంలో, గ్రీన్‌హౌస్ వాయువుల ఉద్గారాలు (Greenhouse gas emissions), పంట వ్యర్థాలను కాల్చడం (Crop residue burning), అటవీ నిర్మూలన (Deforestation) ద్వారా వ్యవసాయం కూడా వాతావరణ మార్పులకు కారణమవుతోంది. కాబట్టి, భారతీయ వ్యవసాయానికి అనుసరణ (Adaptation), నివారణ (Mitigation) వ్యూహాలు రెండూ అవసరం.

వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయం అంటే ఏమిటి? (What is Climate-Resilient Agriculture?)

వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయం (Climate-Resilient Agriculture) అంటే మారుతున్న వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా వ్యవసాయ వ్యవస్థలను మార్చడం. వాతావరణ ఆటుపోట్లకు గురయ్యే ముప్పును తగ్గించి, ఉత్పాదకతను కొనసాగించడానికి సహాయపడే వ్యవసాయ పద్ధతులు.

ఇది అనుసరణ (Adaptation), నివారణ (Mitigation) చర్యలు రెండింటినీ కలిగి ఉంటుంది.

ప్రధాన పద్ధతులు (Major Practices):

• వాతావరణానికి అనుగుణంగా ఉండే పంట రకాల ఎంపిక
• విత్తే కాలాన్ని సర్దుబాటు చేసుకోవడం
• స్వల్పకాలిక (Short-duration) లేదా ఒత్తిడిని తట్టుకునే పంటల వినియోగం
• మెరుగైన నాటే పద్ధతులు
• అగ్రోఫారెస్ట్రీ (Agroforestry)
• బయోచార్ వినియోగం (Biochar application)
• ఎరువుల సమర్థవంతమైన వినియోగం
• పురుగుమందుల సమర్థవంతమైన వినియోగం
• మెరుగైన నీటి నిర్వహణ
• మెరుగైన నేల ఆరోగ్య నిర్వహణ (Soil health management)
• తగ్గించిన దుక్కి (Reduced tillage), కన్జర్వేషన్ అగ్రికల్చర్

వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయం సామాజిక సామర్థ్యం (Social resilience) పై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది. రైతులు, కుటుంబాలు, కమ్యూనిటీలకు జ్ఞానం, రుణాలు (Credit), సాంకేతికత, ప్రభుత్వ పథకాలు, విస్తరణ సేవలు (Extension services) అందుబాటులో ఉండాలి.

ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు అంటే ఏమిటి? (What are Nature-Based Solutions?)

ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు (Nature-Based Solutions) అంటే వాతావరణం, పర్యావరణం, జీవనోపాధి సవాళ్లను పరిష్కరించడానికి సహజ ప్రక్రియలను (Natural processes) ఉపయోగించే స్థిరమైన పద్ధతులు.

వ్యవసాయంలో, ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాల లక్ష్యం:

• మారుతున్న వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మారడం, ఆహార ఉత్పత్తిని మెరుగుపరచడం
• వాతావరణ మార్పులను నివారించడం (Mitigate)
• పర్యావరణ వ్యవస్థలు, జీవవైవిధ్యాన్ని (Biodiversity) పునరుద్ధరించడం

వ్యవసాయంలో ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలకు ఉదాహరణలు (Examples):

• రీజెనరేటివ్ అగ్రికల్చర్ (Regenerative agriculture)
• కన్జర్వేషన్ అగ్రికల్చర్ (Conservation agriculture)
• తగ్గించిన దుక్కి (Reduced tillage)
• జీరో టిల్లేజ్ (Zero tillage – దున్నకుండా సాగు చేయడం)
• అగ్రోఫారెస్ట్రీ
• బయోచార్
• మెరుగైన నేల, నీటి నిర్వహణ

ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు ఇప్పుడు దేశాల ‘జాతీయంగా నిర్ణయించిన విరాళాలు’ (Nationally Determined Contributions – NDCs) కింద కనీసం 102 దేశాల ఉద్గారాల తగ్గింపు ప్రణాళికల్లో భాగంగా ఉన్నాయి. 2030 నాటికి ప్రపంచ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలను 2°C కంటే తక్కువ ఉంచడానికి అవసరమైన ఖర్చు-ప్రభావవంతమైన వాతావరణ మార్పుల నివారణలో 37% ని ఈ పరిష్కారాలు అందించగలవని అధ్యయనాలు చెబుతున్నాయి.

వాతావరణ మార్పులు, ఆహార భద్రత (Climate Change and Food Security)

• వాతావరణ మార్పులు ప్రపంచ ఆహార వ్యవస్థలకు తీవ్ర ముప్పును కలిగిస్తున్నాయి. జనాభా పెరుగుతున్న కొద్దీ, 2050 నాటికి ప్రపంచానికి 60% అదనపు ఆహారం అవసరమవుతుందని అంచనాలు సూచిస్తున్నాయి.
• అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు వర్షపాతం, సహజ వనరులపై ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉన్నందున ఇవి తీవ్రమైన ప్రభావాలను ఎదుర్కొంటాయని భావిస్తున్నారు.

భారతదేశం విషయానికొస్తే, ఆహార భద్రత (Food security) కింది అంశాలతో ముడిపడి ఉంది:

• ఋతుపవనాల స్థిరత్వం
• నేల ఆరోగ్యం
• నీటి లభ్యత
• చిన్న రైతుల సామర్థ్యం (Small farmer resilience)
• వాతావరణాన్ని తట్టుకునే విత్తనాలు
• స్థిరమైన వ్యవసాయ వ్యవస్థలు (Sustainable farming systems)

వ్యవసాయ వ్యవస్థలు ఈ మార్పులకు అనుగుణంగా మారడంలో విఫలమైతే, వాతావరణ మార్పు రైతుల ఆదాయంతో పాటు జాతీయ ఆహార భద్రతను కూడా ప్రభావితం చేస్తుంది.

బయోచార్ ఒక ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారం (Biochar as a Nature-Based Solution)

భారతీయ వ్యవసాయ పరిశోధనా మండలి (ICAR) ప్రకారం, పంట వ్యర్థాలు లేదా కలప వ్యర్థాలు లాంటి సేంద్రియ పదార్థాలను (Organic material) ఆక్సిజన్ లేని వాతావరణంలో 300-500°C వద్ద వేడి చేసినప్పుడు ఏర్పడే పదార్థమే (Charred biomass) బయోచార్. ఈ ప్రక్రియను నెమ్మదిగా జరిగే పైరోలిసిస్ (Slow pyrolysis) అంటారు.

భారతదేశం ఏటా సుమారు 350 మిలియన్ టన్నుల వ్యవసాయ వ్యర్థాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. దీనిని సరిగ్గా ప్రాసెస్ చేస్తే, సేంద్రియ ఎరువు (Organic fertiliser), జీవ ఇంధనం (Bioenergy) లాంటి ఉపయోగకరమైన ఉత్పత్తులుగా మార్చవచ్చు.

బయోచార్ ప్రయోజనాలు (Benefits of Biochar):

• నేల సారాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది.
• నేలలో నీటిని నిలుపుకునే సామర్థ్యాన్ని (Soil water retention) పెంచుతుంది.
• పోషక వినియోగ సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది.
• కార్బన్ సీక్వెస్ట్రేషన్‌కు (Carbon sequestration) మద్దతు ఇస్తుంది.
• పంట వ్యర్థాలను కాల్చడాన్ని (Crop residue burning) తగ్గిస్తుంది.
• పర్టిక్యులేట్ మ్యాటర్ (Particulate matter) ఉద్గారాలను తగ్గిస్తుంది.
• వాతావరణ మార్పులను నివారించడంలో సహాయపడుతుంది.

పంట వ్యర్థాలను పొలంలోనే బహిరంగంగా కాల్చడానికి (Open-field burning) బయోచార్ ఒక స్థిరమైన ప్రత్యామ్నాయాన్ని అందిస్తుంది. బయోచార్ అనేది భారతీయ నేలల్లో సగటున 376.11 మెగాటన్నుల CO₂-సమానమైన (CO₂-equivalent) ఉద్గారాలను నిల్వ చేయగలదని మూల వ్యాసంలోని పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి. వ్యవసాయం, అనుబంధ కార్యకలాపాల నుంచి వచ్చే ఉద్గారాలను ఇది 41-63% మేర తగ్గించగలదని పేర్కొన్నాయి.

భారతదేశ విధానపరమైన స్పందన (India’s Policy Response)

వాతావరణాన్ని తట్టుకునే, స్థిరమైన వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించడానికి భారతదేశం అనేక విధానాలు, కార్యక్రమాలను ప్రారంభించింది.

1. వాతావరణ మార్పులపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక (NAPCC)

2008లో ప్రారంభించిన ‘నేషనల్ యాక్షన్ ప్లాన్ ఆన్ క్లైమేట్ చేంజ్’ (NAPCC) భారతదేశ వాతావరణ విధానానికి విస్తృత చట్రాన్ని (Broad framework) అందిస్తుంది.

2. సుస్థిర వ్యవసాయం కోసం జాతీయ మిషన్ (National Mission for Sustainable Agriculture)

నేషనల్ మిషన్ ఫర్ సస్టైనబుల్ అగ్రికల్చర్ (National Mission for Sustainable Agriculture) 2014-15లో ఎన్‌ఏపీసీసీ కింద ప్రారంభమైంది.

ఇది కింది వాటిని ప్రోత్సహిస్తుంది:

• వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయం
• మెరుగైన నేల ఆరోగ్యం
• సమర్థవంతమైన నీటి వినియోగం
• స్థిరమైన వ్యవసాయ పద్ధతులు

3. సుస్థిర వ్యవసాయం కింద ముఖ్యమైన పథకాలు

• పర్ డ్రాప్ మోర్ క్రాప్ (Per Drop More Crop)
• రెయిన్‌ఫెడ్ ఏరియా డెవలప్‌మెంట్ (Rainfed Area Development)
• సాయిల్ హెల్త్ అండ్ ఫెర్టిలిటీ స్కీమ్ (Soil Health and Fertility Scheme)
• మిషన్ ఫర్ ఇంటిగ్రేటెడ్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ హార్టికల్చర్
• అగ్రోఫారెస్ట్రీ (Agroforestry)
• నేషనల్ బాంబూ మిషన్ (National Bamboo Mission)

4. జాతీయ అగ్రోఫారెస్ట్రీ విధానం (National Agroforestry Policy)

2014లో జాతీయ అగ్రోఫారెస్ట్రీ విధానాన్ని అవలంబించిన మొదటి దేశం భారతదేశం.

5. నేషనల్ మిషన్ ఆన్ నేచురల్ ఫార్మింగ్

స్థిరమైన, రసాయనాల వాడకం తక్కువగా ఉండే వ్యవసాయ వ్యవస్థలను (Chemical-light farming systems) ప్రోత్సహించడానికి 2024లో ‘నేషనల్ మిషన్ ఆన్ నేచురల్ ఫార్మింగ్’ ప్రారంభించారు.

6. వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయంలో జాతీయ ఆవిష్కరణలు (NICRA)

‘నేషనల్ ఇన్నోవేషన్స్ ఇన్ క్లైమేట్ రెసిలియంట్ అగ్రికల్చర్ (NICRA)’ ప్రాజెక్టును వ్యవసాయ, రైతుల సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Agriculture and Farmers Welfare) 2011లో ప్రారంభించింది. దీనిని ఐసీఏఆర్ (ICAR) అమలు చేస్తోంది.

ఎన్‌ఐసీఆర్‌ఏ మొత్తం 651 వ్యవసాయ జిల్లాల్లోని బలహీనతలను (Vulnerability) అంచనా వేసి కింది విధంగా గుర్తించింది:

ఈ మొత్తం 651 వ్యవసాయ జిల్లాలకు జిల్లా వ్యవసాయ ఆకస్మిక ప్రణాళికలు (District Agriculture Contingency Plans) సిద్ధం చేశారు.

7. వాతావరణాన్ని తట్టుకునే పంట రకాలు

2014, 2024 మధ్య కాలంలో ఐసీఏఆర్ (ICAR) 2,900 పంట రకాలను విడుదల చేసింది. వీటిలో 2,661 రకాలు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ బయోటిక్ లేదా అబియోటిక్ ఒత్తిళ్లను (Biotic or abiotic stresses) తట్టుకోగలవు.

ఈ ఒత్తిళ్లలో తెగుళ్లు, వ్యాధులు, నీటి కొరత (Water stress), ఉష్ణోగ్రత ఒత్తిడి, తేమ, నేల సంబంధిత ఒత్తిళ్లు ఉన్నాయి.

భారతదేశానికి ప్రాముఖ్యత (Significance for India)

1. ఆహార, పోషక భద్రత (Food and Nutritional Security)
వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయం వాతావరణ విపత్తుల (Climate shocks) నుంచి పంట దిగుబడులను రక్షిస్తుంది. భారతదేశంలోని పెద్ద జనాభాకు ఆహార లభ్యతను నిర్ధారించడంలో ఇది సహాయపడుతుంది.

2. రైతుల ఆదాయ స్థిరత్వం (Farmer Income Stability)
సన్న, చిన్నకారు రైతులు పంట నష్టాల బారిన పడే ప్రమాదం ఎక్కువ. వాతావరణాన్ని తట్టుకునే పద్ధతులు ఈ ప్రమాదాన్ని తగ్గించి, వారి ఆదాయ స్థిరత్వాన్ని (Income stability) మెరుగుపరుస్తాయి.

3. నేల, నీటి సంరక్షణ (Soil and Water Conservation)
అగ్రోఫారెస్ట్రీ (Agroforestry), జీరో టిల్లేజ్ (Zero tillage – దున్నకుండా సాగు చేయడం), బయోచార్ (Biochar), సమర్థవంతమైన నీటిపారుదల (Efficient irrigation) లాంటి పద్ధతులు నేల ఆరోగ్యాన్ని, నీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని (Water-use efficiency) మెరుగుపరుస్తాయి.

4. వాతావరణ అనుసరణ (Climate Adaptation)
వాతావరణ ఒత్తిడిని తట్టుకునే రకాలు (Stress-tolerant varieties), ఆకస్మిక ప్రణాళికలు (Contingency plans), మెరుగైన నీటి నిర్వహణ ద్వారా రైతులు మారుతున్న వర్షపాతం, ఉష్ణోగ్రతలకు అనుగుణంగా మారవచ్చు.

5. ఉద్గారాల తగ్గింపు (Emission Reduction)
బయోచార్ వాడటం, పంట వ్యర్థాలను తగలబెట్టడాన్ని (Residue burning) తగ్గించడం, స్థిరమైన వ్యవసాయ పద్ధతుల ద్వారా వ్యవసాయం నుంచి వచ్చే గ్రీన్‌హౌస్ వాయువుల ఉద్గారాలను (Greenhouse gas emissions) తగ్గించవచ్చు.

6. జీవవైవిధ్యం, పర్యావరణ వ్యవస్థ పునరుద్ధరణ (Biodiversity and Ecosystem Restoration)
ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు (Nature-based solutions) జీవవైవిధ్యాన్ని (Biodiversity) పునరుద్ధరిస్తాయి. నేలలోని సూక్ష్మజీవులను (Soil organisms) వృద్ధి చేస్తాయి. పర్యావరణ వ్యవస్థ సేవలను (Ecosystem services) బలోపేతం చేస్తాయి.

సవాళ్లు (Challenges)

1. అవగాహన లోపం (Low Awareness)
చాలా మంది రైతులకు వాతావరణ ప్రమాదాలు (Climate risks), వాతావరణాన్ని తట్టుకునే సాంకేతికతలపై (Climate-resilient technologies) అవగాహన లేదు.

2. ప్రారంభ ఖర్చులు ఎక్కువ (High Upfront Cost)
బయోచార్, వాటర్-స్మార్ట్ సిస్టమ్స్ (Water-smart systems), మెరుగైన పనిముట్లు లాంటి కొత్త సాంకేతికతలకు ప్రారంభ పెట్టుబడి (Initial investment) అవసరం.

3. రుణ సౌకర్యాలు పరిమితం (Limited Credit Access)
సన్న, చిన్నకారు రైతులకు తరచుగా తక్కువ వడ్డీకి రుణాలు (Affordable credit) లభించవు.

4. ఉత్పాదకాల నాణ్యత సమస్యలు (Input Quality Issues)
నాణ్యమైన విత్తనాలు, జీవన ఎరువులు (Biofertilisers), జీవన పురుగుమందులు (Biopesticides), పరికరాల లభ్యత అన్ని ప్రాంతాల్లో సమానంగా లేదు.

5. విస్తరణ సేవల లేమి (Extension Gaps)
కొత్త పద్ధతులపై నమ్మకం పెంచడానికి రైతులకు మార్గదర్శకత్వం, స్థానికంగా ప్రత్యక్ష ప్రదర్శనలు (Local demonstrations) అవసరం.

6. ప్రాంతీయ వైవిధ్యం (Regional Variation)
జిల్లాల వారీగా వాతావరణ ప్రమాదాలు మారుతుంటాయి. కాబట్టి అన్ని ప్రాంతాలకూ ఒకే పరిష్కారం (One-size-fits-all solutions) పనిచేయకపోవచ్చు.

ముందున్న మార్గం (Way Forward)

1. రైతుల అవగాహన పెంచాలి
కృషి విజ్ఞాన కేంద్రాలు (Krishi Vigyan Kendras), రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలు (FPOs), స్థానిక విస్తరణ నెట్‌వర్క్‌ల ద్వారా వాతావరణ అక్షరాస్యతను (Climate literacy) ప్రోత్సహించాలి.

2. స్థానిక వాతావరణ ప్రణాళికలను ప్రోత్సహించాలి (Promote Localised Climate Planning)
జిల్లా వ్యవసాయ ఆకస్మిక ప్రణాళికలను (District Agriculture Contingency Plans) క్రమం తప్పకుండా అప్‌డేట్ చేయాలి. వాటిని ఎప్పటికప్పుడు వచ్చే వాతావరణ సూచనలతో (Real-time weather advisories) అనుసంధానించాలి.

3. సన్న, చిన్నకారు రైతులకు మద్దతు ఇవ్వాలి
వాతావరణ ముప్పును ఎక్కువగా ఎదుర్కొనే చిన్న రైతులను లక్ష్యంగా చేసుకుని ఆర్థిక మద్దతు, రాయితీలు (Subsidies), రుణాలు అందించాలి.

4. బయోచార్, వ్యర్థాల నిర్వహణను విస్తరించాలి
బయోచార్ పంట వ్యర్థాలను కాల్చడాన్ని తగ్గిస్తుంది. నేలలో కర్బనాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది. స్థానిక బయోమాస్ ఆధారిత సంస్థల (Biomass-based enterprises) ద్వారా దీనిని ప్రోత్సహించాలి.

5. వాతావరణ ఒత్తిడిని తట్టుకునే రకాలను అందుబాటులోకి తీసుకురావాలి
ఐసీఏఆర్ (ICAR) అభివృద్ధి చేసిన వాతావరణాన్ని తట్టుకునే పంట రకాలు నమ్మకమైన విత్తన వ్యవస్థల ద్వారా రైతులకు చేరాలి.

6. వాటర్-స్మార్ట్ వ్యవసాయాన్ని (Water-Smart Agriculture) బలోపేతం చేయాలి
సూక్ష్మ నీటిపారుదల (Micro-irrigation), వర్షపు నీటి నిల్వ (Rainwater harvesting), నేల తేమ సంరక్షణ (Soil moisture conservation), వాటర్‌షెడ్ నిర్వహణను (Watershed management) విస్తరించాలి.

7. సహకార పాలనను (Collaborative Governance) ప్రోత్సహించాలి
రైతులు, పరిశోధనా సంస్థలు, ప్రభుత్వ విభాగాలు, పౌర సమాజం (Civil society), ప్రైవేట్ ఆవిష్కర్తలు కలిసి పనిచేయాలి.

ముగింపు (Conclusion)

వాతావరణ మార్పు భారతీయ వ్యవసాయాన్ని మరింత అనిశ్చితంగా మార్చింది, ముఖ్యంగా సన్న, చిన్నకారు, వర్షాధార రైతుల పరిస్థితిని ఇది ఇబ్బందిపెడుతోంది. ఆహార భద్రత, రైతుల ఆదాయాలు, నేల ఆరోగ్యం, పర్యావరణ సమతుల్యతను (Environmental balance) రక్షించడానికి ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు (Nature-based solutions), వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయం ఒక స్థిరమైన మార్గాన్ని అందిస్తాయి. ఎన్‌ఏపీసీసీ (NAPCC), ఎన్‌ఎంఎస్‌ఏ (NMSA), ఎన్‌ఐసీఆర్‌ఏ (NICRA), అగ్రోఫారెస్ట్రీ (Agroforestry), ప్రకృతి వ్యవసాయం (Natural farming), వాతావరణ ఒత్తిడిని తట్టుకునే పంట రకాల ద్వారా భారతదేశం ముఖ్యమైన అడుగులు వేసింది. అయితే, క్షేత్రస్థాయిలో రైతులు వీటిని అవలంబించడమే అసలు సవాలు. భారతదేశం శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలను (Scientific innovation) రైతుల అవగాహన, రుణ మద్దతు, విస్తరణ సేవలు (Extension services), స్థానిక వాతావరణ ప్రణాళికలతో అనుసంధానించాలి. వాతావరణాన్ని తట్టుకునే వ్యవసాయ రంగం కేవలం వ్యవసాయానికి మాత్రమే కాకుండా, పోషకాహారం, గ్రామీణ జీవనోపాధి, సుస్థిర అభివృద్ధికి (Sustainable development) కూడా చాలా అవసరం.