ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు | జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – ఆర్థిక వ్యవస్థ | ఇంధన భద్రత | వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (Strategic Autonomy).
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- కాట్సా (CAATSA), చాబహార్ పోర్ట్, ఇన్స్టెక్ (INSTC), ఏకపక్ష ఆంక్షలు (Unilateral Sanctions), ద్వితీయ ఆంక్షలు (Secondary Sanctions), వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి, రూపాయి-రియాల్ వాణిజ్యం (Rupee-Rial Trade), హోర్ముజ్ జలసంధి (Strait of Hormuz), ఎస్-400 (S-400), ఐపీజీఎల్ (IPGL), గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్ (Gulf of Oman).
మెయిన్స్ కోసం:
- వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి, విదేశీ ఆంక్షలు (Extraterritorial sanctions), ఇంధన భద్రత, చెల్లింపుల సార్వభౌమాధికారం (Payment sovereignty), బహుపాక్షికత (Multilateralism), నిబంధనల ఆధారిత వ్యవస్థ (Rules-based order), సరఫరా గొలుసు పటిష్టత, విదేశాంగ విధాన స్వాతంత్ర్యం, ఆంక్షల దౌత్యం (Sanctions diplomacy), ప్రాంతీయ అనుసంధానం.
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
- ఇరాన్తో ముడిపడి ఉన్న అమెరికా-ఇజ్రాయెల్ వివాదం, అమెరికా ఏకపక్ష ఆంక్షల కఠినతరం వల్ల భారతదేశ ఇంధన భద్రత, వాణిజ్య మార్గాలు, విదేశాంగ విధాన ఎంపికలపై ఒత్తిడి పెరిగింది.
- అమెరికా ఆంక్షల విధానం కారణంగా భారతదేశం చమురు ధరల పెరుగుదల, ఎరువుల సరఫరాలో అంతరాయాలు, ఎగుమతుల మందగమనం, చాబహార్ పోర్ట్ లాంటి వ్యూహాత్మక ప్రాజెక్టులపై అనిశ్చితిని ఎదుర్కొంటోంది.
- చాబహార్ పోర్ట్లో భారతదేశ కార్యకలాపాలకు అమెరికా ఇచ్చిన మినహాయింపు (Waiver) గడువు కూడా ముగుస్తోంది. దీనివల్ల జాతీయ ప్రయోజనాలను దెబ్బతీసే ఏకపక్ష ఆంక్షలను భారతదేశం ఇకపైనా పాటించాలా వద్దా అనే చర్చ మళ్లీ మొదలైంది.
ఏకపక్ష ఆంక్షలు అంటే ఏమిటి? (What are Unilateral Sanctions?)
- ఏకపక్ష ఆంక్షలు అంటే ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (UNSC) లాంటి బహుపాక్షిక సంస్థల అనుమతి లేకుండా ఒక దేశం మరొక దేశంపై విధించే ఆర్థిక, వాణిజ్య నియంత్రణలు.
- ఈ ఆంక్షల్లో బ్యాంకింగ్, దిగుమతులు, ఎగుమతులు, షిప్పింగ్, సాంకేతికతకు ప్రాప్యత, ఆర్థిక లావాదేవీలు, వ్యూహాత్మక సహకారంపై ఆంక్షలు ఉండొచ్చు.
- ఆంక్షలు విధించిన దేశంతో వ్యాపారం చేసే మూడవ దేశాలపైన (Third countries) కూడా ఇలాంటి ఆంక్షలు విధిస్తే వాటిని ద్వితీయ (Secondary) లేదా విదేశీ ఆంక్షలు (Extraterritorial sanctions) అంటారు.
- అమెరికా తరచుగా ఇరాన్, రష్యా, ఉత్తర కొరియా, వెనిజులా లాంటి దేశాలపై ఇటువంటి ఆంక్షలను ఉపయోగిస్తుంది.
అమెరికా ఆంక్షలు భారతదేశానికి ఎందుకు ముఖ్యం? (Why U.S. Sanctions Matter for India?)
- భారతదేశం దిగుమతి చేసుకునే ముడి చమురు, ఎల్ఎన్జి (LNG), ఎరువుల కోసం ఎక్కువగా పశ్చిమాసియా (West Asia) మీదుగా వెళ్లే వ్యూహాత్మక అనుసంధాన మార్గాలపై ఆధారపడి ఉంది.
- అమెరికా, ఇరాన్ లేదా రష్యా లాంటి దేశాలపై ఆంక్షలు విధించినప్పుడు భారతదేశానికి చౌకైన ఇంధనం, వాణిజ్య మార్గాలు (Trade corridors) దొరకడం కష్టమవుతుంది.
- ఇది ద్రవ్యోల్బణం, ఎరువుల లభ్యత, ఎగుమతుల పోటీతత్వం, అలాగే చాబహార్ పోర్ట్, ఇన్స్టెక్ (INSTC) లాంటి వ్యూహాత్మక ప్రాజెక్టులపైన ప్రభావం చూపుతుంది.
- పదేపదే ఆంక్షలు విధించడం వల్ల విధానపరమైన అనిశ్చితి (Policy uncertainty) ఏర్పడుతుంది. ఇది మన దేశం కొత్త సరఫరాదారులను ఎంచుకోవడానికి నిరుత్సాహపరుస్తుంది, భారతదేశ ఆర్థిక ప్రణాళికను బలహీనపరుస్తుంది.
భారతదేశంపై అమెరికా ఆంక్షల ప్రభావం చూపే ప్రధాన రంగాలు
ఇరాన్ చమురు దిగుమతులు (Iranian Oil Imports)
- తక్కువ ధర, చెల్లింపుల్లో వెసులుబాటు ఉండటం వల్ల భారతదేశం గతంలో ఇరాన్ నుంచి పెద్ద మొత్తంలో ముడిచమురు దిగుమతి చేసుకునేది.
- అయితే, 2019లో అమెరికా ఆంక్షలు తీవ్రతరం కావడంతో, ఇంధన భద్రతపై ఆందోళన ఉన్నప్పటికీ భారతదేశం ఇరాన్ నుంచి చమురు దిగుమతులను నిలిపివేసింది.
- దీనివల్ల ఇతర సరఫరాదారుల మీద ఆధారపడటం పెరిగింది, దిగుమతి ఖర్చులు కూడా పెరిగాయి.
వెనిజులా చమురు (Venezuelan Oil)
- అమెరికా ఆంక్షల ఒత్తిడి కారణంగా భారతదేశం వెనిజులా నుంచి కూడా చమురు దిగుమతులను తగ్గించింది లేదా నిలిపివేసింది.
- ఇది ఇంధన వనరుల కోసం వివిధ దేశాలను ఎంచుకునే అవకాశాలను (Flexibility in diversifying energy sources) తగ్గించింది.
రష్యా చమురు కొనుగోళ్లు (Russian Oil Purchases)
- ఉక్రెయిన్ వివాదం తర్వాత రష్యా తక్కువ ధరకు చమురు ఇవ్వడంతో, భారతదేశం అక్కడి నుంచి చమురు దిగుమతులను పెంచింది.
- అయితే 2025 చివరి నాటి నుంచి 2026 ఆరంభం వరకు అమెరికా ఒత్తిడి కారణంగా రష్యా నుంచి కొనుగోళ్లు తగ్గాయి. ఇది చౌక ఇంధన సేకరణను దెబ్బతీసింది.
- భారతీయ నిర్ణయాలపై ఆంక్షల దౌత్యం (Sanctions diplomacy) ఎంతగా ప్రభావం చూపుతుందో ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.
ఎరువులు, ఎల్ఎన్జి దిగుమతులు (Fertilizer and LNG Imports)
- ఇరాన్ వివాదం, గల్ఫ్ (Gulf) లోని అస్థిరత కారణంగా ఎరువుల దిగుమతులు, అమ్మోనియా సరఫరా, ఎల్ఎన్జి (LNG) షిప్మెంట్లపై ప్రభావం పడుతోంది. ఇది భారత వ్యవసాయం, ఆహార భద్రతను నేరుగా దెబ్బతీస్తుంది.
- ఆంక్షలు కేవలం చమురుకే పరిమితం కాకుండా మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థపై ప్రభావం చూపుతాయని ఇది నిరూపిస్తోంది.
కాట్సా, భారతదేశ వ్యూహాత్మక సందిగ్ధత (CAATSA and India’s Strategic Dilemma)
కాట్సా అంటే ఏమిటి? (What is CAATSA?)
- కాట్సా (CAATSA) అంటే కౌంటరింగ్ అమెరికాస్ అడ్వర్సరీస్ త్రూ శాంక్షన్స్ యాక్ట్ (Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act). అమెరికా దీనిని 2017లో ఆమోదించింది.
- రష్యా, ఇరాన్, ఉత్తర కొరియాతో ముఖ్యమైన రక్షణ లేదా వ్యూహాత్మక లావాదేవీలు చేసే దేశాలపై ఆంక్షలు విధించడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.
భారతదేశం – ఎస్-400 సమస్య (India and the S-400 Issue)
- ఎస్-400 (S-400 Triumf) వాయు రక్షణ వ్యవస్థ (Air defense system) కొనుగోలు కోసం భారతదేశం 2018లో రష్యాతో $5.4 బిలియన్ల ఒప్పందం చేసుకుంది.
- కాట్సా చట్టం కింద ఆంక్షలు విధించే లక్ష్యిత దేశాల్లో రష్యా కూడా ఉన్నందున, ఇది అమెరికా ఆంక్షల భయాలను రేకెత్తించింది.
- కానీ, అమెరికా భారతదేశంపై ఆంక్షలు విధించలేదు. దీన్ని బట్టి కఠినంగా చట్టాలు అమలు చేయాలన్న నియమం కన్నా, వ్యూహాత్మక అంశాలే కొన్నిసార్లు పైచేయి సాధిస్తాయని అర్థమవుతుంది.
వ్యూహాత్మక పాఠం (Strategic Lesson)
- కేవలం కళ్లు మూసుకుని ఆంక్షలను పాటించడం కంటే మన జాతీయ ప్రయోజనాలను గట్టిగా చెప్పడమే కొన్నిసార్లు ఎక్కువ ఫలితం ఇస్తుందని ఇది సూచిస్తోంది.
- మన రక్షణ, జాతీయ భద్రతా నిర్ణయాలను ఎప్పటికీ వేరొక దేశపు చట్టాలు నిర్దేశించలేవు.
చాబహార్ పోర్ట్, ఇన్స్టెక్ ప్రాముఖ్యత (Chabahar Port and INSTC Importance)
చాబహార్ పోర్ట్ (Chabahar Port)
- ఇది ఇరాన్లోని ఆగ్నేయ భాగంలో (Southeastern Iran) గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్ (Gulf of Oman) పై ఉంది. ఇది ఇరాన్కు ఉన్న ఏకైక మహాసముద్ర ఓడరేవు (Oceanic port).
- పాకిస్థాన్ భూమార్గాలపై ఆధారపడకుండా ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మధ్య ఆసియాలకు చేరుకునేందుకు భారతదేశానికి ఇది నేరుగా దారి ఇస్తుంది.
- భారతదేశం ఇండియా పోర్ట్స్ గ్లోబల్ లిమిటెడ్ (IPGL) ద్వారా షాహిద్ బెహెష్తీ (Shahid Beheshti) టెర్మినల్ను నిర్వహిస్తోంది. 2024లో దీనికోసం ఇరాన్తో దీర్ఘకాలిక ఒప్పందం చేసుకుంది.
వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత (Strategic Importance)
- పాకిస్థాన్లోని చైనా గ్వాదర్ పోర్ట్కు (Gwadar Port) ఇది పోటీగా (Counterbalance) నిలుస్తుంది.
- భారతదేశాన్ని ఇరాన్, రష్యా, మధ్య ఆసియా, ఐరోపాలతో కలిపే ‘అంతర్జాతీయ ఉత్తర-దక్షిణ రవాణా కారిడార్’ (INSTC) కి కూడా ఇది కీలకమైన ముఖద్వారం.
ఇన్స్టెక్ (INSTC)
- ఇది 7,200 కి.మీ పొడవైన నౌకలు, రైలు, రోడ్డు మార్గాలతో కూడిన మల్టీమోడల్ (Multimodal) వాణిజ్య కారిడార్.
- సూయజ్ కాలువ (Suez Canal) మార్గంతో పోలిస్తే, ఇది ప్రయాణ సమయాన్ని, ఖర్చులను తగ్గిస్తుంది. భారతదేశ వాణిజ్య వైవిధ్యాన్ని (Trade diversification), యురేషియా ప్రాప్యతను బలోపేతం చేస్తుంది.
అమెరికా ఆంక్షల వల్ల ఎదురయ్యే సవాళ్లు (Challenges Created by U.S. Sanctions)
- తరచుగా ఆంక్షలు విధించడం వల్ల ఇంధనం, వాణిజ్యం, అనుసంధాన మార్గాలపై ప్రణాళికలు వేసుకోవడం కష్టమవుతుంది (Uncertainty).
- ఈ ఆంక్షలు పాటించడం వల్ల భారతదేశం ఖరీదైన సరఫరాదారులపై ఆధారపడాల్సి వస్తుంది. మన బేరసారాల శక్తి (Bargaining power) తగ్గుతుంది.
- ఎరువులు, ఎల్ఎన్జి సరఫరాలో అంతరాయాలు ఏర్పడితే అది నేరుగా వ్యవసాయం, ద్రవ్యోల్బణం, ఆహార భద్రతను దెబ్బతీస్తుంది.
- ఈ ఆంక్షలు ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) చట్రాన్ని పక్కనబెట్టి, ఏకపక్షంగా బలవంతం చేసేవి కాబట్టి, ఇవి బహుపాక్షిక (Multilateralism) సూత్రాన్ని బలహీనపరుస్తాయి.
- డాలర్ ఆధారిత వ్యవస్థలపై ఆర్థికంగా ఆధారపడటం వల్ల, భారతదేశం ఆంక్షలకు సంబంధించిన బ్యాంకింగ్ ఆంక్షలు, ప్రపంచ ఆర్థిక ఒత్తిళ్లకు సులభంగా ప్రభావితమవుతుంది.
భారతదేశ విదేశాంగ విధానానికి ప్రాముఖ్యత (Significance for India’s Foreign Policy)
ఈ సమస్య ప్రాథమికంగా వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తికి (Strategic autonomy) సంబంధించినది. అంటే బాహ్య ఒత్తిళ్లకు తలొగ్గకుండా, జాతీయ ప్రయోజనాల ఆధారంగా స్వతంత్ర విదేశాంగ విధాన ఎంపికలను తీసుకునే భారతదేశ సామర్థ్యం గురించినది.
- భారతదేశం చారిత్రాత్మకంగా కూటముల రాజకీయాలకన్నా (Bloc politics) వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తినే అనుసరించింది. ముఖ్యంగా అలీనోద్యమం (Non-Aligned Movement) నుంచి ఆధునిక బహుళ-సమలేఖన దౌత్యం (Multi-alignment diplomacy) వరకు ఇదే కొనసాగించింది.
- ఏకపక్ష ఆంక్షలకు గుడ్డిగా తలొగ్గడం ఈ సంప్రదాయాన్ని బలహీనపరుస్తుంది. స్వతంత్ర ప్రపంచ నాయకుడిగా (Independent global actor) భారతదేశ విశ్వసనీయతను తగ్గిస్తుంది.
- కాబట్టి సార్వభౌమ నిర్ణయాలు తీసుకునే శక్తిని కాపాడుకుంటూనే, అమెరికాతో సంబంధాలను సమతుల్యం చేసుకోవడం భారతీయ విదేశాంగ విధానానికి చాలా ముఖ్యం.
ముందుచూపు (Way Forward)
- డాలర్ లావాదేవీలపై ఎక్కువగా ఆధారపడటాన్ని తగ్గించుకోవడానికి రూపాయి-రియాల్ (Rupee-rial), రూపాయి-రూబుల్ (Rupee-ruble) లాంటి ప్రత్యామ్నాయ చెల్లింపు విధానాలను (Alternative payment mechanisms) భారతదేశం బలోపేతం చేయాలి.
- ఆంక్షలతో ముడిపడిన బ్యాంకింగ్ ఆంక్షల నుంచి రక్షణ పొందడానికి దేశీయ చెల్లింపుల మౌలిక సదుపాయాలు, ఆర్థిక సార్వభౌమాధికారాన్ని (Financial sovereignty) విస్తరించాలి.
- ఎప్పుడూ వివాదాలు ఉండే ప్రాంతాలపై చమురు కోసం ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి, వ్యూహాత్మక పెట్రోలియం నిల్వలు (Strategic petroleum reserves), పునరుత్పాదక ఇంధన (Renewable energy) విస్తరణను బలోపేతం చేయాలి.
- ఆఫ్రికా, లాటిన్ అమెరికా, మధ్య ఆసియాలో వివిధ సరఫరాదారుల నుంచి ముడిచమురు, ఎరువులు, ఎల్ఎన్జి సేకరించడం (Diversifying) కొనసాగించాలి.
- చాబహార్, ఇన్స్టెక్ లాంటి వ్యూహాత్మక ప్రాజెక్టులను చురుకైన దౌత్యం, దీర్ఘకాలిక సంస్థాగత కట్టుబాట్ల ద్వారా కాపాడుకోవాలి.
- ఐక్యరాజ్యసమితి మద్దతు ఉన్న ఆంక్షలు మాత్రమే అంతర్జాతీయ చట్టాల ప్రకారం పూర్తి చట్టబద్ధతను కలిగి ఉంటాయని భారతదేశం పట్టుబట్టాలి, పూర్తిగా ఏకపక్ష బలవంతపు (Unilateral coercive) ఆంక్షలను వ్యతిరేకించాలి.
ముగింపు (Conclusion)
అమెరికా ఏకపక్ష ఆంక్షలు కేవలం వారి విదేశాంగ విధాన సాధనాలు మాత్రమే కాదు; అవి భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ, వ్యవసాయం, ఇంధన భద్రత, వ్యూహాత్మక స్థానాన్ని నేరుగా ప్రభావితం చేస్తాయి.
అగ్రరాజ్య హోదాను కోరుకునే ఏ దేశం కూడా, తన సార్వభౌమ ఎంపికలను శాశ్వతంగా వేరొక దేశపు చట్టాలకు (Domestic legislation) వదిలేయకూడదు.
భారతదేశం తన వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని కాపాడుకుంటూనే, ఆర్థిక స్థిరత్వం, దౌత్యపరమైన ప్రత్యామ్నాయాలు, చెల్లింపుల సార్వభౌమాధికారాన్ని నిర్మించుకోవాలి. అలాగే అన్ని ప్రధాన శక్తులతో సమతుల్య సంబంధాలను కొనసాగించాలి.
కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)
Q. కాట్సా (CAATSA), భారతదేశ వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలకు (Strategic interests) సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- రష్యాతో పెద్ద ఎత్తున రక్షణ లావాదేవీలు (Defense transactions) జరిపే దేశాలపై అమెరికా ఆంక్షలు విధించడానికి కాట్సా (CAATSA) అనుమతిస్తుంది.
- పాకిస్థాన్ గుండా వెళ్లకుండానే ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మధ్య ఆసియాకు చేరుకోవడానికి చాబహార్ పోర్ట్ (Chabahar Port) భారతదేశానికి సహాయపడుతుంది.
- ఇన్స్టెక్ (INSTC) ప్రధానంగా సముద్ర మార్గాల (Maritime routes) ద్వారా భారతదేశాన్ని ఆగ్నేయాసియాతో (Southeast Asia) కలుపుతుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(ఎ) 1, 2 మాత్రమే
(బి) 2, 3 మాత్రమే
(సి) 1, 3 మాత్రమే
(డి) 1, 2, 3
జవాబు: (ఎ)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం 1 సరైనది: రష్యా, ఇరాన్, ఉత్తర కొరియాలతో చేసే ప్రధాన లావాదేవీలను కాట్సా లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మధ్య ఆసియాలను చేరుకోవడానికి పాకిస్థాన్తో పనిలేకుండా చాబహార్ పోర్ట్ భారతదేశానికి ఒక ప్రత్యామ్నాయ మార్గాన్ని ఇస్తుంది.
- వాక్యం 3 తప్పు: ఇన్స్టెక్ (INSTC) భారతదేశాన్ని ప్రధానంగా ఇరాన్, రష్యా, మధ్య ఆసియా, ఐరోపాలతో కలుపుతుంది. ఇది ఆగ్నేయాసియాతో కలపదు. కాబట్టి ఈ వాక్యం తప్పు.
Q. కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
వాక్యం-I: భారతదేశం, మధ్య ఆసియా మధ్య వాణిజ్యంలో (Trade) నేరుగా భూమార్గం లేకపోవడం ఒక పెద్ద సవాలు. ఎందుకంటే అత్యంత అనుకూలమైన భూమార్గం (Overland route) పాకిస్థాన్ మీదుగా వెళ్తుంది.
వాక్యం-II: ఈ సవాలును అధిగమించడానికి ఇరాన్లోని చాబహార్ పోర్ట్, ఇన్స్టెక్ (INSTC) లాంటి ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను భారతదేశం ప్రోత్సహిస్తోంది.
కింది వాటిలో ఏది సరైనది?
(ఎ) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి. వాక్యం-I కు వాక్యం-II సరైన వివరణ.
(బి) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి కానీ వాక్యం-I కు వాక్యం-II సరైన వివరణ కాదు.
(సి) వాక్యం-I సరైనది కానీ వాక్యం-II తప్పు.
(డి) వాక్యం-I తప్పు కానీ వాక్యం-II సరైనది.
జవాబు: (ఎ)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం-I సరైనది: మధ్య ఆసియాతో భారతదేశ వాణిజ్య, వ్యూహాత్మక సంబంధాలకు అతిపెద్ద ఆటంకం నేరుగా భూమార్గం లేకపోవడం. భౌగోళికంగా చూస్తే, అత్యంత తక్కువ దూరం ఉన్న భూమార్గం పాకిస్థాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ మీదుగా వెళ్తుంది. కానీ రాజకీయ, వ్యూహాత్మక అడ్డంకుల కారణంగా, మధ్య ఆసియాతో వాణిజ్యం చేయడానికి పాకిస్థాన్ తన గుండా ప్రయాణించడానికి భారతదేశానికి నేరుగా అనుమతి ఇవ్వదు. ఈ ప్రాంతంలో భారతదేశ ఆర్థిక ఉనికిని పెంచుకోవడానికి ఇది ఒక పెద్ద అడ్డంకి.
- వాక్యం-II సరైనది: ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి, భారతదేశం ఇరాన్లోని చాబహార్ పోర్ట్లో పెట్టుబడులు పెట్టింది. ఇన్స్టెక్ (INSTC) కారిడార్ను ప్రోత్సహించింది. చాబహార్ పోర్ట్ వల్ల పాకిస్థాన్పై ఆధారపడకుండానే ఆఫ్ఘనిస్తాన్కు చేరుకోవచ్చు, అక్కడి నుంచి మధ్య ఆసియాతో సంబంధాలు పెంచుకోవచ్చు. అదేవిధంగా, ఇన్స్టెక్ (INSTC) సముద్రం, రైలు, రోడ్డు మార్గాల నెట్వర్క్ ద్వారా భారతదేశాన్ని ఇరాన్, కాస్పియన్ ప్రాంతం, రష్యా, యురేషియాలతో కలుపుతుంది. వ్యూహాత్మక, వాణిజ్య అనుసంధానాన్ని మెరుగుపరచడానికే ఈ ప్రాజెక్టులను ప్రత్యేకంగా రూపొందించారు.
- వాక్యం-I కు వాక్యం-II సరైన వివరణ: వాక్యం-I లో చెప్పిన సమస్యకు వాక్యం-II నేరుగా పరిష్కారాన్ని చూపుతుంది. అత్యంత అనుకూలమైన భూమార్గాన్ని పాకిస్థాన్ అడ్డుకుంటుంది కాబట్టి, భారతదేశానికి ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలు అవసరం. ఈ అడ్డంకిని తప్పించి, మధ్య ఆసియాకు చేరుకోవడానికే వ్యూహాత్మకంగా చాబహార్ పోర్ట్, ఇన్స్టెక్లను తీసుకువచ్చారు. కాబట్టి వాక్యం-I కు వాక్యం-II సరైన వివరణ.
Q. భారతదేశం-ఇరాన్ సంబంధాల గురించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- పర్షియన్ గల్ఫ్ (Persian Gulf) బయట చాబహార్ పోర్ట్ ఉంది. ఇది గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్కు (Gulf of Oman) నేరుగా మార్గాన్ని ఇస్తుంది.
- 2024 ఒప్పందం ప్రకారం, చాబహార్ పోర్ట్లోని ఒక టెర్మినల్ను 10 ఏళ్ల పాటు నిర్వహించడానికి భారతదేశానికి అనుమతి దొరికింది.
- ఇరాన్పై అమెరికా విధించిన ఆంక్షలు, భారతదేశం-ఇరాన్ మధ్య ఉన్న అధికారిక బ్యాంకింగ్, చెల్లింపుల వ్యవస్థలను (Payment channels) దెబ్బతీశాయి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(ఎ) 1 మాత్రమే
(బి) 2, 3 మాత్రమే
(సి) 1, 3 మాత్రమే
(డి) 1, 2, 3
జవాబు: (డి)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం 1 సరైనది: చాబహార్ పోర్ట్ కు ఉన్న ప్రధాన వ్యూహాత్మక ప్రయోజనం ఏమిటంటే, ఇది పర్షియన్ గల్ఫ్ బయట, గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్ పై ఉంది. హోర్ముజ్ జలసంధి (Strait of Hormuz) ప్రాంతం లోపల ఉన్న బందర్ అబ్బాస్ (Bandar Abbas) లాంటి పోర్టులకు దీనికి ఇదే ప్రధాన తేడా. ఈ ప్రదేశం వల్ల, పర్షియన్ గల్ఫ్ లోపల ఉండే ఒత్తిడులకు గురికాని సముద్ర మార్గాన్ని చాబహార్ పోర్ట్ భారతదేశానికి ఇస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: మే 2024లో భారతదేశం, ఇరాన్ ఒక ముఖ్యమైన దీర్ఘకాలిక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. దీని ప్రకారం ఇండియా పోర్ట్స్ గ్లోబల్ లిమిటెడ్ (IPGL) చాబహార్ పోర్ట్లోని షాహిద్ బెహెష్తీ (Shahid Beheshti) టెర్మినల్ను 10 ఏళ్ల పాటు నిర్వహిస్తుంది. ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మధ్య ఆసియా, యురేషియాలతో దీర్ఘకాలిక సంబంధాలు నెరపడానికి భారతదేశం తీసుకున్న ఒక పెద్ద అడుగు ఇది.
- వాక్యం 3 సరైనది: ఇరాన్పై అమెరికా ఆంక్షలు భారతదేశం-ఇరాన్ వాణిజ్యానికి పెద్ద సవాళ్లు విసిరాయి. ముఖ్యంగా అధికారిక బ్యాంకింగ్, చెల్లింపుల మార్గాలను దెబ్బతీశాయి. ఈ నియంత్రణల వల్ల చమురు చెల్లింపులు, వాణిజ్య సెటిల్మెంట్లు, డబ్బు బదిలీలు కష్టంగా మారాయి. దీనివల్ల రెండు దేశాలు ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లపై ఆధారపడాల్సి వస్తోంది. ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం (Bilateral trade) కూడా తగ్గుతోంది
Q. ఒక రవాణా ఒప్పందంలో (Transit agreement) పాల్గొనే రవాణా దేశానికి (Transit country) కింద ఇచ్చిన వాటిలో ఏవి ముఖ్యమైన ఆర్థిక ప్రయోజనాలు?
(ఎ) రవాణా రుసుములు (Transit fees), టోల్ గేట్లు, లాజిస్టిక్స్ సేవల ద్వారా ఆదాయం పెరగడం. అలాగే మౌలిక సదుపాయాల (Infrastructure) అభివృద్ధికి ప్రోత్సాహకాలు దొరకడం.
(బి) తమ స్థానిక వస్తువులను ఇతర భూపరివేష్టిత దేశాల (Landlocked countries) మార్కెట్లలో ఎలాంటి పన్నుల్లేకుండా అమ్మడానికి కచ్చితమైన హామీ దొరకడం.
(సి) భాగస్వామ్య దేశాలన్నింటి కోసం తమ సొంత ఖర్చుతో నిత్యావసర వస్తువులను నిల్వ ఉంచాల్సిన (Strategic reserves) బాధ్యత.
(డి) స్థానిక వినియోగదారులకు ధరలు తగ్గించడం కోసం తప్పనిసరిగా దిగుమతి సుంకాలను (Import duties) తగ్గించడం.
జవాబు: (ఎ)
వివరణ (Explanation):
ఒక రవాణా ఒప్పందం (Transit agreement) ఒక దేశం మీదుగా వస్తువులు, సేవలు ప్రయాణించడానికి అనుమతిస్తుంది. ఈ దేశాన్ని రవాణా దేశం అంటారు. దీనివల్ల సముద్ర తీరం లేని దేశాలు (Landlocked countries) అంతర్జాతీయ వాణిజ్య మార్గాలను, ఓడరేవులను చేరుకోవచ్చు. ప్రాంతీయ అనుసంధానం, వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేయడం, ఆర్థిక సహకారం కోసం ఇలాంటి ఒప్పందాలు చాలా ముఖ్యం.
రవాణా దేశానికి దక్కే అతిపెద్ద ఆర్థిక ప్రయోజనం ఆదాయం (Revenue generation). వారు కింది మార్గాల ద్వారా ఆదాయం సంపాదించవచ్చు:
- రోడ్లు, రైల్వేలు, ఓడరేవులు, లోతట్టు జలమార్గాలను ఉపయోగించినందుకు వసూలు చేసే రవాణా ఫీజులు, టోల్ ఛార్జీలు.
- గోదాములు (Warehousing), కస్టమ్స్ సేవలు, పోర్ట్ సేవలు, లాజిస్టిక్స్ ఆపరేషన్ల కోసం వసూలు చేసే ఛార్జీలు.
- రవాణా, సేవా రంగాలలో ఉపాధి, ఆర్థిక కార్యకలాపాలు పెరగడం.
హైవేలు, రైలు మార్గాలు, డ్రై పోర్టులు, కమ్యూనికేషన్ నెట్వర్క్లు లాంటి మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయాలని కూడా ఈ రవాణా ఏర్పాట్లు ప్రభుత్వాలను ప్రోత్సహిస్తాయి. ఇది దీర్ఘకాలిక వాణిజ్య సామర్థ్యాన్ని (Trade capacity), ప్రాంతీయ సమైక్యతను (Regional integration) బలోపేతం చేస్తుంది.
యూపీఎస్సీ కేర్ మెయిన్స్ (UPSC CARE MAINS)
ప్రశ్న: “అగ్రరాజ్యాలు విధించే ఏకపక్ష ఆంక్షలు (Unilateral sanctions) తరచుగా సార్వభౌమాధికారం, వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (Strategic autonomy), నిబంధనల ఆధారిత అంతర్జాతీయ వ్యవస్థ సూత్రాలకు సవాలు విసురుతాయి.” ఈ నేపథ్యంలో, భారతదేశం తన వ్యూహాత్మక, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను కాపాడుకుంటూనే, అమెరికా ఏకపక్ష ఆంక్షల విషయంలో ఎందుకు ఒక స్పష్టమైన గీత (Red line) గీయాలో విశ్లేషించండి. [250 పదాలు]
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
Q1. కాట్సా (CAATSA) అంటే ఏమిటి?
ఇది అమెరికా తీసుకువచ్చిన ఒక చట్టం. రక్షణ, వ్యూహాత్మక రంగాల్లో రష్యా, ఇరాన్, ఉత్తర కొరియాలతో పెద్ద ఎత్తున లావాదేవీలు జరిపే దేశాలపై ఆంక్షలు విధించడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.
Q2. భారతదేశానికి చాబహార్ పోర్ట్ ఎందుకు ముఖ్యం?
పాకిస్థాన్ మీదుగా వెళ్లకుండానే ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మధ్య ఆసియాను చేరుకోవడానికి ఇది భారతదేశానికి ఒక వ్యూహాత్మక మార్గాన్ని ఇస్తుంది. ఇన్స్టెక్ (INSTC) వాణిజ్య కారిడార్కు మద్దతు ఇస్తుంది.
Q3. వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (Strategic autonomy) అంటే ఏమిటి?
బయటి దేశాల ఒత్తిడి లేకుండా, కేవలం జాతీయ ప్రయోజనాల ఆధారంగా స్వతంత్ర విదేశాంగ విధాన నిర్ణయాలు తీసుకోగల ఒక దేశ సామర్థ్యాన్ని వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి అంటారు.
Q4. ఏకపక్ష ఆంక్షలు (Unilateral sanctions) ఎందుకు వివాదాస్పదమైనవి?
ఎందుకంటే వీటిని ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) అనుమతి లేకుండానే విధిస్తారు. ఇవి తరచుగా మూడవ దేశాలపైన (Third countries) కూడా ప్రభావం చూపుతాయి. దీనివల్ల అంతర్జాతీయ చట్టాలు, సార్వభౌమాధికారం (Sovereignty) గురించి ఎన్నో ప్రశ్నలు తలెత్తుతాయి.
Q5. భారతదేశానికి ప్రధానమైన దీర్ఘకాలిక పరిష్కారం ఏమిటి?
నష్టపోయే అవకాశం ఉన్న సరఫరా గొలుసులపై (Supply chains) ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం చాలా అవసరం. ఇందుకోసం వివిధ దేశాల నుంచి దిగుమతులు చేసుకోవాలి. ప్రత్యామ్నాయ చెల్లింపు విధానాలు వాడాలి. పునరుత్పాదక శక్తిని పెంచుకోవాలి, అలాగే బలమైన దౌత్యపరమైన వ్యూహాలు వాడాలి.
ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – ఆర్థిక వ్యవస్థ | ద్రవ్యోల్బణం | ద్రవ్య విధానం | సెంట్రల్ బ్యాంకింగ్
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశం (Inflation Targeting), వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI), టోకు ధరల సూచీ (WPI), కోర్ ద్రవ్యోల్బణం (Core Inflation), రెపో రేటు (Repo Rate), రివర్స్ రెపో రేటు (Reverse Repo Rate), ద్రవ్య విధాన కమిటీ (Monetary Policy Committee – MPC), త్యాగ నిష్పత్తి (Sacrifice Ratio), అనుకూలమైన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశం (Flexible Inflation Targeting – FIT), స్టాగ్ఫ్లేషన్ (Stagflation), డిమాండ్-పుల్ ద్రవ్యోల్బణం (Demand-Pull Inflation), కాస్ట్-పుష్ ద్రవ్యోల్బణం (Cost-Push Inflation), ఫెడ్ (Fed – అమెరికా కేంద్ర బ్యాంకు), బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ (BoE), ఆర్బీఐ చట్టం 1934 (RBI Act 1934).
మెయిన్స్ కోసం:
ధరల స్థిరత్వం (Price stability), కఠిన ద్రవ్య విధానం (Monetary tightening), ద్రవ్యోల్బణ నిర్వహణ (Inflation management), విధానాల అమలు (Policy transmission), ఆహార ద్రవ్యోల్బణం (Food inflation), దిగుమతి చేసుకున్న ద్రవ్యోల్బణం (Imported inflation), మారకపు రేటు ఒత్తిడి (Exchange rate pressure), స్థూల ఆర్థిక స్థిరత్వం (Macroeconomic stability), వృద్ధి-ద్రవ్యోల్బణ సమతుల్యత (Growth-inflation trade-off), కేంద్ర బ్యాంకు విశ్వసనీయత (Central bank credibility).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
పశ్చిమాసియా (West Asia) వివాదం కారణంగా ముడిచమురు ధరలు బ్యారెల్కు $120 దాటాయి. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా మరోసారి ద్రవ్యోల్బణ సంక్షోభం తీసుకువచ్చే అవకాశాన్ని సృష్టించింది.
- అమెరికా కేంద్ర బ్యాంకైన ఫెడరల్ రిజర్వ్ (Federal Reserve), బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ (Bank of England), రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడానికి గతంలో 2022-2023 మధ్య వడ్డీ రేట్లను భారీగా పెంచాయి.
- ఆయా దేశాల ఆర్థిక వ్యవస్థ నిర్మాణం, ఇంధన ఆధారితంగా ఉండటం, కార్మిక మార్కెట్లు (Labour markets), విధాన నిర్ణయాలను బట్టి ద్రవ్యోల్బణాన్ని తగ్గించడానికి పడే ఆర్థిక వ్యయం (Economic cost) ఒక్కో దేశానికి ఒక్కోలా ఉంటుందని వారి అనుభవాలు చూపిస్తున్నాయి.
ద్రవ్యోల్బణం, ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ అంటే ఏమిటి? (Meaning of Inflation and Inflation Control)
| అంశం (Topic) | అర్థం (Meaning) |
| ద్రవ్యోల్బణం (Inflation) | ఒక ఆర్థిక వ్యవస్థలో కొంత కాలం పాటు వస్తువులు, సేవల సాధారణ ధరలు నిరంతరంగా పెరగడాన్ని ద్రవ్యోల్బణం అంటారు. అంటే ఆహారం, ఇంధనం, రవాణా, గృహ వసతి, విద్య, వైద్యం లాంటి చాలా వస్తువులు, సేవల ధరలు పెరుగుతూనే ఉంటాయి. దీనివల్ల డబ్బు కొనుగోలు శక్తి (Purchasing power) తగ్గుతుంది. సామాన్యంగా చెప్పాలంటే, గతంలో కొన్నన్ని వస్తువులు, సేవలను ఇప్పుడు అదే డబ్బుతో కొనలేం. ద్రవ్యోల్బణం అంటే ఒకటి లేదా రెండు వస్తువుల ధరలు పెరగడం కాదు; ఇది ఆర్థిక వ్యవస్థ అంతటా చాలా వస్తువుల ధరలు నిరంతరంగా పెరగడం. ఎదుగుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలో మోస్తరు ద్రవ్యోల్బణం ఉండటం సాధారణమే. కానీ అధిక ద్రవ్యోల్బణం ఆర్థిక అస్థిరతను సృష్టిస్తుంది, పొదుపును తగ్గిస్తుంది, అసమానతలను పెంచుతుంది, ప్రజల జీవన ప్రమాణాలను (Standard of living) దెబ్బతీస్తుంది. |
| ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ (Inflation Control) | ఆర్థిక వ్యవస్థలో ధరలు విపరీతంగా పెరగకుండా, స్థిరంగా ఉంచడానికి ప్రభుత్వాలు, రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా తీసుకునే విధానాలు, చర్యలను ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ అంటారు. దీని ఉద్దేశం ద్రవ్యోల్బణాన్ని పూర్తిగా సున్నా చేయడం కాదు, దాన్ని స్థిరమైన, నిర్వహించదగిన పరిధిలో ఉంచడం. తద్వారా ఆర్థిక వృద్ధి సమతుల్యంగా ఉంటుంది, ప్రజల సంక్షేమం దెబ్బతినదు. భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణాన్ని ప్రధానంగా ఆర్బీఐ (RBI) తన ద్రవ్య విధానాల (Monetary measures) ద్వారా నియంత్రిస్తుంది (ఉదాహరణకు: రెపో రేటు, సీఆర్ఆర్, ఎస్ఎల్ఆర్, ఓపెన్ మార్కెట్ ఆపరేషన్స్). వీటితో పాటు ప్రభుత్వం పన్నులు, ప్రజా వ్యయ నియంత్రణ, సబ్సిడీల నిర్వహణ లాంటి కోశ విధానాలు (Fiscal measures), ధరల నియంత్రణ, నిల్వలను విడుదల చేయడం (Buffer stocks) లాంటి పాలనాపరమైన చర్యలను చేపడుతుంది. |
త్యాగ నిష్పత్తి అంటే ఏమిటి? (What is Sacrifice Ratio?)
- ద్రవ్యోల్బణాన్ని తగ్గించడానికి ఒక దేశం చెల్లించే ఆర్థిక మూల్యాన్ని (Economic cost) త్యాగ నిష్పత్తి కొలుస్తుంది.
- ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఒక శాతం తగ్గించడానికి ఎంత జాతీయ ఉత్పత్తి (Output) లేదా జీడీపీ (GDP) ని నష్టపోవాల్సి వస్తుందో ఇది చూపుతుంది.
- త్యాగ నిష్పత్తి తక్కువగా ఉందంటే, వృద్ధికి, ఉపాధికి పెద్దగా నష్టం కలగకుండానే ద్రవ్యోల్బణం తగ్గిందని అర్థం.
- త్యాగ నిష్పత్తి ఎక్కువగా ఉందంటే, ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడం వల్ల మాంద్యం (Recession), నిరుద్యోగం (Unemployment), ఆర్థిక మందగమనం వచ్చాయని అర్థం.
2022 తర్వాత ప్రపంచ ద్రవ్యోల్బణ సంక్షోభం (Global Inflation Shock after 2022)
- 2022 తర్వాత ప్రపంచవ్యాప్తంగా ద్రవ్యోల్బణం పెరగడానికి ఎన్నో కారణాలు ఉన్నాయి.
- కరోనా మహమ్మారి (Pandemic) వల్ల సరఫరా గొలుసులు దెబ్బతినడంతో అన్ని దేశాల్లో ఉత్పత్తి, రవాణా ఖర్చులు పెరిగాయి.
- కోవిడ్ సమయంలో ప్రభుత్వాలు భారీగా ఆర్థిక ప్యాకేజీలు (Fiscal stimulus) ప్రకటించడం వల్ల డిమాండ్ ఒక్కసారిగా పెరిగింది, కానీ దానికి తగ్గ సరఫరా లేదు.
- రష్యా-ఉక్రెయిన్ వివాదం (Russia–Ukraine conflict) వల్ల ప్రపంచవ్యాప్తంగా చమురు, గ్యాస్, ఆహార ధాన్యాలు, ఎరువుల ధరలు మరింత పెరిగాయి.
- ఇవన్నీ కలిసి డిమాండ్-పుల్ (Demand-pull), కాస్ట్-పుష్ (Cost-push) ద్రవ్యోల్బణాలను సృష్టించాయి. దీనివల్ల కేంద్ర బ్యాంకులు వడ్డీ రేట్లను భారీగా పెంచక తప్పలేదు.
ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణలో అమెరికా అనుభవం (U.S. Experience in Inflation Control)
ఫెడరల్ రిజర్వ్ స్పందన (Federal Reserve Response)
- అమెరికా కేంద్ర బ్యాంకైన ఫెడరల్ రిజర్వ్ 2022 నుంచి జూలై 2023 మధ్య కాలంలో 11 సార్లు వడ్డీ రేట్లను పెంచింది.
- వడ్డీ రేటు 5.25%–5.50% కి చేరుకుంది. ఇటీవలి కాలంలో ఇంత వేగంగా వడ్డీ రేట్లను పెంచడం (Tightening cycle) ఇదే మొదటిసారి.
ఫలితం (Outcome)
- వడ్డీ రేట్లను ఎంత భారీగా పెంచినా, అమెరికా మాంద్యంలో (Recession) పడలేదు, ద్రవ్యోల్బణం బాగా తగ్గింది.
- ఆర్థిక వృద్ధి బలంగా ఉండటం, నిరుద్యోగం పెరగకపోవడం వల్ల త్యాగ నిష్పత్తి దాదాపు సున్నాకి (Zero) దగ్గరగా ఉంది.
విజయానికి కారణాలు (Reasons for Success)
- వస్తువుల సరఫరాలో ఉన్న అడ్డంకులు (Supply chain bottlenecks) నెమ్మదిగా తొలగిపోయాయి. దీనివల్ల వస్తువుల ధరలు తగ్గాయి.
- కార్మికులకు డిమాండ్ ఉండటం, ప్రజల కొనుగోలు శక్తి బలంగా ఉండటం వల్ల ఆర్థిక వ్యవస్థ నిలబడింది.
- ఐరోపాతో పోలిస్తే అమెరికాకు ఇంధన సమస్య పెద్దగా లేదు.
- ఈ కారణాల వల్ల ఆర్థిక వ్యవస్థ పెద్దగా కుంచించుకుపోకుండానే (Economic contraction) ద్రవ్యోల్బణం తగ్గింది.
ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణలో బ్రిటన్ అనుభవం (U.K. Experience in Inflation Control)
బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ స్పందన (Bank of England Response)
- బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ కూడా ద్రవ్యోల్బణంతో పోరాడటానికి విధాన రేట్లను (Policy rates) భారీగా పెంచింది.
- కానీ ద్రవ్యోల్బణం తగ్గలేదు, పైగా 2023 చివర్లో ఆర్థిక వ్యవస్థ మాంద్యంలోకి వెళ్లిపోయింది.
ఫలితం (Outcome)
- బ్రిటన్లో నిరుద్యోగం పెరిగింది, వృద్ధి రేటు పడిపోయింది. దీనివల్ల వాళ్ల త్యాగ నిష్పత్తి చాలా ఎక్కువగా ఉంది.
- ఫిబ్రవరి 2026 నాటికి కూడా, సీపీఐ ద్రవ్యోల్బణం సుమారు 3% వద్దే ఉంది. ఇది బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ నిర్దేశించుకున్న 2% లక్ష్యం కంటే ఎక్కువే.
బలహీన ప్రదర్శనకు కారణాలు (Reasons for Weak Performance)
- బ్రిటన్ ఎక్కువగా దిగుమతి చేసుకునే ఇంధనంపై ఆధారపడుతుంది. దీనివల్ల అంతర్జాతీయంగా చమురు, గ్యాస్ ధరలు పెరిగితే ఆ దేశం తట్టుకోలేకపోయింది.
- బ్రెగ్జిట్ (Brexit) తర్వాత బ్రిటన్లో కార్మికుల కొరత ఏర్పడింది. దీనివల్ల జీతాలు పెరిగాయి, వస్తువుల సరఫరాలో ఇబ్బందులు వచ్చాయి.
- కార్మికుల ఉత్పాదకత తక్కువగా ఉండటం, ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఉన్న నిర్మాణాత్మక సమస్యల (Structural economic problems) వల్ల ద్రవ్యోల్బణం దీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగింది.
భారతదేశం ముందున్న ద్రవ్యోల్బణ సవాలు (India’s Inflation Challenge)
- అధిక ఆహార ద్రవ్యోల్బణం (High Food Inflation) – వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI) లో ఆహారం, పానీయాలకు అత్యధిక ప్రాధాన్యత ఉంది. అస్తవ్యస్త వర్షాలు, వరదలు, కరువులు, సరఫరా ఆటంకాలు, తక్కువ వ్యవసాయ ఉత్పాదకత లాంటి కారణాల వల్ల తరచుగా తృణధాన్యాలు, పప్పులు, కూరగాయలు, వంట నూనెల ధరలు పెరుగుతుంటాయి. ఇది పేద కుటుంబాలపై నేరుగా ప్రభావం చూపుతుంది.
- ముడి చమురు దిగుమతులపై ఆధారపడటం (Dependence on Crude Oil Imports) – భారతదేశం తనకు అవసరమైన ముడిచమురులో 85% దిగుమతి చేసుకుంటోంది. దీనివల్ల ప్రపంచ చమురు ధరల ఒడిదుడుకులకు మనం సులభంగా ప్రభావితమవుతాం. ముడిచమురు ధరలు పెరిగితే రవాణా, ఎరువులు, విద్యుత్, ఉత్పత్తి ఖర్చులు పెరుగుతాయి. ఇది మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థలో కాస్ట్-పుష్ ద్రవ్యోల్బణానికి (Cost-push inflation) దారితీస్తుంది.
- దిగుమతి చేసుకున్న ద్రవ్యోల్బణం (Imported Inflation) – వంట నూనెలు, ఎరువులు, సెమీకండక్టర్లు, పారిశ్రామిక ముడిసరుకుల కోసం భారతదేశం దిగుమతులపై ఆధారపడటం వల్ల, ప్రపంచ ద్రవ్యోల్బణం మనపైన ప్రభావం చూపుతుంది. భారత రూపాయి విలువ పడిపోవడం వల్ల దిగుమతుల ఖర్చు, దేశీయ ధరలు మరింత పెరుగుతాయి.
- నిర్మాణాత్మక లోపాలు (Structural Bottlenecks) – సరైన నిల్వ సదుపాయాలు లేకపోవడం, బలహీనమైన కోల్డ్ చైన్ వ్యవస్థలు, అసమర్థ వ్యవసాయ మార్కెటింగ్, రవాణాలో జాప్యాలు, సరఫరా గొలుసులో లోపాలు (Supply chain inefficiencies) లాంటి సమస్యల వల్ల డిమాండ్ స్థిరంగా ఉన్నప్పటికీ కొరత ఏర్పడి ధరలు పెరుగుతాయి. దీన్నే నిర్మాణాత్మక ద్రవ్యోల్బణం అంటారు.
- వృద్ధి – ద్రవ్యోల్బణం మధ్య సందిగ్ధత (Growth vs Inflation Dilemma) – ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడానికి రిజర్వ్ బ్యాంక్ రెపో రేట్లను పెంచుతుంది. అయితే వడ్డీ రేట్లు పెరిగితే రుణాలు తీసుకోవడం, పెట్టుబడులు, పారిశ్రామిక విస్తరణ, ఉపాధి కల్పన తగ్గుతాయి. దీనివల్ల ఆర్థిక వృద్ధికి, ధరల స్థిరత్వానికి మధ్య విధానపరమైన సంఘర్షణ (Policy conflict) ఏర్పడుతుంది.
- ఆర్థిక లోటు, ప్రభుత్వ వ్యయం (Fiscal Deficit and Government Spending) – అధిక ద్రవ్య లోటు (Fiscal deficit), సబ్సిడీల భారం, సంక్షేమ ఖర్చులు, అధిక ప్రభుత్వ వ్యయం లాంటివి వస్తువుల సరఫరాకు మించి డిమాండ్ను పెంచుతాయి. దీనివల్ల డిమాండ్-పుల్ ద్రవ్యోల్బణం (Demand-pull inflation), దీర్ఘకాలిక ద్రవ్యోల్బణ ఒత్తిడి ఏర్పడతాయి.
- వాతావరణ మార్పులు, వ్యవసాయ సంబంధిత షాక్లు (Climate Change and Agricultural Shocks) – వడగాలులు, అస్తవ్యస్త వర్షాలు, కరువులు, వరదలు, చీడపీడల దాడుల వల్ల పంట దిగుబడి, ఆహార సరఫరా తగ్గుతాయి. దీనివల్ల పదేపదే ఆహార ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడుతుంది. ఇది ద్రవ్యోల్బణ నిర్వహణను మరింత కష్టతరం చేస్తుంది.
- ప్రపంచ సరఫరా గొలుసుల్లో అంతరాయాలు (Global Supply Chain Disruptions) – మహమ్మారులు, యుద్ధాలు, భౌగోళిక రాజకీయ వివాదాల లాంటి అంతర్జాతీయ సంక్షోభాలు ఆహారం, ఇంధనం, ఎరువుల సరఫరా గొలుసులను దెబ్బతీస్తాయి. కోవిడ్-19, రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధం లాంటి సంఘటనల వల్ల దిగుమతుల ఖర్చు పెరిగి, మార్కెట్లో అనిశ్చితి ఏర్పడి భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణ ఒత్తిళ్లు పెరిగాయి.
ఆర్బీఐ ద్రవ్య విధాన స్పందన (RBI’s Monetary Policy Response)
| అంశం (Aspect) | వివరాలు (Details) |
| రెపో రేటు పెంపు (Repo Rate Hikes) | పెరుగుతున్న ద్రవ్యోల్బణాన్ని అదుపు చేయడానికి, భవిష్యత్తు అంచనాలను కట్టడి చేయడానికి, ఆర్బీఐ మే 2022 నుంచి ఫిబ్రవరి 2023 మధ్య కాలంలో రెపో రేటును 4% నుంచి 6.5% కు పెంచింది. పెరిగిన రెపో రేట్ల వల్ల రుణాలు ఖరీదైనవిగా మారాయి, మార్కెట్లో అదనపు ద్రవ్య లభ్యత (Excess liquidity) తగ్గింది. డిమాండ్ వైపు నుంచి వచ్చే ద్రవ్యోల్బణాన్ని అరికట్టడంలో ఇది సహాయపడింది. ద్రవ్యోల్బణం అదుపులో ఉండేలా చూడటానికి ఆర్బీఐ ఆ తర్వాత కూడా చాలా కాలం పాటు ఇదే రేటును కొనసాగించింది. |
| నిలుపుదల, నెమ్మదిగా తగ్గింపు (Pause and Cautious Easing) | ఆర్థిక వృద్ధి, పెట్టుబడులు, రుణ విస్తరణకు మద్దతు ఇవ్వడానికి 2025 ప్రారంభంలో ఆర్బీఐ రెపో రేట్లను నెమ్మదిగా దాదాపు 125 బేసిస్ పాయింట్లు తగ్గించడం ప్రారంభించింది. అయితే, పెరుగుతున్న ప్రపంచ ముడిచమురు ధరలు, దిగుమతి చేసుకున్న ద్రవ్యోల్బణం, రూపాయి విలువ పడిపోవడం వంటి కొత్త ద్రవ్యోల్బణ ప్రమాదాల కారణంగా, ఏప్రిల్ 2026 లో రెపో రేటు తగ్గింపును 5.25% దగ్గరే నిలిపివేసింది. |
| అనుకూలమైన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశం (Flexible Inflation Targeting – FIT) | భారతదేశం 2016 నుండి అనుకూలమైన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశ (FIT) వ్యవస్థను అనుసరిస్తోంది. ఈ చట్రం కింద, వృద్ధికి మద్దతు ఇస్తూనే ద్రవ్యోల్బణాన్ని నిర్వహించాలని ఆర్బీఐ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం 4% వద్ద నిర్ణయించారు. ఇందులో ±2% హెచ్చుతగ్గులను (అంటే 2% నుండి 6% మధ్య) అనుమతిస్తారు. ఈ విధానం ద్రవ్య విధానంలో (Monetary policy) జవాబుదారీతనం, పారదర్శకతను పెంచుతుంది. |
| చట్టబద్ధత (Legal Basis) | భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశానికి ఆర్బీఐ చట్టం, 1934 కి 2016 లో చేసిన సవరణ ద్వారా చట్టబద్ధత లభించింది. ఈ సవరణ ద్రవ్యోల్బణ-లక్ష్య చట్రాన్ని అధికారికంగా ఏర్పాటు చేసింది. వృద్ధిని దృష్టిలో ఉంచుకుంటూనే ధరల స్థిరత్వాన్ని ద్రవ్య విధానానికి ప్రధాన లక్ష్యంగా మార్చింది. |
| ద్రవ్య విధాన కమిటీ (Monetary Policy Committee – MPC) | ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC) అనేది రెపో రేటు, ద్రవ్య విధాన వైఖరిని నిర్ణయించే ఆరుగురు సభ్యుల సంస్థ. ఇందులో ముగ్గురు ఆర్బీఐ నుండి, మిగతా ముగ్గురు కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించిన వారు ఉంటారు. ఆర్బీఐ గవర్నర్ ఈ కమిటీకి చైర్పర్సన్గా వ్యవహరిస్తారు. టై (సమాన ఓట్లు) వచ్చినప్పుడు ఆయనకు నిర్ణయాత్మక ఓటు (Casting vote) ఉంటుంది. సంస్థాగతంగా, పారదర్శకంగా ద్రవ్యోల్బణ నిర్వహణ జరిగేలా ఎంపీసీ (MPC) నిర్ణయాలు చూసుకుంటాయి. |
ఉద్దేశం (Objective)
- ఆర్థిక వృద్ధికి ఆటంకం కలగకుండానే, ధరల స్థిరత్వాన్ని కాపాడటం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.
- కఠినమైన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాలకు బదులుగా దీనిని అనుకూలమైన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశం (Flexible Inflation Targeting) అని పిలుస్తారు.
భారతదేశ ద్రవ్యోల్బణ సమస్య ఎందుకు భిన్నమైనది? (Why India’s Inflation Problem is Different?)
- అభివృద్ధి చెందిన దేశాలతో (Advanced economies) పోలిస్తే, భారతదేశంలో డిమాండ్ వల్ల వచ్చే ద్రవ్యోల్బణం కన్నా ఆహార ద్రవ్యోల్బణం ప్రభావం ఎక్కువ.
- వర్షాలు పడకపోవడం, కూరగాయల కొరత లేదా అంతర్జాతీయ చమురు ధరల పెరుగుదల లాంటి వస్తు సరఫరాలో ఉండే సమస్యలను (Supply-side problems) వడ్డీ రేట్లను పెంచడం ద్వారా నేరుగా పరిష్కరించలేము.
- వడ్డీ రేట్లు పెంచితే ఆహార పదార్థాల ధరలు పెద్దగా తగ్గవు, పైగా ఆర్థిక వృద్ధి మందగిస్తుంది.
- అందువల్ల కేవలం డిమాండ్ వల్ల మాత్రమే ద్రవ్యోల్బణం వచ్చే దేశాల కంటే, భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడం చాలా కష్టమైన పని.
ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడంలో సవాళ్లు (Challenges in Controlling Inflation)
- ఆహార ధరల హెచ్చుతగ్గులు (Food Price Volatility) – ఆహార ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడం కష్టం. ఎందుకంటే ఇది ఎక్కువగా రుతుపవనాల (Monsoon) పనితీరు, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, వాతావరణ పరిస్థితులు, సరఫరాలో ఆటంకాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సీపీఐ (CPI) లో ఆహార వస్తువులకు అత్యధిక వెయిటేజీ (Weight) ఉంటుంది కాబట్టి, కూరగాయలు, పప్పులు, తృణధాన్యాలు, వంట నూనెల ధరలు అకస్మాత్తుగా పెరిగితే మొత్తం ద్రవ్యోల్బణం వెంటనే పెరుగుతుంది.
- దిగుమతి చేసుకున్న ద్రవ్యోల్బణం (Imported Inflation) – భారతదేశం ముడిచమురు, ఎరువులు, వంట నూనెలు, పారిశ్రామిక ముడిసరుకుల దిగుమతులపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది. అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో వీటి ధరలు పెరిగితే, అది నేరుగా మన దేశీయ ద్రవ్యోల్బణాన్ని పెంచుతుంది. ఇవి మన చేతుల్లో లేని అంశాలు కాబట్టి, ద్రవ్య విధానాల (Monetary policy) ద్వారా రిజర్వ్ బ్యాంక్ వీటిని నియంత్రించడం చాలా కష్టం.
- ఇంధన ధరల పెరుగుదల (Fuel Price Shocks) – అంతర్జాతీయంగా ముడిచమురు ధరలు పెరిగితే రవాణా ఖర్చులు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఖర్చులు, తయారీ ఖర్చులు అన్నీ పెరుగుతాయి. దీనివల్ల ఆర్థిక వ్యవస్థ అంతటా కాస్ట్-పుష్ ద్రవ్యోల్బణం (Cost-push inflation) ఏర్పడుతుంది. ఇది ద్రవ్యోల్బణ నిర్వహణను మరింత కష్టతరం చేస్తుంది.
- వృద్ధి – ద్రవ్యోల్బణం మధ్య సమతుల్యత (Growth vs Inflation Trade-off) – రెపో రేట్లను పెంచితే రుణాలు ఖరీదై, డిమాండ్ తగ్గి ద్రవ్యోల్బణం అదుపులోకి వస్తుంది. కానీ ఇది పెట్టుబడులను, పారిశ్రామిక వృద్ధిని, ఉపాధి కల్పనను, మొత్తం ఆర్థిక విస్తరణను నెమ్మదింపజేస్తుంది. ఆర్బీఐ ఎప్పుడూ ధరల స్థిరత్వానికి, ఆర్థిక వృద్ధికి మధ్య సమతుల్యతను (Balance) కాపాడుకోవాల్సి ఉంటుంది.
- నిర్మాణాత్మక లోపాలు (Structural Bottlenecks) – సరైన నిల్వ సదుపాయాలు లేకపోవడం, బలహీనమైన కోల్డ్ చైన్లు (Cold chains), రవాణా సమస్యలు, అసమర్థ వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ వల్ల వస్తువుల కొరత ఏర్పడి, ధరలు అసహజంగా (Artificial price rise) పెరుగుతాయి. ద్రవ్య విధానం (Monetary policy) ఒక్కటే ఈ సమస్యలను పరిష్కరించలేదు. వీటికి దీర్ఘకాలిక సంస్కరణలు (Long-term reforms) అవసరం.
ముందుచూపు (Way Forward)
- వాతావరణ పరిస్థితుల వల్ల వచ్చే ద్రవ్యోల్బణాన్ని (Seasonal inflation spikes) తగ్గించడానికి భారతదేశం ఆహార సరఫరా గొలుసులను (Food supply chains), గోదాములను (Warehousing), లాజిస్టిక్స్ను (Logistics) పటిష్టం చేయాలి.
- దిగుమతి చేసుకునే చమురు వల్ల వచ్చే ద్రవ్యోల్బణాన్ని అరికట్టడానికి వ్యూహాత్మక పెట్రోలియం నిల్వలను (Strategic petroleum reserves) పెంచుకోవాలి. అలాగే ఇతర ఇంధన వనరులపై (Energy diversification) దృష్టి పెట్టాలి.
- వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను (Agricultural productivity), నీటిపారుదల వ్యవస్థలను మెరుగుపరచడం ద్వారా ఆహార పదార్థాల ధరలను స్థిరంగా ఉంచవచ్చు.
- ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడానికి కేవలం రెపో రేట్లపైనే ఆధారపడకుండా ప్రభుత్వ కోశ విధానం (Fiscal policy), ఆర్బీఐ ద్రవ్య విధానం (Monetary policy) కలసి పనిచేయాలి.
- దిగుమతి చేసుకునే ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించాలంటే స్థిరమైన మారకపు రేటు (Exchange rate), బలమైన విదేశీ వాణిజ్య రంగం (External sector) చాలా ముఖ్యం. ద్రవ్యోల్బణాన్ని తాత్కాలికంగా అదుపు చేయడానికి దీర్ఘకాలిక వృద్ధిని బలిపెట్టకుండా ఆర్బీఐ తన విధాన విశ్వసనీయతను (Policy credibility) కాపాడుకోవాలి.
ముగింపు (Conclusion)
ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ అంటే కేవలం వడ్డీ రేట్లను పెంచడమే కాదు; అది ఆర్థిక వృద్ధి, ఉపాధి, ధరల స్థిరత్వాన్ని ఒకే సమయంలో సమతుల్యం చేయడం (Balancing).
ఆర్థిక వ్యవస్థకు పెద్దగా నష్టం కలగకుండానే ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎలా తగ్గించవచ్చో అమెరికా చూపించింది. అయితే, వ్యవస్థలో ఉండే నిర్మాణాత్మక లోపాలు (Structural weaknesses) ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ వ్యయాన్ని ఎలా పెంచుతాయో బ్రిటన్ అనుభవం మనకు చెబుతోంది.
ద్రవ్యోల్బణంలో ఆహారం, ఇంధనానిదే పైచేయిగా ఉన్న భారతదేశానికి, ఈ సవాలు మరింత సంక్లిష్టమైనది.
దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధి పునాదులను దెబ్బతీయకుండా ద్రవ్యోల్బణాన్ని తగ్గించడంలోనే ప్రభుత్వ, ఆర్బీఐ విధానాల అసలైన విజయం ఆధారపడి ఉంటుంది.
కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)
Q. భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశానికి (Inflation targeting) సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ద్రవ్య విధాన కమిటీలో (Monetary Policy Committee) ఆరుగురు సభ్యులు ఉంటారు.
- ప్రస్తుత విధానం కింద ద్రవ్యోల్బణాన్ని కచ్చితంగా 2% వద్ద ఉంచాలని ఆర్బీఐ (RBI) లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
- ఎంపీసీ (MPC) నిర్ణయాల్లో ఓట్లు సమానంగా వస్తే, ఆర్బీఐ గవర్నర్కు నిర్ణయాత్మక ఓటు (Casting vote) వేసే అధికారం ఉంటుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(ఎ) 1, 3 మాత్రమే
(బి) 2, 3 మాత్రమే
(సి) 1, 2 మాత్రమే
(డి) 1, 2, 3
జవాబు: (ఎ)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం 1 సరైనది: భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశాన్ని అధికారికంగా అమలు చేయడానికి ద్రవ్య విధాన కమిటీని (MPC) ఏర్పాటు చేశారు. 2016లో సవరించిన రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా చట్టం, 1934 కింద దీనిని తీసుకువచ్చారు. ఎంపీసీలో ఆరుగురు సభ్యులు ఉంటారు:
- ఆర్బీఐ నుండి ముగ్గురు సభ్యులు ఉంటారు. వీరిలో ఆర్బీఐ గవర్నర్ (చైర్పర్సన్), ద్రవ్య విధాన బాధ్యతలు చూసే డిప్యూటీ గవర్నర్, అలాగే సెంట్రల్ బోర్డు నామినేట్ చేసే ఒక ఆర్బీఐ అధికారి ఉంటారు.
- కేంద్ర ప్రభుత్వం ముగ్గురు బయటి సభ్యులను (External members) నియమిస్తుంది.
అందువల్ల, ఎంపీసీ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్య ఆరు. కాబట్టి వాక్యం 1 సరైనది.
- వాక్యం 2 తప్పు: భారతదేశం అనుకూలమైన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశ (Flexible inflation targeting) విధానాన్ని పాటిస్తోంది. దీని కింద, వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI) ద్రవ్యోల్బణాన్ని 4 శాతం వద్ద ఉంచాలని ఆర్బీఐ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇందులో ±2 శాతం హెచ్చుతగ్గులను (Tolerance band) అనుమతిస్తారు. అంటే ద్రవ్యోల్బణం 2 శాతం నుండి 6 శాతం మధ్య ఉండాలి. ప్రధాన లక్ష్యం 4 శాతం మాత్రమే, కచ్చితంగా 2 శాతం కాదు. 2 శాతం అనేది అనుమతించిన పరిధిలో కింది స్థాయి (Lower limit) మాత్రమే. అది అసలు లక్ష్యం కాదు. కాబట్టి వాక్యం 2 తప్పు.
- వాక్యం 3 సరైనది: పాలసీ రెపో రేటు (Policy repo rate), ఇతర ద్రవ్య విధాన చర్యలను నిర్ణయించేటప్పుడు ఎంపీసీలోని ప్రతి సభ్యుడికి ఒక ఓటు ఉంటుంది. ఒకవేళ ఓట్లు సమానంగా వస్తే, ఎంపీసీకి చైర్పర్సన్గా వ్యవహరించే ఆర్బీఐ గవర్నర్ తన నిర్ణయాత్మక ఓటు (Casting vote) ద్వారా అంతిమ నిర్ణయం తీసుకుంటారు. మెజారిటీ ఏకాభిప్రాయం లేనప్పుడు కూడా ఒక తుది నిర్ణయానికి రావడానికి ఈ నిబంధన సహాయపడుతుంది. కాబట్టి వాక్యం 3 సరైనది.
Q. రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా రెపో రేటు (Repo Rate) నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేసే అంశాలకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
వాక్యం-I: రెపో రేటును నిర్ణయించడంలో ద్రవ్యోల్బణ పోకడలు (Inflation trends) కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
వాక్యం-II: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాతో ఎలాంటి సంప్రదింపులు లేకుండా భారత ప్రభుత్వం మాత్రమే సొంతంగా రెపో రేటును నిర్ణయిస్తుంది.
కింది వాటిలో ఏది సరైనది?
(ఎ) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి. వాక్యం-I కు వాక్యం-II సరైన వివరణ.
(బి) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి కానీ వాక్యం-I కు వాక్యం-II సరైన వివరణ కాదు.
(సి) వాక్యం-I సరైనది కానీ వాక్యం-II తప్పు.
(డి) వాక్యం-I తప్పు కానీ వాక్యం-II సరైనది.
జవాబు: (సి)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం-I సరైనది: వాణిజ్య బ్యాంకులకు (Commercial banks) ఆర్బీఐ ఇచ్చే స్వల్పకాలిక రుణాలపై విధించే వడ్డీ రేటును ‘రెపో రేటు’ అంటారు. దీనిని నిర్ణయించేటప్పుడు పరిగణనలోకి తీసుకునే అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాల్లో ద్రవ్యోల్బణం ఒకటి. భారతదేశ ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశ చట్రం కింద, ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడానికి ఆర్బీఐ ప్రధానంగా రెపో రేటు మార్పులనే తన ద్రవ్య విధాన సాధనంగా (Monetary policy tool) వాడుతుంది.
ద్రవ్యోల్బణం అనుకున్న స్థాయికంటే పెరిగినప్పుడు, ఆర్బీఐ రెపో రేటును పెంచుతుంది. అప్పుడు రుణాలు తీసుకోవడం ఖరీదవుతుంది. ఫలితంగా ఆర్థిక వ్యవస్థలో డబ్బు సరఫరా (Money supply), డిమాండ్ తగ్గుతాయి. ఒకవేళ ద్రవ్యోల్బణం తక్కువగా ఉండి, ఆర్థిక వృద్ధికి మద్దతు అవసరమైనప్పుడు, రుణాలను, పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించడానికి రెపో రేటును తగ్గిస్తారు. ఇలా ద్రవ్యోల్బణ పరిస్థితులు నేరుగా రెపో రేటు నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేస్తాయి.
- వాక్యం-II తప్పు: రెపో రేటును కేవలం భారత ప్రభుత్వం మాత్రమే నిర్ణయించదు. దీనిని ఆర్బీఐకి చెందిన ద్రవ్య విధాన కమిటీ (MPC) నిర్ణయిస్తుంది. ఆర్బీఐ చట్టం కింద 2016లో ఈ కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. ఎంపీసీలో ఆరుగురు సభ్యులు ఉంటారు. వీరిలో ముగ్గురు ఆర్బీఐ నుండి వస్తారు, మిగతా ముగ్గురిని కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది.
ఆర్బీఐతో చర్చించి ప్రభుత్వం ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. కానీ రెపో రేటుకు సంబంధించిన అసలు నిర్ణయాన్ని ఎంపీసీ స్వతంత్రంగా ఓటింగ్ ద్వారా తీసుకుంటుంది. కాబట్టి ప్రభుత్వం ఏకపక్షంగా రెపో రేటును నిర్ణయించదు. అందువల్ల ఈ వాక్యం తప్పు.
Q. భారతదేశంలోని ద్రవ్య విధాన కమిటీకి (MPC) సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
వాక్యం-I: కొత్త ద్రవ్య విధాన చట్రం ఒప్పందంతో (Monetary Policy Framework Agreement) పాటు 2015 ఫిబ్రవరిలో భారతదేశంలో ద్రవ్య విధాన కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు.
వాక్యం-II: భారత ప్రభుత్వం నిర్దేశించిన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి అవసరమైన పాలసీ రెపో రేటును (Policy repo rate) ఎంపీసీ నిర్ణయిస్తుంది.
కింది వాటిలో ఏది సరైనది?
(ఎ) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి. వాక్యం-I కు వాక్యం-II సరైన వివరణ.
(బి) వాక్యం-I, వాక్యం-II రెండూ సరైనవి కానీ వాక్యం-I కు వాక్యం-II సరైన వివరణ కాదు.
(సి) వాక్యం-I సరైనది కానీ వాక్యం-II తప్పు.
(డి) వాక్యం-I తప్పు కానీ వాక్యం-II సరైనది.
జవాబు: (డి)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం-I తప్పు: భారత ప్రభుత్వం, ఆర్బీఐ మధ్య ద్రవ్య విధాన చట్రం ఒప్పందం 2015 ఫిబ్రవరిలో జరిగింది. కానీ ద్రవ్య విధాన కమిటీని (MPC) అధికారికంగా సెప్టెంబర్ 2016 లో ఏర్పాటు చేశారు. 2016 ఆర్థిక చట్టం (Finance Act) ద్వారా ఆర్బీఐ చట్టాన్ని సవరించిన తర్వాత ఇది ఉనికిలోకి వచ్చింది.
కాబట్టి, ఈ వాక్యం 2015 ఒప్పందాన్ని ఎంపీసీ ఏర్పాటుతో తప్పుగా ముడిపెట్టింది. ఆ ఒప్పందం కేవలం పునాది మాత్రమే వేసింది. ఎంపీసీ ఆ తర్వాత ఉనికిలోకి వచ్చింది. అందువల్ల వాక్యం-I తప్పు.
- వాక్యం-II సరైనది: భారతదేశంలో ద్రవ్య విధానాన్ని అమలు చేయడానికి ప్రధాన సాధనమైన పాలసీ రెపో రేటును ఎంపీసీ నిర్ణయిస్తుంది. అనుకూలమైన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశ చట్రం కింద, భారత ప్రభుత్వం నిర్దేశించిన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని సాధించడమే దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.
ప్రస్తుతం ఈ లక్ష్యం సీపీఐ (CPI) ద్రవ్యోల్బణం 4 శాతం వద్ద ఉండాలి (దీనిలో ±2 శాతం హెచ్చుతగ్గులను అనుమతిస్తారు). ఎంపీసీ నిర్ణీత వ్యవధిలో సమావేశమవుతుంది. వృద్ధిని, ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని (Financial stability) దృష్టిలో ఉంచుకుని ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఆ పరిధిలో ఉంచడానికి అవసరమైన రెపో రేటును నిర్ణయిస్తుంది. కాబట్టి వాక్యం-II సరైనది.
యూపీఎస్సీ కేర్ మెయిన్స్ (UPSC CARE MAINS)
ప్రశ్న: భారతదేశ ద్రవ్య విధాన చట్రంలో ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్దేశం (Inflation targeting) ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి. దీని ప్రయోజనాలను పరిశీలించండి. అలాగే ఆర్థిక వృద్ధికి మద్దతు ఇస్తూనే ధరల స్థిరత్వాన్ని (Price stability) కాపాడటంలో రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సవాళ్లను వివరించండి. [250 పదాలు]
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
Q1. త్యాగ నిష్పత్తి (Sacrifice ratio) అంటే ఏమిటి?
ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఒక శాతం తగ్గించడానికి ఎంత జాతీయ ఉత్పత్తి (Output) లేదా జీడీపీ (GDP) ని నష్టపోవాల్సి వస్తుందో ఇది కొలుస్తుంది.
Q2. భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ ఎందుకు కష్టం?
ఎందుకంటే ఇక్కడ ఆహారం, ఇంధనం వల్ల వచ్చే ద్రవ్యోల్బణం ప్రభావం ఎక్కువ. వడ్డీ రేట్లను పెంచడం ద్వారా వస్తు సరఫరా కొరతను (Supply-side shortages) నేరుగా పరిష్కరించలేము.
Q3. ఆర్బీఐ ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం ఎంత?
ద్రవ్యోల్బణాన్ని 4% వద్ద ఉంచాలని ఆర్బీఐ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇందులో 2% నుండి 6% వరకు హెచ్చుతగ్గులను (Tolerance band) అనుమతిస్తారు.
Q4. ద్రవ్యోల్బణాన్ని నియంత్రించడానికి ఆర్బీఐ వాడే ప్రధాన సాధనం ఏది?
రెపో రేటు (Repo rate) ప్రధాన సాధనం. దీని ద్వారా ఆర్బీఐ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అప్పులపై పడే వడ్డీ ఖర్చులను (Borrowing costs) సర్దుబాటు చేస్తుంది.
Q5. అమెరికాతో పోలిస్తే బ్రిటన్ ఎందుకు అధిక త్యాగ నిష్పత్తిని ఎదుర్కొంది?
ఎందుకంటే బ్రిటన్ దిగుమతి చేసుకునే ఇంధనంపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది. అక్కడ కార్మికుల కొరత (Labour shortages), అలాగే తీవ్రమైన నిర్మాణాత్మక ఆర్థిక లోపాలు (Structural economic weaknesses) ఉన్నాయి.
మూలం: ది హిందూ
