ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – పర్యావరణం (Environment), విపత్తు నిర్వహణ (Disaster Management), ఆరోగ్యం (Health)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- వాతావరణ మార్పు (Climate change), వెక్టర్-బోర్న్ వ్యాధులు (Vector-borne diseases), వడగాలులు (Heatwaves), పీఎం 2.5 (PM2.5), ఎన్పిసిసిహెచ్హెచ్ (NPCCHH), ఎన్ఎపిసిసి (NAPCC), హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్స్ (Heat Action Plans), గ్లోబల్ స్టాక్టేక్ (Global Stocktake), వాతావరణ-ఆరోగ్య అనుసంధానం (Climate-health linkage).
మెయిన్స్ కోసం:
- ఆరోగ్య-ప్రమాదాల గుణకం (Health-risk multiplier), వాతావరణ-సున్నితమైన వ్యాధులు (Climate-sensitive diseases), దుర్బల వర్గాలు (Vulnerable populations), ఆరోగ్య పర్యావరణ నిర్ణాయకాలు (Environmental determinants of health), ఉష్ణ ఒత్తిడి ఆర్థిక వ్యవస్థ (Heat stress economy), మాతృ ఆరోగ్య ప్రమాదాలు (Maternal health risks), ఆరోగ్య వ్యవస్థ నిరోధకత (Health system resilience), వాతావరణ అనుకూల పాలన (Climate adaptation governance), ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు (Early warning systems), ప్రజారోగ్య మౌలిక సదుపాయాల అంతరాయం (Public health infrastructure disruption).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
- భారతదేశంలో వాతావరణ మార్పులు (Climate change) వ్యాధుల తీరును తీవ్రంగా మారుస్తున్నాయని ఒక తాజా నివేదిక స్పష్టం చేసింది.
- వరదలు, తుఫానులు, వడగాలులు (Heatwaves) వంటి తీవ్రమైన వాతావరణ పరిస్థితుల ముప్పు దాదాపు 40% జిల్లాలకు ఉంది.
- సిమ్లా, జమ్మూ కాశ్మీర్ వంటి చల్లని, ఎత్తైన ప్రాంతాలకు కూడా డెంగ్యూ, మలేరియా వంటి వ్యాధులు విస్తరిస్తున్నాయి. ఇది ఇప్పుడు స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
- వాతావరణ మార్పు ఇప్పుడు ప్రజారోగ్యానికి (Public health) ఒక పెద్ద సవాలుగా మారింది. ఇది వ్యాధుల తీవ్రతను పెంచుతోంది, అలాగే ఆరోగ్య వ్యవస్థలను (Healthcare systems) దెబ్బతీస్తోంది.
వాతావరణ మార్పు, ప్రజారోగ్యం: ప్రధాన అనుసంధానం (Climate Change and Public Health: Core Linkage)
- వాతావరణ మార్పు ఒక “ఆరోగ్య-ప్రమాదాల గుణకంగా” (Health-risk multiplier) పనిచేస్తుంది. అంటే ఇది పూర్తిగా కొత్త వ్యాధులను సృష్టించదు. కానీ ఇప్పటికే ఉన్న ఆరోగ్య ప్రమాదాలను తీవ్రతరం చేస్తుంది.
- ఉష్ణోగ్రతలు పెరగడం, వర్షపాతంలో మార్పులు, తీవ్రమైన వాతావరణ పరిస్థితులు వ్యాధుల పర్యావరణాన్ని (Disease ecology) మారుస్తున్నాయి. ఇవి వ్యాధులు వ్యాపించే విధానాన్ని (Transmission cycles) ప్రభావితం చేస్తున్నాయి.
- ఇది గాలి, నీరు, ఆహార వ్యవస్థలను, అలాగే దోమల వంటి వాహకాల ఆవాసాలను (Vector habitats) నేరుగా దెబ్బతీస్తుంది. మానవ ఆరోగ్యానికి ఇవి అత్యంత కీలకమైన అంశాలు.
నివేదికలోని డేటా, ముఖ్యమైన అంశాలు (Data and Key Findings from Report)
- భారతదేశంలోని దాదాపు 40% జిల్లాలు తీవ్రమైన వాతావరణ పరిస్థితుల (Extreme climate events) ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నాయి.
- తీవ్రమైన ఎండల కారణంగా 2021లో 160 బిలియన్ల పని గంటలు (Labour hours) వృధా అయ్యాయి. ఇది ఆర్థిక వ్యవస్థపై, ఆరోగ్యంపై తీవ్ర ప్రభావాన్ని చూపుతోంది.
- అధిక వేడికి గురికావడం వల్ల నెలలు నిండకుండానే పిల్లలు పుట్టే (Preterm births) ప్రమాదం 16% పెరిగింది.
- వాయు కాలుష్యం (Air pollution – PM2.5) గర్భధారణ సమయంలో వచ్చే ప్రీ-ఎక్లాంప్సియా (Pre-eclampsia) లాంటి సమస్యలకు దారితీస్తోంది.
భారతదేశంలో మారుతున్న వ్యాధుల తీరు (Disease Pattern Transformation in India)
వాతావరణ మార్పుల వల్ల వ్యాధులు వచ్చే భౌగోళిక ప్రాంతాలు, వాటి తీవ్రత, అవి వచ్చే కాలాలు పూర్తిగా మారిపోతున్నాయి:
1. వెక్టర్-బోర్న్ వ్యాధులు (Vector-Borne Diseases)
- వెక్టర్-బోర్న్ వ్యాధులు అంటే అంటువ్యాధులు. దోమలు, పేలు, ఇసుక ఈగలు వంటి కీటకాలు ఇవి వ్యాపించడానికి కారణం అవుతాయి. ఈ కీటకాలను వాహకాలు (Vectors) అంటారు.
- ఈ కీటకాలు వ్యాధిగ్రస్తులైన వ్యక్తులు లేదా జంతువుల రక్తాన్ని పీల్చినప్పుడు, ఆ వ్యాధి కారకాలు (Pathogens) వాటిలోకి చేరుతాయి. తర్వాత అవి ఆరోగ్యంగా ఉన్న వ్యక్తులను కుట్టినప్పుడు, వ్యాధి వారిలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
- మలేరియా, డెంగ్యూ, చికున్గున్యా, జికా (Zika), కాలా-అజార్ (Kala-azar) లాంటి వ్యాధులు వీటికి ఉదాహరణలు.
- ఉష్ణమండల (Tropical), ఉప-ఉష్ణమండల (Subtropical) ప్రాంతాల్లో ఇవి ఎక్కువగా వస్తాయి. అక్కడి వెచ్చని వాతావరణం, నిల్వ ఉన్న నీరు ఈ కీటకాలు పెరగడానికి అనుకూలంగా ఉంటాయి.
- నిల్వ ఉన్న నీటిని తొలగించడం, దోమతెరలు (Mosquito nets), రెపెల్లెంట్స్ వాడటం, సరైన పారిశుద్ధ్యం పాటించడం ద్వారా ఈ వ్యాధులను అరికట్టవచ్చు.
2. నీటి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులు (Water-Borne Diseases)
- కలుషితమైన నీటిని (Contaminated water) తాగడం లేదా వాడటం వల్ల నీటి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులు వస్తాయి. బ్యాక్టీరియా, వైరస్లు వంటి వ్యాధికారక సూక్ష్మజీవులు ఈ నీటిలో ఉంటాయి.
- సరైన పారిశుద్ధ్యం లేకపోవడం, మురుగునీటిని (Sewage) సరిగ్గా నిర్వహించకపోవడం వల్ల నీరు కలుషితం అవుతుంది. సురక్షితం కాని నీటిని తాగడం, కలుషితమైన నీటితో వంట చేయడం వల్ల ఇవి వ్యాపిస్తాయి.
- కలరా (Cholera), టైఫాయిడ్, విరేచనాలు, హెపటైటిస్ ఎ (Hepatitis A), పోలియో వంటివి దీనికి ఉదాహరణలు. విరోచనాలు, వాంతులు, జ్వరం, నీరసం (Dehydration) లాంటివి వీటి ముఖ్య లక్షణాలు.
- సురక్షితమైన తాగునీటిని వాడటం, నీటిని మరిగించడం ద్వారా వీటిని నివారించవచ్చు. చేతులు శుభ్రంగా కడుక్కోవడం లాంటి వ్యక్తిగత పరిశుభ్రత (Personal hygiene) పాటించడం చాలా ముఖ్యం.
3. ఎండల వల్ల వచ్చే ఆరోగ్య సమస్యలు (Heat-Linked Clinical Conditions)
- వడదెబ్బ (Heatstroke) వల్ల శరీర ఉష్ణోగ్రత నియంత్రణ తప్పుతుంది (40°C కంటే పెరుగుతుంది). ఇది అవయవాలు పనిచేయకుండా ఆగిపోవడానికి (Multi-organ failure) దారితీస్తుంది. భారతదేశంలో విపరీతమైన ఎండల వల్లే ఇది ఎక్కువగా జరుగుతోంది.
- ఎండలకు ఎక్కువగా గురికావడం వల్ల నెలలు నిండకుండానే పిల్లలు పుట్టే (Preterm births) అవకాశాలు 16% పెరిగాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి. ఇది వాతావరణానికి, మాతృ ఆరోగ్యానికి (Maternal health) ఉన్న నేరు సంబంధాన్ని చూపుతోంది.
- వేడి ఒత్తిడి (Heat stress) కారణంగా భారతదేశం 2021లో 160 బిలియన్ల పని గంటలను కోల్పోయింది. ఇది ఆరోగ్యం, ఆర్థిక వ్యవస్థల భారాన్ని సూచిస్తుంది.
4. వెక్టర్-బోర్న్ వ్యాధుల విస్తరణ (Vector-Borne Disease Expansion)
- సిమ్లా లాంటి ఎత్తైన, చల్లని ప్రాంతాల్లో కూడా ఇప్పుడు డెంగ్యూ కేసులు నమోదు అవుతున్నాయి. ఉష్ణోగ్రతలు పెరగడం వల్లే దోమలు ఇలా కొత్త ప్రాంతాలకు విస్తరిస్తున్నాయి.
- వేసవి కాలం పెరుగుతుండటం, వర్షపాత చక్రాలు మారుతుండటం వల్ల మలేరియా వ్యాపించే కాలవ్యవధి (Transmission windows) పెరుగుతోంది.
5. వాయు కాలుష్యంతో ముడిపడి ఉన్న వ్యాధులు (Air Pollution–Linked Diseases)
- శ్వాసకోశ వ్యాధుల భారం (Respiratory Disease Burden): గాలిలో పీఎం 2.5 (PM2.5) కాలుష్యం పెరిగినప్పుడు ఆస్తమా (Asthma) కేసులు, వాటి తీవ్రత పెరుగుతున్నాయి. కలుషిత గాలిని దీర్ఘకాలం పాటు పీల్చడం వల్ల క్రానిక్ అబ్స్ట్రక్టివ్ పల్మనరీ డిసీజ్ (COPD) వస్తుంది. అతి సూక్ష్మమైన కాలుష్య కణాలు (PM2.5) ఊపిరితిత్తుల లోతుల్లోకి చొచ్చుకుపోయి రక్తంలో కలిసిపోతాయి.
- హృదయ, జీవక్రియలపై ప్రభావాలు (Cardio-Metabolic Effects): వాయు కాలుష్యం వల్ల రక్తనాళాల్లో వాపు (Vascular inflammation) వస్తుంది. దీనివల్ల గుండెపోటు (Heart attacks), స్ట్రోక్ (Strokes) ప్రమాదం పెరుగుతుంది. కలుషిత గాలిలో ఎక్కువగా గడపడం వల్ల రక్తపోటు (Hypertension) వస్తుందని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి.
- గర్భధారణ, నవజాత శిశువులపై ప్రభావం (Pregnancy and Neonatal Impact): గర్భిణీలు దీర్ఘకాలం పాటు పీఎం 2.5 కాలుష్యానికి గురికావడం వల్ల వారికి ప్రీ-ఎక్లాంప్సియా (Pre-eclampsia) వచ్చే ముప్పు ఉంది. కలుషిత గాలి పీల్చడం వల్ల పిల్లలు తక్కువ బరువుతో పుడతారు.
- కొత్తగా వెలుగులోకి వస్తున్న ఆధారాలు (Advanced Emerging Evidence): వాయు కాలుష్యం వల్ల మెదడులో వాపు (Neuro-inflammation) వస్తుంది, ఆలోచనా శక్తి (Cognitive function) తగ్గుతుంది అని కొత్త పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి. ఇది వాయు కాలుష్యాన్ని ఒక నరాల సంబంధిత (Neurological concern) సమస్యగా కూడా చూపుతోంది.
దుర్బల వర్గాలపై ప్రభావం (Impact on Vulnerable Populations)
- గ్రామీణ జనాభా (Rural populations): వీరు వాతావరణ మార్పుల బారిన పడుతున్నారు, అలాగే వీరికి మెరుగైన వైద్య సేవలు అందుబాటులో లేవు.
- అసంఘటిత కార్మికులు (Informal workers): భవన నిర్మాణ కార్మికులు, వీధి వ్యాపారులు నేరుగా ఎండల (Heat stress) బారిన పడుతున్నారు.
- మహిళలు, పిల్లలు (Women and children): శారీరకంగా సున్నితంగా ఉండటం వల్ల వీరు పోషకాహార లోపం, వాతావరణ మార్పుల ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నారు.
- అట్టడుగు వర్గాలు (Marginalized communities): వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే ఆర్థిక స్థోమత, వనరులు వీరికి లేవు.
ఆరోగ్య వ్యవస్థపై ఒత్తిడి, మౌలిక సదుపాయాల అంతరాయాలు (Health System Stress and Infrastructure Disruptions)
- వాతావరణ విపత్తుల వల్ల ఆసుపత్రులు, రోడ్లు, రవాణా వ్యవస్థలు దెబ్బతింటాయి.
- మారుమూల ప్రాంతాలకు మందులు, టీకాల (Vaccines) పంపిణీ ఆగిపోతుంది.
- తీవ్రమైన వాతావరణ పరిస్థితులలో ఆసుపత్రులకు వచ్చే రోగుల సంఖ్య పెరిగి, ఆరోగ్య వ్యవస్థపై అధిక భారం (Health system overload) పడుతుంది.
- వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే మౌలిక సదుపాయాలు (Climate-resilient infrastructure) లేకపోవడం వల్ల ప్రభుత్వం అత్యవసర పరిస్థితుల్లో వేగంగా స్పందించలేకపోతోంది.
ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు, పాలనా స్పందన (Government Initiatives and Policy Response)
వాతావరణ మార్పు, మానవ ఆరోగ్యంపై జాతీయ కార్యక్రమం (NPCCHH):
- కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ దీనిని 2018లో ప్రారంభించింది. వాతావరణాన్ని తట్టుకునే ఆరోగ్య వ్యవస్థలను నిర్మించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
- ముఖ్య స్తంభాలు: వాయు కాలుష్య పర్యవేక్షణ, వడగాలుల (Heatwave) సన్నాహాలు, వాతావరణ-సున్నితమైన వ్యాధుల పర్యవేక్షణ, పచ్చని ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాల (Green healthcare infrastructure) నిర్మాణం.
వాతావరణ మార్పులపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక (NAPCC):
- ప్రభుత్వం ఈ సమగ్ర ప్రణాళికను 2008లో ప్రారంభించింది. ఇందులో సౌరశక్తి, వ్యవసాయం, నీరు లాంటి 8 జాతీయ మిషన్లు ఉన్నాయి.
హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్స్ (HAPs): ప్రస్తుత పరిస్థితి (Heat Action Plans: Current Status)
- భారతదేశవ్యాప్తంగా 100కు పైగా హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్స్ (Heat Action Plans) అమలులో ఉన్నాయి. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (NDMA) వీటిని సమన్వయం చేస్తోంది.
- వడగాలులను ఎదుర్కోవడానికి రాష్ట్ర విపత్తు నివారణ నిధి (SDMF) కింద ప్రభుత్వం నిధులు ఇస్తోంది.
- ముఖ్య లక్షణాలు: ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు (Early warning systems), ప్రజలకు మార్గదర్శకాలు (Public advisories), అసంఘటిత రంగ కార్మికుల రక్షణ, వైద్యపరమైన సన్నద్ధత.
వాతావరణ–ఆరోగ్య పాలనలో ప్రధాన సవాళ్లు (Key Challenges in Climate–Health Governance)
- వాతావరణ పరిస్థితులకు, వ్యాధులకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని చూపే స్థానిక డేటా (Localized data) లేకపోవడం ఒక లోపం.
- ప్రమాదాలను అంచనా వేయడం సరిగ్గా జరగట్లేదు (95% ప్లాన్స్లో సరైన విశ్లేషణ లేదు).
- రాత్రిపూట ఉండే వేడి ముప్పును పట్టించుకోవడం లేదు (67% ప్రణాళికలు పగటి వేడిపైనే దృష్టి పెడుతున్నాయి).
- వేడిని తట్టుకునే ప్రణాళికలు లేకుండానే నగరాలు వేగంగా విస్తరిస్తున్నాయి (Rapid urbanization).
- సరైన డాక్యుమెంటేషన్ లేకపోవడం వల్ల ₹32,000 కోట్ల SDMF నిధులను సరిగ్గా వాడుకోలేకపోతున్నారు.
- ప్రజలలో అవగాహన తక్కువగా ఉండటం, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మారకపోవడం ఒక సవాలు.
పరీక్షా కోణంలో ముఖ్యమైన వ్యాధులు (Important Diseases for Exam Perspective)
- డెంగ్యూ (Dengue): వెచ్చని ఉష్ణోగ్రతల వల్ల దోమల వ్యాప్తి పెరుగుతుంది. (UPSC కోణం: కొండ ప్రాంతాలలో కూడా ఇవి కనిపిస్తున్నాయి).
- మలేరియా (Malaria): పెరిగిన వర్షపాతం, ఉష్ణోగ్రతల వల్ల వాహకాల (Vectors) జీవిత చక్రం వేగవంతం అవుతుంది.
- కలరా (Cholera): వరదల వల్ల నీరు కలుషితం అవుతుంది. (UPSC కోణం: విపత్తు, ఆరోగ్యాల మధ్య సంబంధం).
- వడదెబ్బ (Heatstroke): తీవ్రమైన ఎండలకు గురికావడం వల్ల వస్తుంది. (UPSC కోణం: ప్రత్యక్ష వాతావరణ-ఆరోగ్య సంబంధం).
- ఆస్తమా (Asthma): పీఎం 2.5 (PM2.5) కాలుష్యం వల్ల వస్తుంది. (UPSC కోణం: పట్టణ వాతావరణం-ఆరోగ్య సమస్య).
- ప్రీ-ఎక్లాంప్సియా (Pre-eclampsia): వాయు కాలుష్యం, వేడి ఒత్తిడి (Heat stress) వల్ల వస్తుంది. (UPSC కోణం: మాతృ ఆరోగ్య (Maternal health) కోణం).
ముందున్న మార్గం (Way Forward)
- వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాలను (Climate-resilient infrastructure) అభివృద్ధి చేయాలి.
- రియల్-టైమ్ వ్యాధి పర్యవేక్షణ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయాలి.
- స్థానిక స్థాయిలో వాతావరణ, ఆరోగ్య డేటాను అనుసంధానం చేయాలి.
- శాస్త్రీయ పద్ధతిలో ప్రమాదాలను అంచనా వేస్తూ హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్స్ను విస్తరించాలి.
- ప్రజల్లో అవగాహన పెంచాలి. పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ప్రవర్తనను మార్చుకునే వ్యూహాలను (Behavioural adaptation) ప్రోత్సహించాలి.
- వాతావరణ అనుకూల నిధులను మరింత మెరుగ్గా వాడుకునేలా చూడాలి.
ముగింపు (Conclusion)
వాతావరణ మార్పు అనేది ఇప్పుడు కేవలం పర్యావరణ సమస్య మాత్రమే కాదు. వ్యాధుల వ్యాప్తిని మార్చేస్తూ, ఆరోగ్య వ్యవస్థలపై ఒత్తిడి పెంచుతున్న ఒక పెద్ద ప్రజారోగ్య సంక్షోభం (Public health crisis). ఈ సవాలును ఎదుర్కోవడానికి వాతావరణ శాస్త్రం (Climate science), ప్రజారోగ్య విధానం, పాలనా యంత్రాంగాలను సమన్వయం చేయాలి. తద్వారా భవిష్యత్తులో వచ్చే వాతావరణ ప్రమాదాలను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొనే బలమైన, అందరినీ కలుపుకుపోయే ఆరోగ్య వ్యవస్థను నిర్మించాలి.
కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)
ప్రశ్న 1: భారతదేశంలో వాతావరణ మార్పు, ప్రజారోగ్యానికి సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- వాతావరణ మార్పు కొత్త భౌగోళిక ప్రాంతాలకు వెక్టర్-బోర్న్ వ్యాధుల వ్యాప్తికి దారితీసింది.
- భారతదేశంలోని హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్స్ (Heat Action Plans) ప్రధానంగా పట్టణ ప్రాంతాలపై మాత్రమే దృష్టి పెడుతున్నాయి.
- వాయు కాలుష్యం మాతృ ఆరోగ్యంపై (Maternal health) ప్రతికూల ప్రభావాలను చూపుతుంది. పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి? A. 1, 3 మాత్రమే B. 2, 3 మాత్రమే C. 1, 2 మాత్రమే D. 1, 2, 3 సమాధానం: A వివరణ: వాక్యం 1 సరైనది. వాతావరణ మార్పుల వల్ల దోమల వంటి వాహకాల ఆవాసాలు కొత్త ప్రాంతాలకు విస్తరిస్తున్నాయి. వాక్యం 2 తప్పు. హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్స్ కేవలం పట్టణాలకే కాకుండా, గ్రామీణ జనాభాను, అసంఘటిత రంగ కార్మికులను కూడా కవర్ చేస్తున్నాయి. వాక్యం 3 సరైనది. పీఎం 2.5 (PM2.5) కాలుష్యం వల్ల ప్రీ-ఎక్లాంప్సియా (Pre-eclampsia) వంటి మాతృ ఆరోగ్య సమస్యలు వస్తాయి.
ప్రశ్న 2: పారిస్ ఒప్పందం కింద గ్లోబల్ స్టాక్టేక్ (Global Stocktake) యంత్రాంగం ఉద్దేశం ఏమిటి?
A. దేశాలకు చట్టబద్ధమైన ఉద్గార లక్ష్యాలను నిర్ణయించడం B. వాతావరణ లక్ష్యాల సాధనలో ప్రపంచ పురోగతిని సమీక్షించడం C. అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు కార్బన్ క్రెడిట్లను కేటాయించడం D. గ్లోబల్ కార్బన్ ట్రేడింగ్ మార్కెట్ను స్థాపించడం సమాధానం: B వివరణ: వాతావరణ లక్ష్యాలను సాధించడంలో దేశాలు ఎంత పురోగతి సాధించాయో సమీక్షించడానికి (ముఖ్యంగా ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలను 1.5°C కి పరిమితం చేయడం) పారిస్ ఒప్పందం కింద ప్రతి ఐదేళ్లకోసారి గ్లోబల్ స్టాక్టేక్ నిర్వహిస్తారు.
ప్రశ్న 3: “బ్లూ కార్బన్” (Blue Carbon) అంటే ఎక్కడ నిల్వ ఉన్న కార్బన్?
A. లోతైన సముద్ర ఖనిజ నిక్షేపాలు B. సముద్ర, తీర ప్రాంత పర్యావరణ వ్యవస్థలు C. హిమానీనద మంచు పలకలు (Glacial ice sheets) D. మంచినీటి సరస్సులు, నదులు
సమాధానం: B వివరణ: మడ అడవులు (Mangroves), సముద్రపు గడ్డి (Seagrass meadows), ఉప్పు నీటి చిత్తడి నేలలు (Salt marshes) వంటి తీర, సముద్ర పర్యావరణ వ్యవస్థలు (Marine and coastal ecosystems) పట్టుకుని నిల్వ చేసే కార్బన్ను బ్లూ కార్బన్ అంటారు.
ప్రశ్న 4: కింది వాటిలో ఏ పర్యావరణ వ్యవస్థ అత్యంత సమర్థవంతమైన సహజ కార్బన్ సింక్ (Carbon sink) గా పనిచేస్తుంది?
A. సమశీతోష్ణ గడ్డి భూములు B. ఉష్ణమండల వర్షారణ్యాలు (Tropical rainforests) C. మడ అడవులు (Mangrove forests) D. ఆల్పైన్ టండ్రా సమాధానం: C వివరణ: మడ అడవులు (Mangroves) తమ చెట్లలోనూ, లోతైన నీటి నేలల్లోనూ భారీగా కార్బన్ను నిల్వ చేస్తాయి. ఉష్ణమండల అడవుల కంటే ఇవి 3-5 రెట్లు ఎక్కువ కార్బన్ను నిల్వ చేయగలవు.
ప్రశ్న 5: పారిస్ ఒప్పందంలో పేర్కొన్న 1.5°C వార్మింగ్ పరిమితిని దేనికి సంబంధించి కొలుస్తారు?
A. 1990 సగటు ప్రపంచ ఉష్ణోగ్రత B. 1950-1970 సగటు ఉష్ణోగ్రత C. పారిశ్రామికీకరణకు పూర్వ స్థాయిలు (Pre-industrial levels) (1850-1900) D. 21వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉష్ణోగ్రత సమాధానం: C వివరణ: 1.5°C లక్ష్యం అనేది పారిశ్రామికీకరణకు పూర్వ స్థాయిల (Pre-industrial levels) కంటే ప్రపంచ సగటు ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలను సూచిస్తుంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: వాతావరణ మార్పును “ఆరోగ్య-ప్రమాదాల గుణకం” (Health-risk multiplier) అని ఎందుకు అంటారు?
ఇది పూర్తిగా కొత్త వ్యాధులను సృష్టించదు. కానీ వ్యాధుల వ్యాప్తి, పోషకాహార లోపం, కాలుష్య ప్రభావాల వంటి ఇప్పటికే ఉన్న ఆరోగ్య ప్రమాదాలను తీవ్రతరం చేస్తుంది.
ప్రశ్న 2: వాతావరణ మార్పుల వల్ల ఏ వ్యాధులు ఎక్కువగా వస్తాయి?
వెక్టర్-బోర్న్ వ్యాధులు (దోమల వల్ల వచ్చేవి), నీటి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులు, అలాగే వడదెబ్బ వంటి వేడికి సంబంధించిన వ్యాధులు.
ప్రశ్న 3: ఎన్పిసిసిహెచ్హెచ్ (NPCCHH) అంటే ఏమిటి?
వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే ఆరోగ్య వ్యవస్థలను నిర్మించడానికి భారతదేశం చేపట్టిన జాతీయ కార్యక్రమం.
ప్రశ్న 4: హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్స్ (Heat Action Plans) ఎందుకు ముఖ్యమైనవి?
తీవ్రమైన వడగాలుల సమయంలో ప్రజల మరణాలను, అనారోగ్యాలను తగ్గించడానికి ఇవి సహాయపడతాయి.
ప్రశ్న 5: వాతావరణ మార్పుల వల్ల ఎవరు ఎక్కువగా ప్రభావితం అవుతున్నారు?
గ్రామీణ జనాభా, అసంఘటిత రంగ కార్మికులు, మహిళలు, పిల్లలు, పేద వర్గాల వారు ఎక్కువగా ప్రభావితం అవుతున్నారు.
మెయిన్స్ ప్రాక్టీస్ ప్రశ్న (Mains Practice Question)
ప్రశ్న: వాతావరణ మార్పు క్రమంగా ప్రజారోగ్యానికి ఒక ప్రధాన సవాలుగా మారుతోంది. భారతదేశంలో వ్యాధుల తీరు, ఆరోగ్య వ్యవస్థలపై దీని ప్రభావాన్ని పరిశీలించండి. వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే ఆరోగ్య వ్యవస్థలను నిర్మించడానికి తగిన చర్యలను సూచించండి. (250 పదాలు)
వార్తా మూలం: ద హిందూ (The Hindu)
ప్రాముఖ్యత: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II – పాలిటీ, గవర్నెన్స్ (Polity & Governance)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- ఆర్టికల్ 239, ఆర్టికల్ 239A, ఆర్టికల్ 239AA, ఆర్టికల్ 246(4), కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల చట్టం 1963 (Government of Union Territories Act 1963), జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2019 (Jammu and Kashmir Reorganisation Act 2019), ఎన్సీటీ ఢిల్లీ (NCT Delhi), లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ (Lieutenant Governor).
మెయిన్స్ కోసం:
- అసమాన సమాఖ్య విధానం (Asymmetrical federalism), కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల పాలన (Union Territory governance), శాసనపరమైన స్వయంప్రతిపత్తి (Legislative autonomy), కేంద్ర నియంత్రణ స్థానిక ప్రాతినిధ్యం (Central control vs local representation), లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ విచక్షణాధికారం (Lieutenant Governor discretion), కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల రాజ్యాంగ రూపకల్పన (Constitutional design of UTs), పార్లమెంటు ఆధిపత్యం (Parliamentary supremacy), సమాఖ్య-ఏకకేంద్ర వ్యవస్థల సమతుల్యత (Federal-unitary balance).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
- పుదుచ్చేరిలో ఎన్నికలు జరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంగా శాసనసభలు (Legislatures) ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల (Union Territories) మధ్య పాలనా విధానాల్లో ఉన్న వ్యత్యాసాలు చర్చకు వచ్చాయి.
- ప్రస్తుతం పుదుచ్చేరి, ఢిల్లీ, జమ్మూ కాశ్మీర్లలో మాత్రమే ఎన్నికైన ప్రభుత్వాలు ఉన్నాయి.
- వీటన్నింటికీ శాసనసభలు ఉన్నప్పటికీ, వాటి రాజ్యాంగ ప్రాతిపదిక, శాసనాధికారాలు, పరిపాలనా నియంత్రణలో చాలా తేడాలు ఉన్నాయి. ఈ తేడాలు భారతదేశ అసమాన సమాఖ్య విధానాన్ని (Asymmetrical federalism) స్పష్టంగా చూపుతాయి.
శాసనసభ ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు: రాజ్యాంగ చట్రం (UTs with Legislature: Constitutional Framework)
- ఆర్టికల్ 239 ప్రకారం కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలను రాష్ట్రపతి (President) నేరుగా పాలిస్తారు. దీనికోసం ఆయన ఒక అడ్మినిస్ట్రేటర్ను లేదా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ను (Lieutenant Governor) నియమిస్తారు.
- కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు శాసనసభలను ఏర్పాటు చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంది. దీని ద్వారా ఆయా ప్రాంతాలకు వేర్వేరు స్థాయిల్లో స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) దక్కుతుంది.
- రాష్ట్రాల మాదిరిగా కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు ఒకే విధమైన అధికారాలు ఉండవు. వీటిపై కేంద్ర నియంత్రణే (Central control) ఎక్కువగా ఉంటుంది.
పుదుచ్చేరి నమూనా: పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన శాసనసభ (Puducherry Model)
- ఫ్రెంచ్ వలస పాలన (French colonial rule) ముగిసిన తర్వాత, 1962లో పుదుచ్చేరి అధికారికంగా భారతదేశంలో కలిసింది. దాని చారిత్రక నేపథ్యానికి తగినట్లుగా ప్రభుత్వం ఒక ప్రత్యేకమైన పరిపాలనా వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది.
- పుదుచ్చేరితో సహా కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు శాసనసభ, మంత్రి మండలిని (Council of Ministers) ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 239A పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది.
- అయితే, ఆర్టికల్ 239A అనేది కేవలం ఒక వెసులుబాటు మాత్రమే. కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల చట్టం, 1963 (Government of Union Territories Act, 1963) ద్వారానే పుదుచ్చేరిలో అసలైన సంస్థాగత, చట్టపరమైన పాలన మొదలైంది.
ముఖ్య లక్షణాలు (Key Features):
- పుదుచ్చేరిలో ఏకసభ (Unicameral) శాసనసభ ఉంది. ప్రజలు ఎన్నుకున్న సభ్యులతో పాటు, కేంద్ర ప్రభుత్వం నామినేట్ చేసిన సభ్యులు కూడా ఇందులో ఉంటారు. ఇది రాష్ట్రాల శాసనసభల కంటే కాస్త భిన్నంగా ఉంటుంది.
- ముఖ్యమంత్రి నాయకత్వంలోని మంత్రి మండలి రోజువారీ పాలన, విధానాల అమలులో నిజమైన కార్యనిర్వాహక అధికారాలను (Executive authority) ఉపయోగిస్తుంది.
- రాష్ట్రపతి నియమించిన అడ్మినిస్ట్రేటర్గా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ వ్యవహరిస్తారు. అయితే సాధారణ పరిస్థితుల్లో ఆయన మంత్రి మండలి సలహా, సహాయం (Aid and advice) మేరకు పనిచేయాలి. దీని ద్వారా ప్రజాస్వామ్య పాలనకు గౌరవం దక్కుతుంది.
న్యాయపరమైన స్పష్టత (Judicial Clarification):
- కే. లక్ష్మీనారాయణన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2019) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఒక స్పష్టమైన తీర్పు ఇచ్చింది. రోజువారీ పరిపాలనా విషయాల్లో లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ స్వతంత్రంగా నిర్ణయాలు తీసుకోకూడదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఆయన సాధారణంగా ఎన్నికైన ప్రభుత్వ సలహాలు, సూచనలను తప్పక పాటించాలి.
పరిమితులు (Limitation):
- ఇంత స్వయంప్రతిపత్తి ఉన్నప్పటికీ, ఆర్టికల్ 246(4) పార్లమెంటుకు విశేష అధికారాలు ఇస్తుంది. రాష్ట్రాల జాబితాలో (State List) ఉన్న అంశాలతో సహా ఏ అంశంపైనైనా పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చు. అంటే, పుదుచ్చేరి శాసనసభ చేసిన చట్టాలను పార్లమెంటు రద్దు చేయగలదు.
ముగింపు విశ్లేషణ (Inference):
- కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల్లో రాష్ట్రాల తరహా వ్యవస్థకు పుదుచ్చేరి నమూనా అత్యంత దగ్గరగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఎన్నికైన ప్రభుత్వ చేతుల్లోనే నిజమైన కార్యనిర్వాహక అధికారం ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, రాజ్యాంగబద్ధంగా ఇది కేంద్ర ప్రభుత్వానికి లోబడి (Subordinate) పనిచేస్తుంది.
ఢిల్లీ నమూనా: రాజ్యాంగ హోదా, నిర్మాణాత్మక ఘర్షణ (Delhi Model)
- జాతీయ రాజధానిగా ఢిల్లీ ప్రాముఖ్యతను గుర్తిస్తూ, 1991లో ప్రభుత్వం 69వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. దీని ద్వారా ఢిల్లీకి ఒక ప్రత్యేకమైన రాజ్యాంగ హోదా దక్కింది.
- రాజ్యాంగంలో కొత్తగా ఆర్టికల్ 239AA ను చేర్చారు. ఇది ఢిల్లీకి శాసనసభను, మంత్రి మండలిని ఏర్పాటు చేసింది. తద్వారా ఢిల్లీకి రాష్ట్రం, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం రెండింటి లక్షణాలు కలగలిపిన ఒక హైబ్రిడ్ పాలనా వ్యవస్థ (Hybrid governance structure) వచ్చింది.
ముఖ్య లక్షణాలు (Key Features):
- ఢిల్లీ శాసనసభకు రాష్ట్రాల జాబితా, ఉమ్మడి జాబితాలోని (Concurrent List) అంశాలపై చట్టాలు చేసే అధికారం ఉంది. అయితే, ఈ అధికారానికి కొన్ని ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ పరిమితులు (Constitutional limitations) ఉన్నాయి.
- ఈ మూడు కీలక అంశాలపై శాసనసభ చట్టాలు చేయకూడదని రాజ్యాంగం స్పష్టంగా చెబుతోంది:
- ప్రజా భద్రత (Public order)
- పోలీసు (Police)
- భూమి (Land)
- ఈ అంశాలు నేరుగా కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆధీనంలో ఉంటాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వం లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ద్వారా వీటిని పర్యవేక్షిస్తుంది.
- మంత్రి మండలి తీసుకున్న నిర్ణయాలపై విభేదాలు వస్తే, ఆ విషయాన్ని రాష్ట్రపతి దృష్టికి తీసుకెళ్లే అధికారం లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్కు ఉంటుంది. కొన్ని అత్యవసర పరిస్థితుల్లో రాష్ట్రపతి నిర్ణయం రాకముందే ఆయన సొంతంగా తక్షణ చర్యలు కూడా తీసుకోవచ్చు.
సమస్య (Issue):
- ఢిల్లీ విధానంలో లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్కు, ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి మధ్య తరచుగా ఘర్షణలు వస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా అధికారుల బదిలీలు, నియామకాల వంటి “సర్వీసుల” (Services) నియంత్రణ విషయంలో ఈ వివాదాలు ఎక్కువుగా కనిపిస్తున్నాయి.
- దీనివల్ల కార్యనిర్వాహక అధికారాల పరిమితుల (Extent of executive powers) పైన న్యాయస్థానాల్లో పదేపదే రాజ్యాంగపరమైన వివాదాలు తలెత్తుతున్నాయి.
ముగింపు విశ్లేషణ (Inference):
- ఢిల్లీ ఒక హైబ్రిడ్ పాలనా నమూనాను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఉన్నప్పటికీ, సంస్థాగత పరిమితుల (Structural constraints) వల్ల వారి స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) పరిమితంగా ఉంటుంది. అధికారాలు ఒకదానిపై మరొకటి క్రాస్ అవ్వడం వల్ల ఈ ఘర్షణలు వస్తున్నాయి.
జమ్మూ కాశ్మీర్ నమూనా: గరిష్ట కేంద్ర నియంత్రణ (Jammu & Kashmir Model)
- గతంలో జమ్మూ కాశ్మీర్ ఆర్టికల్ 370 కింద ప్రత్యేక రాజ్యాంగ హోదాను అనుభవించింది. దానికి సొంత రాజ్యాంగంతో పాటు గణనీయమైన స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) ఉండేది.
- 2019లో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆర్టికల్ 370ని రద్దు చేసింది. జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019 ద్వారా ఈ ప్రాంతాన్ని రెండుగా విభజించింది. దీంతో అక్కడి పాలనా వ్యవస్థ పూర్తిగా మారిపోయింది.
నిర్మాణం (Structure):
- పునర్వ్యవస్థీకరణ ద్వారా రెండు కొత్త కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి:
- జమ్మూ కాశ్మీర్ (శాసనసభ ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం)
- లడఖ్ (శాసనసభ లేని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం)
- జమ్మూ కాశ్మీర్కు శాసనసభ ఉన్నప్పటికీ, దాని శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలు పుదుచ్చేరి, ఢిల్లీల కంటే చాలా పరిమితంగా ఉంటాయి.
పరిమితులు (Limitations):
- జమ్మూ కాశ్మీర్ శాసనసభకు ప్రజా భద్రత (Public order), పోలీసు (Police) వంటి కీలక అంశాలపై ఎటువంటి అధికారం లేదు. వీటిని కేంద్ర ప్రభుత్వం తన వద్దే అట్టిపెట్టుకుంది.
- పాలనలోని అత్యంత కీలక అంశాలపై లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ కు విస్తృతమైన నియంత్రణ ఉంటుంది. అందులో ఈ కిందివి ఉన్నాయి:
- అధికారుల బదిలీలు, పరిపాలన (Bureaucracy – services and administration)
- ఆర్థిక వ్యవహారాలు, బడ్జెట్ నియంత్రణ (Financial matters and budgetary control)
- మొత్తం పరిపాలనాపరమైన నిర్ణయాలు (Overall administrative decision-making)
ముగింపు విశ్లేషణ (Inference):
- శాసనసభలు ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల్లో అత్యంత తక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి (Least autonomy) ఉన్న నమూనా జమ్మూ కాశ్మీర్. ఇక్కడ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాత్ర బలంగా ఉంటుంది. అధికారాలన్నీ కేంద్రం చేతిలోనే కేంద్రీకృతమై (Centralization of authority) ఉంటాయి. ఇది పూర్తిగా కేంద్రం గుప్పిట్లో ఉండే పాలనా వ్యవస్థ.
ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ నిబంధనలు (Key Constitutional Provisions)
1. ఆర్టికల్ 239 – కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల పాలన ప్రతి కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాన్ని భారత రాష్ట్రపతి నేరుగా పాలిస్తారని ఈ ఆర్టికల్ చెబుతుంది. ఆయన దీనికోసం ఒక అడ్మినిస్ట్రేటర్ లేదా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ను నియమిస్తారు. ఆ అధికారి రాష్ట్రపతికి ప్రతినిధిగా వ్యవహరిస్తూ, కేంద్ర ప్రభుత్వం తరఫున పరిపాలన సాగిస్తారు.
2. ఆర్టికల్ 239A – కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు శాసనసభ లేదా మంత్రి మండలి కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు చట్టం ద్వారా శాసనసభను, మంత్రి మండలిని ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని ఈ ఆర్టికల్ పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది. పుదుచ్చేరి లాంటి ప్రాంతాలకు చట్టసభను అందించడానికి మొదట్లో దీనిని ప్రవేశపెట్టారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం నియంత్రణలో ఉంటూనే కొంతవరకు స్వయంపాలన (Self-government) చేసుకోవడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.
3. ఆర్టికల్ 239AA – ఢిల్లీకి ప్రత్యేక నిబంధనలు జాతీయ రాజధాని ప్రాంతమైన ఢిల్లీకి ఈ ఆర్టికల్ ఒక ప్రత్యేక రాజ్యాంగ హోదాను ఇస్తుంది. ఇది ఒక ఎన్నికైన శాసనసభను, ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రి మండలిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. అయితే పబ్లిక్ ఆర్డర్ (Public order), పోలీసు, భూమి వంటి ముఖ్యమైన అంశాలు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆధీనంలో ఉంటాయి. వాటిని లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ద్వారా పర్యవేక్షిస్తారు.
4. ఆర్టికల్ 246(4) – కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల కోసం చట్టాలు చేసే పార్లమెంటు అధికారం కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల కోసం ఏ అంశంపైనైనా పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చని ఈ నిబంధన చెబుతుంది. ఇందులో రాష్ట్రాల జాబితాలోని (State List) అంశాలు కూడా వస్తాయి. అవసరమైనప్పుడు కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలపై పూర్తి శాసనాధికారాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం తన వద్దే ఉంచుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.
ముగింపు (Conclusion)
పుదుచ్చేరి, ఢిల్లీ, జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రాంతాల మధ్య ఉన్న తేడాలు భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ (Indian federalism) సరళతను, అసమాన స్వభావాన్ని (Asymmetrical nature) స్పష్టంగా చూపుతాయి. ఈ ప్రాంతాల్లో ప్రజాస్వామ్య సంస్థలు ఉన్నప్పటికీ, వాటి స్వయంప్రతిపత్తి ఒకేలా లేదు. రాజ్యాంగ రూపకల్పన, రాజకీయ పరిస్థితులు, పరిపాలనా ప్రాధాన్యతల ఆధారంగా ఇవి మారుతూ ఉంటాయి. స్థానిక ప్రజల ఆకాంక్షలకు (Local representation), కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణకు (Central control) మధ్య ఉన్న జాగ్రత్తల సమతుల్యతను ఈ వ్యవస్థ ప్రతిబింబిస్తుంది.
కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)
ప్రశ్న 1: శాసనసభలు ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- పుదుచ్చేరి శాసనసభను రాజ్యాంగం నేరుగా ఏర్పాటు చేస్తుంది.
- ఢిల్లీ శాసనసభ పబ్లిక్ ఆర్డర్పై (Public order) చట్టాలు చేయరాదు.
- కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల కోసం రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశాలపై పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చు. పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి? (A) 2, 3 మాత్రమే (B) 1, 2 మాత్రమే (C) 1, 3 మాత్రమే (D) 1, 2, 3 సమాధానం: (A) వివరణ:
- వాక్యం 1 తప్పు. ఎందుకంటే ఆర్టికల్ 239A కేవలం పార్లమెంటుకు అధికారం ఇస్తుంది. 1963 చట్టం ద్వారా ప్రభుత్వం ఈ శాసనసభను ఏర్పాటు చేసింది.
- వాక్యం 2 సరైనది. ఢిల్లీ చట్టాల పరిధి నుండి పబ్లిక్ ఆర్డర్ను (Public order) ప్రభుత్వం మినహాయించింది.
- వాక్యం 3 సరైనది. ఆర్టికల్ 246(4) పార్లమెంటుకు విశేషమైన అధికారాన్ని ఇస్తుంది.
ప్రశ్న 2: భారతదేశంలోని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల పరిపాలనను రాష్ట్రపతి తన అడ్మినిస్ట్రేటర్ ద్వారా నేరుగా సాగిస్తారు.
- కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల కోసం రాష్ట్ర జాబితాలోని ఏ అంశంపైనైనా చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంటుంది. పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి? (a) 1 మాత్రమే (b) 2 మాత్రమే (c) 1, 2 రెండూ (d) ఏదీ కాదు సమాధానం: (c) వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది. ఆర్టికల్ 239 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి తన ప్రతినిధిగా వ్యవహరించే అడ్మినిస్ట్రేటర్ లేదా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ద్వారా కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలను పాలిస్తారు.
- వాక్యం 2 సరైనది. ఆర్టికల్ 246(4) ప్రకారం, రాష్ట్రాల జాబితాలో ఉన్న వాటితో సహా ఏ అంశంపైనైనా పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చు. ఇది ఒక బలమైన ఏకకేంద్ర లక్షణాన్ని (Unitary feature) చూపుతుంది.
ప్రశ్న 3: కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల్లోని శాసనాధికారాలకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- అన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు రాష్ట్రాల వలె ఎన్నికైన శాసనసభలు ఉంటాయి.
- పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా కేంద్ర పాలిత ప్రాంతానికి శాసనసభను ఏర్పాటు చేయవచ్చు. పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి? (a) 1 మాత్రమే (b) 2 మాత్రమే (c) 1, 2 రెండూ (d) ఏదీ కాదు సమాధానం: (b) వివరణ:
- వాక్యం 1 తప్పు. ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ కాశ్మీర్ వంటి కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు మాత్రమే శాసనసభలు ఉన్నాయి. మిగిలిన వాటిని ఎలాంటి చట్టసభలు లేకుండా కేంద్ర ప్రభుత్వం నేరుగా పాలిస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది. ఆర్టికల్ 239A ద్వారా కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు చట్టం చేసి శాసనసభను, మంత్రి మండలిని ఏర్పాటు చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు దక్కుతుంది. దీనికి పుదుచ్చేరి ఒక ఉదాహరణ.
ప్రశ్న 4: ఢిల్లీ పాలనకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రానికి ఉండే అన్ని శాసనాధికారాలను ఢిల్లీ కలిగి ఉంటుంది.
- ప్రజా భద్రత (Public order), పోలీసు, భూమి కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉంటాయి. పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి? (a) 1 మాత్రమే (b) 2 మాత్రమే (c) 1, 2 రెండూ (d) ఏదీ కాదు సమాధానం: (b) వివరణ:
- వాక్యం 1 తప్పు. ఢిల్లీకి పూర్తి స్థాయి రాష్ట్ర అధికారాలు లేవు. ఆర్టికల్ 239AA ప్రకారం దాని శాసనపరమైన అధికారం పరిమితం అవుతుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది. పబ్లిక్ ఆర్డర్ (Public order), పోలీసు, భూమి వంటి అంశాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం తన దగ్గరే అట్టిపెట్టుకుంది. లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ద్వారా వీటిపై పాలన సాగిస్తుంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: పుదుచ్చేరి విధానాన్ని రాష్ట్ర వ్యవస్థకు దగ్గరగా ఎందుకు పరిగణిస్తారు?
ఎందుకంటే ఎన్నికైన ప్రభుత్వమే ఇక్కడ నిజమైన కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని చెలాయిస్తుంది. అలాగే లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ (LG) సాధారణంగా ప్రభుత్వ సలహాలను పాటిస్తారు.
ప్రశ్న 2: ఢిల్లీ పాలనలో తరచుగా ఘర్షణలు ఎందుకు వస్తాయి?
లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్, ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి మధ్య అధికారాలు ఒకదానిపై మరొకటి క్రాస్ అవ్వడం (Overlapping authority) వల్ల ఘర్షణలు వస్తాయి. ముఖ్యంగా అధికారుల బదిలీలు (Services) వంటి విషయాల్లో ఇవి ఎక్కువుగా కనిపిస్తాయి.
ప్రశ్న 3: జమ్మూ కాశ్మీర్ స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) ఎందుకు తక్కువగా ఉంటుంది?
2019 చట్టం ప్రకారం అక్కడి ముఖ్యమైన అంశాలు, పరిపాలన మొత్తం నేరుగా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ (LG) నియంత్రణలో ఉండటం వల్ల వారికి పూర్తి స్వేచ్ఛ లేదు.
ప్రశ్న 4: కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలపై పార్లమెంటు ఆధిపత్యాన్ని ఏది నిర్ధారిస్తుంది? రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 246(4). ఏ అంశంపైనైనా సరే పార్లమెంటు చట్టాలు చేయడానికి ఇది అనుమతి ఇస్తుంది.
ప్రశ్న 5: గరిష్ట కేంద్ర నియంత్రణ ఏ కేంద్ర పాలిత ప్రాంత నమూనాలో కనిపిస్తుంది?
జమ్మూ కాశ్మీర్ నమూనాలో కనిపిస్తుంది.
వార్తా మూలం: ద హిందూ (The Hindu)
