var breakpoints = [{"label":"Desktop","slug":"Desktop","value":"base","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Tablet","slug":"Tablet","value":"1024","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Mobile","slug":"Mobile","value":"767","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true}];
ప్రశ్న. “డాప్లర్ వెదర్ రాడార్లు కేవలం వాతావరణాన్ని పరిశీలించే పరికరాలు మాత్రమే కావు; ఇవి భారతదేశ బహుళ-విపత్తు ముందస్తు హెచ్చరికల వ్యవస్థలో కీలకమైన భాగాలు.” డాప్లర్ వెదర్ రాడార్లు ఎలా పనిచేస్తాయో వివరించండి. మిషన్ మౌసమ్ నేపథ్యంలో వీటి ప్రాముఖ్యతను పరిశీలించండి. భారతదేశంలో వాతావరణ-ప్రమాద నిర్వహణను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి ఏ సవాళ్లను పరిష్కరించాలి?
Q. “Doppler Weather Radars are not merely observation instruments; they are critical components of India’s multi-hazard early-warning system.” Explain the working of Doppler Weather Radars and examine their significance in the context of Mission Mausam. What challenges must be addressed to ensure effective weather-risk governance in India?
పరిచయం
తుఫానులు, కుండపోత వర్షాలు (cloudbursts), ఉరుములు-మెరుపులు, అత్యవసర భారీ వర్షాలకు భారతదేశం ఎక్కువగా గురవుతున్నందున, కచ్చితమైన, ప్రాంతాల వారీగా వాతావరణ అంచనాలు (forecasting) చాలా అవసరం. ఒడిశాలోని సంబల్‌పూర్‌లో భారతదేశ 51వ డాప్లర్ వెదర్ రాడార్ (DWR) ను ప్రారంభించడం, సాంకేతికత ఆధారిత వాతావరణ, విపత్తు సన్నద్ధత (disaster preparedness) విస్తరణను ప్రతిబింబిస్తుంది.
ప్రధాన భాగం
డాప్లర్ వెదర్ రాడార్ ఎలా పనిచేస్తుంది? (Working of Doppler Weather Radar)
డీడబ్ల్యూఆర్ (DWR) వాతావరణంలోకి రేడియో తరంగాలను (radio waves) స్వల్ప వ్యవధిలో పంపుతుంది. ఈ తరంగాలు వర్షపు బిందువులు, వడగళ్లు (hailstones) లేదా మంచు కణాలను ఢీకొన్నప్పుడు, ఆ శక్తిలో కొంత భాగం తిరిగి రాడార్‌కు చేరుకుంటుంది.
సిగ్నల్ తిరిగి రావడానికి పట్టే సమయం ఆధారంగా లక్ష్యం (వర్షం/మేఘం) ఎంత దూరంలో ఉందో నిర్ణయిస్తారు.
తిరిగి వచ్చే సిగ్నల్ (echo) బలాన్ని బట్టి వర్షపాత తీవ్రతను అంచనా వేస్తారు.
‘డాప్లర్ ప్రభావం’ (Doppler Effect) ఆధారంగా, పరావర్తనం (reflected) చెందిన తరంగం ఫ్రీక్వెన్సీ (frequency) లేదా దశలో వచ్చే మార్పుల ద్వారా ఆ లక్ష్యం ఎంత వేగంగా కదులుతోందో (radial velocity) కొలుస్తారు.
వర్షపాతం రాడార్ వైపు కదులుతోందా లేదా రాడార్‌కు దూరంగా వెళుతోందా అనే విషయాన్ని ఇది చూపుతుంది.
భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) స్థానికంగా వచ్చే ఉరుములతో కూడిన వర్షాల కోసం ఎక్స్-బ్యాండ్ (X-band) రాడార్లను, తుఫానుల గమనాన్ని గుర్తించడానికి సి-బ్యాండ్ (C-band) రాడార్లను, అలాగే లోతైన తీర ప్రాంతాల పర్యవేక్షణ కోసం ఎస్-బ్యాండ్ (S-band) రాడార్లను ఉపయోగిస్తుంది.
ప్రాముఖ్యత (Significance)
డీడబ్ల్యూఆర్ (DWR) లు కింది వాటికి దోహదపడతాయి:
వేగంగా మారుతున్న వాతావరణ వ్యవస్థల గురించి అప్పటికప్పుడు వాతావరణ అంచనాలు (Nowcasting) వేయడం.
తుఫానులు, మెరుపులు, భారీ వర్షాల కోసం ముందస్తు హెచ్చరికలు జారీ చేయడం.
వరదలను అంచనా వేయడం, ప్రజలను సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించడం (evacuation), అత్యవసర పరిస్థితులకు సన్నద్ధం కావడం.
విమానయానం (aviation), వ్యవసాయం, మత్స్య పరిశ్రమ, జల వనరుల నిర్వహణను మరింత సురక్షితం చేయడం.
విపత్తుల ముప్పు ఎక్కువగా ఉన్న వర్గాల కోసం ఆయా ప్రాంతాలపై చూపే ప్రభావాన్ని బట్టి వాతావరణ అంచనాలు (Impact-based forecasts) వేయడం.
ప్రాణ నష్టం, జీవనోపాధి, ప్రభుత్వ మౌలిక సదుపాయాలకు జరిగే నష్టాన్ని తగ్గించడం.
మిషన్ మౌసమ్ పాత్ర (Role of Mission Mausam)
భారతదేశాన్ని ‘వెదర్-రెడీ’ (వాతావరణ విపత్తులను ఎదుర్కొనేందుకు సిద్ధంగా ఉండటం), ‘క్లైమేట్-స్మార్ట్’ గా మార్చడానికి రూ. 2,000 కోట్లతో ప్రభుత్వం మిషన్ మౌసమ్ ను ప్రారంభించింది. అదనంగా 40 డీడబ్ల్యూఆర్ (DWR) లు, నెక్స్ట్-జనరేషన్ ఉపగ్రహాలు, అధునాతన సెన్సార్లు, హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్, మెరుగైన ఎర్త్-సిస్టమ్ నమూనాలు (Earth-system models), అలాగే జీఐఎస్ (GIS) ఆధారిత నిర్ణయాలకు మద్దతు ఇచ్చే వ్యవస్థలను ఇది అందిస్తుంది.
సవాళ్లు (Challenges)
పర్వతాలు, తీరప్రాంతాలు, మారుమూల ప్రాంతాల్లో రాడార్ కవరేజీ లేకపోవడం (Radar gaps).
కష్టమైన భౌగోళిక పరిస్థితుల (terrain) వల్ల సిగ్నల్స్‌కు ఆటంకం కలగడం.
అధిక నిర్వహణ, కాలిబ్రేషన్ (calibration) అవసరాలు.
నైపుణ్యం కలిగిన సాంకేతిక సిబ్బంది కొరత.
బలహీనమైన సమన్వయం, అలాగే చివరి వ్యక్తి వరకు (last-mile) హెచ్చరికలు చేరకపోవడం.
ముందుకు సాగే మార్గం (Way Forward)
భారతదేశం రాడార్, ఉపగ్రహ, సముద్ర, భూమిపై ఉన్న వాతావరణ పరిశీలనలను ఏకం (integrate) చేయాలి. విపత్తు ముప్పు ఉన్న ప్రాంతాలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. ప్రాంతీయ భాషలలో, ప్రభావం ఆధారిత హెచ్చరికలను (impact-based alerts) అభివృద్ధి చేయాలి. అలాగే ఐఎండీ (IMD), విపత్తు నిర్వహణ అధికారులు, స్థానిక సంస్థల మధ్య సమన్వయాన్ని బలోపేతం చేయాలి.
ముగింపు
డీడబ్ల్యూఆర్ (DWR) లు భారతదేశాన్ని విపత్తు జరిగిన తర్వాత స్పందించే (reactive relief) స్థితి నుంచి, ముందుగానే ఊహించి వ్యవహరించే విపత్తు నిర్వహణ (anticipatory disaster governance) వైపు మారుస్తాయి. అయితే, శాస్త్రీయ పరిశీలనలను సకాలంలో, సులభంగా అర్థమయ్యేలా, వెంటనే చర్యలు తీసుకునే విధంగా హెచ్చరికలుగా మార్చి, విపత్తు ముప్పు ఉన్న ప్రతి వర్గానికి చేరవేసినప్పుడే మిషన్ మౌసమ్ (Mission Mausam) విజయం సాధిస్తుంది.
ప్రశ్న. బంగ్లాదేశ్‌కు ‘పులస’ (హిల్సా – Hilsa) చేపలను ఎగుమతి చేసే దేశంగా భారతదేశం ఎదగడం బ్లూ ఎకానమీకి ఒక అవకాశం, అలాగే సుస్థిర మత్స్య నిర్వహణకు ఒక సవాలు. ఈ వాణిజ్యం రివర్స్ కావడానికి గల కారణాలను చర్చించండి. భారతదేశానికి దీని ప్రాముఖ్యతను పరిశీలించి, రెండు దేశాల మధ్య సరిహద్దులు దాటే ఈ చేపల వనరుల సంరక్షణ కోసం తగిన చర్యలను సూచించండి.
Q. India’s emergence as an exporter of Hilsa to Bangladesh represents both an opportunity for the Blue Economy and a challenge for sustainable fisheries management. Discuss the factors behind this trade reversal, examine its significance for India and suggest measures for the conservation of this transboundary fish resource.
పరిచయం
పులస లేదా ఇలిష్ అనేది భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ పంచుకునే ఆర్థికంగా, సాంస్కృతికంగా ముఖ్యమైన చేప. ఇది ‘అనాడ్రోమస్’ (anadromous) జాతికి చెందినది. అంటే ఇది గుడ్లు పెట్టడం (spawning) కోసం సముద్రం నుంచి నదుల్లోని మంచినీటిలోకి వలస వస్తుంది. ఇటీవల భారతదేశం పెట్రాపోల్ ల్యాండ్ పోర్ట్ (Petrapole Land Port) ద్వారా దాదాపు 500 టన్నుల పులస చేపలను బంగ్లాదేశ్‌కు ఎగుమతి చేసింది. ఇది బంగ్లాదేశ్ నుంచి భారతదేశానికి ఎగుమతి అయ్యే సాంప్రదాయ వాణిజ్య ప్రవాహం తిరగబడటాన్ని (reversal) సూచిస్తుంది.
ప్రధాన భాగం
వాణిజ్యం రివర్స్ కావడానికి గల కారణాలు
పెరిగిన భారతీయ సరఫరా: గుజరాత్‌లోని భరూచ్ (Bharuch) ప్రాంతం నుండి గణనీయమైన స్థాయిలో పులస చేపలు లభించడం వల్ల ఎగుమతి చేయదగిన మిగులు (exportable surplus) ఏర్పడింది.
బంగ్లాదేశ్ నుంచి బలమైన డిమాండ్: ప్రపంచ పులస చేపల ఉత్పత్తిలో దాదాపు 70 శాతాన్ని బంగ్లాదేశ్ ఉత్పత్తి చేస్తున్నప్పటికీ, అక్కడి ప్రజల ఆహార సంస్కృతిలో ఈ చేపకు ఉన్న ప్రాధాన్యం వల్ల డిమాండ్ బలంగా ఉంది.
ఎగుమతులపై ఆంక్షలు: బంగ్లాదేశ్ ఎగుమతులపై ఆంక్షలు విధించడం, కేవలం పరిమిత సీజన్‌లో మాత్రమే ఎగుమతికి అవకాశం ఇవ్వడం వల్ల భారతదేశానికి సరఫరా తగ్గింది.
మెరుగైన మార్కెట్ అనుసంధానం: గుజరాత్ సరఫరాదారులు, హౌరా హోల్‌సేల్ మార్కెట్, అలాగే పెట్రాపోల్ మధ్య ఉన్న అనుసంధానం.. రివర్స్ ట్రేడ్‌కు (reverse trade) వీలు కల్పించింది.
మారుతున్న ఉత్పత్తి విధానాలు: చేపల లభ్యత, ధరలు, వినియోగదారుల డిమాండ్.. సాంప్రదాయ మార్కెట్ నిర్మాణాన్ని (traditional market structure) మార్చాయి.
భారతదేశానికి ప్రాముఖ్యత ఈ వాణిజ్యం మత్స్యకారులు (fishers), వ్యాపారులు, ఎగుమతిదారులకు కొత్త ఆదాయ అవకాశాలను అందిస్తుంది. ఇది ప్రాసెసింగ్, కోల్డ్ స్టోరేజ్, రవాణా, రిటైలింగ్ రంగాలలో ఉపాధిని ప్రోత్సహిస్తుంది. గ్రేడింగ్, ప్యాకేజింగ్, ట్రేసిబిలిటీని (traceability) మెరుగుపరచడం ద్వారా వాల్యూ-యాడెడ్ (value-added) హిల్సా ఆర్థిక వ్యవస్థకు మద్దతు ఇవ్వవచ్చు. ఈ పరిణామం బ్లూ ఎకానమీని బలోపేతం చేయడంతో పాటు భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ మధ్య వాణిజ్య, సాంస్కృతిక సంబంధాలు మరింత బలోపేతం కావడానికి అవకాశాలను సృష్టిస్తుంది.
సవాళ్లు
మితిమీరిన వేట (Overfishing), అలాగే గుడ్లు పెట్టే పులస చేపలను, పిల్ల చేపలను (juvenile Hilsa) పట్టుకోవడం.
ఆనకట్టలు (dams), బ్యారేజీల కారణంగా చేపల వలసలకు (migration) అవరోధాలు.
సంతానోత్పత్తి స్థలాలు కాలుష్యానికి గురికావడం.
వాతావరణ మార్పుల వల్ల నదీ ప్రవాహం, ఉష్ణోగ్రత, లవణీయతలో (salinity) వస్తున్న మార్పులు.
సరిపోని కోల్డ్-చైన్ (cold-chain), ప్రాసెసింగ్ మౌలిక సదుపాయాలు.
ద్వైపాక్షిక వాణిజ్య (bilateral trade) ఆంక్షలను అంచనా వేయలేకపోవడం.
ముందుకు సాగే మార్గం
భారతదేశం శాస్త్రీయ ఆధారిత పరిమితులను (science-based catch limits) అమలు చేయాలి. గుడ్లు పెట్టే సీజన్‌ను (spawning seasons) రక్షించాలి, అలాగే హానికరమైన చేపల వేట వలలను నియంత్రించాలి. పర్యావరణ ప్రవాహాలు, చేపలు ప్రయాణించే మార్గాలను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా నదుల అనుసంధానాన్ని (River connectivity) కొనసాగించాలి. కోల్డ్-చైన్, ప్రాసెసింగ్, ట్రేసిబిలిటీ వ్యవస్థలను పీఎం మత్స్య సంపద యోజన (PM Matsya Sampada Yojana) బలోపేతం చేయగలదు. భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ కలిసి చేపల నిల్వల ఉమ్మడి అంచనాలు (joint stock assessments), ఆవాస పరిరక్షణ యంత్రాంగాలు (habitat protection mechanisms), నమ్మకమైన వాణిజ్య చట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి.
ముగింపు
పులస చేపల వాణిజ్యం జీవనోపాధికి, అలాగే ప్రాంతీయ ఆర్థిక సహకారానికి మద్దతు ఇస్తుంది. అయితే ఈ వాణిజ్య విస్తరణ పర్యావరణ పరిమితులకు లోబడి మాత్రమే ఉండాలి. పులస చేపను రెండు దేశాలు పంచుకునే ఒక ఉమ్మడి వనరుగా పరిగణించడం చాలా అవసరం. అప్పుడే బ్లూ ఎకానమీని, దీర్ఘకాలిక జీవవైవిధ్య పరిరక్షణతో (biodiversity conservation) అనుసంధానించవచ్చు.
var elementorFrontendConfig = {"environmentMode":{"edit":false,"wpPreview":false,"isScriptDebug":false},"i18n":{"shareOnFacebook":"Share on Facebook","shareOnX":"Share on X","pinIt":"Pin it","download":"Download","downloadImage":"Download image","fullscreen":"Fullscreen","zoom":"Zoom","share":"Share","playVideo":"Play Video","previous":"Previous","next":"Next","close":"Close","a11yCarouselPrevSlideMessage":"Previous slide","a11yCarouselNextSlideMessage":"Next slide","a11yCarouselFirstSlideMessage":"This is the first slide","a11yCarouselLastSlideMessage":"This is the last slide","a11yCarouselPaginationBulletMessage":"Go to slide"},"is_rtl":false,"breakpoints":{"xs":0,"sm":480,"md":768,"lg":1025,"xl":1440,"xxl":1600},"responsive":{"breakpoints":{"mobile":{"label":"Mobile Portrait","value":767,"default_value":767,"direction":"max","is_enabled":true},"mobile_extra":{"label":"Mobile Landscape","value":880,"default_value":880,"direction":"max","is_enabled":false},"tablet":{"label":"Tablet Portrait","value":1024,"default_value":1024,"direction":"max","is_enabled":true},"tablet_extra":{"label":"Tablet Landscape","value":1200,"default_value":1200,"direction":"max","is_enabled":false},"laptop":{"label":"Laptop","value":1366,"default_value":1366,"direction":"max","is_enabled":false},"widescreen":{"label":"Widescreen","value":2400,"default_value":2400,"direction":"min","is_enabled":false}},"hasCustomBreakpoints":false},"version":"4.3.2","is_static":false,"experimentalFeatures":{"e_font_icon_svg":true,"additional_custom_breakpoints":true,"container":true,"e_optimized_markup":true,"theme_builder_v2":true,"nested-elements":true,"e_atomic_elements":true,"e_opt_in_v4":true,"import-export-customization":true,"e_pro_atomic_form":true,"e_pro_collection_loop":true,"mega-menu":true},"urls":{"assets":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/plugins\/elementor\/assets\/","ajaxurl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-admin\/admin-ajax.php","uploadUrl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads"},"nonces":{"floatingButtonsClickTracking":"46ccc222c8","atomicFormsSendForm":"2025e81684"},"swiperClass":"swiper","settings":{"page":[],"editorPreferences":[]},"kit":{"active_breakpoints":["viewport_mobile","viewport_tablet"],"global_image_lightbox":"yes","lightbox_enable_counter":"yes","lightbox_enable_fullscreen":"yes","lightbox_enable_zoom":"yes","lightbox_enable_share":"yes","lightbox_title_src":"title","lightbox_description_src":"description"},"post":{"id":11671,"title":"UPSC%20%E0%B0%A1%E0%B1%88%E0%B0%B2%E0%B1%80%20%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E0%B0%86%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%20%E0%B0%B0%E0%B1%88%E0%B0%9F%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%8D%20%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%80%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E2%80%93%2021st%20%E0%B0%B8%E0%B1%86%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%86%E0%B0%82%E0%B0%AC%E0%B0%B0%E0%B1%8D%202026%20%7C%20UPSC%20Mains%20%7C%20KPIAS%20%E0%B0%85%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%AE%E0%B1%80","excerpt":"","featuredImage":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/upsc-mains-current-affairs-21st-september-2026-kpias-academy-1024x512.webp"}};
//# sourceURL=elementor-frontend-js-before
var ekit_config = {"ajaxurl":"https://telugu.kpiasacademy.com/wp-admin/admin-ajax.php","nonce":"762c961a79","i18n":{"video_frame":"Video player","close":"Close","slider_prev":"Previous slide","slider_next":"Next slide","slider_first":"This is the first slide","slider_last":"This is the last slide","slider_bullet":"Go to slide {{index}}"}};
//# sourceURL=ekit-core-js-extra
window.dFlipLocation = 'https://telugu.kpiasacademy.com/wp-content/plugins/3d-flipbook-dflip-lite/assets/';
window.dFlipWPGlobal = {"text":{"toggleSound":"Turn on\/off Sound","toggleThumbnails":"Toggle Thumbnails","toggleOutline":"Toggle Outline\/Bookmark","previousPage":"Previous Page","nextPage":"Next Page","toggleFullscreen":"Toggle Fullscreen","zoomIn":"Zoom In","zoomOut":"Zoom Out","toggleHelp":"Toggle Help","singlePageMode":"Single Page Mode","doublePageMode":"Double Page Mode","downloadPDFFile":"Download PDF File","gotoFirstPage":"Goto First Page","gotoLastPage":"Goto Last Page","share":"Share","mailSubject":"I wanted you to see this FlipBook","mailBody":"Check out this site {{url}}","loading":"DearFlip: Loading "},"viewerType":"flipbook","moreControls":"download,pageMode,startPage,endPage,sound","hideControls":"","scrollWheel":"false","backgroundColor":"#777","backgroundImage":"","height":"auto","paddingLeft":"20","paddingRight":"20","controlsPosition":"bottom","duration":800,"soundEnable":"true","enableDownload":"true","showSearchControl":"false","showPrintControl":"false","enableAnnotation":false,"enableAnalytics":"false","webgl":"true","hard":"none","maxTextureSize":"1600","rangeChunkSize":"524288","zoomRatio":1.5,"stiffness":3,"pageMode":"0","singlePageMode":"0","pageSize":"0","autoPlay":"false","autoPlayDuration":5000,"autoPlayStart":"false","linkTarget":"2","sharePrefix":"flipbook-"};
