var breakpoints = [{"label":"Desktop","slug":"Desktop","value":"base","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Tablet","slug":"Tablet","value":"1024","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Mobile","slug":"Mobile","value":"767","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true}];
ప్రశ్న. “అణుశక్తి చంద్రుడు, అంగారక గ్రహం, లోతైన అంతరిక్షంలో నిరంతర అన్వేషణకు వీలు కల్పిస్తుంది. కానీ దీని పెరుగుతున్న వినియోగం తీవ్రమైన భద్రతా, పర్యావరణ, నియంత్రణపరమైన ఆందోళనలను కూడా సృష్టిస్తుంది.” అంతరిక్షంలో అణుశక్తి సామర్థ్యాన్ని చర్చించండి మరియు ప్రస్తుతం ఉన్న అంతర్జాతీయ న్యాయ చట్రం సరిపోతుందో లేదో పరిశీలించండి. భారతదేశం ముందుకు సాగడానికి తగిన మార్గాన్ని సూచించండి.
Q. Nuclear power can enable sustained exploration of the Moon, Mars and deep space, but its growing use also creates serious safety, environmental and regulatory concerns. Discuss the potential of nuclear energy in space and examine whether the existing international legal framework is adequate. Suggest a suitable way forward for India.
పరిచయం
సూర్యుడి నుండి దూరం పెరిగేకొద్దీ, సుదీర్ఘమైన చంద్రుని రాత్రులలో (lunar nights), అలాగే శాశ్వతంగా నీడ ఉండే ప్రాంతాలలో సౌరశక్తి (Solar power) ప్రభావం తగ్గుతుంది. అణుశక్తి నిరంతరంగా, సూర్యరశ్మితో సంబంధం లేకుండా కాంపాక్ట్‌గా (తక్కువ స్థలంలో ఎక్కువ) శక్తిని అందిస్తుంది. అందువల్ల డీప్-స్పేస్ (లోతైన అంతరిక్ష) అన్వేషణకు, చంద్రుడు లేదా అంగారక గ్రహంపై శాశ్వత స్థావరాలను ఏర్పాటు చేయడానికి ఇది చాలా ముఖ్యం.
ప్రధాన భాగం
అంతరిక్షంలో అణుశక్తి సామర్థ్యం (Potential of Nuclear Energy in Space)
రేడియోఐసోటోప్ వ్యవస్థలు: రేడియోఐసోటోప్ థర్మోఎలక్ట్రిక్ జనరేటర్లు (RTGs) రేడియోధార్మిక క్షయం (సాధారణంగా ప్లుటోనియం-238 నుండి) ద్వారా వెలువడే వేడిని దశాబ్దాల పాటు విద్యుత్‌గా మారుస్తాయి.
అధిక-శక్తి ఉత్పత్తి (High-power generation): ఫిషన్ రియాక్టర్లు (Fission reactors) ఆవాసాలు (habitats), లైఫ్-సపోర్ట్ సిస్టమ్స్ (ప్రాణధార వ్యవస్థలు), కమ్యూనికేషన్లు, శాస్త్రీయ పరికరాలకు మద్దతు ఇస్తాయి.
న్యూక్లియర్ ప్రొపల్షన్ (అణు చోదక శక్తి): న్యూక్లియర్ థర్మల్ ప్రొపల్షన్ అనేది రసాయన రాకెట్ల కంటే దాదాపు రెట్టింపు ఇంధన సామర్థ్యాన్ని (propellant efficiency) అందిస్తుంది, అయితే న్యూక్లియర్ ఎలక్ట్రిక్ ప్రొపల్షన్ సుదూర ప్రయాణాలకు అధిక సామర్థ్యాన్ని అందిస్తుంది.
వనరుల వినియోగం: చంద్రుని నేల నుండి నీరు, ఆక్సిజన్‌ను వెలికితీయడానికి (extraction) రియాక్టర్లు మద్దతు ఇస్తాయి.
మానవ సహిత యాత్రలు (Human missions): అంగారక గ్రహానికి వేగంగా ప్రయాణించడం వల్ల వ్యోమగాములు అంతరిక్ష రేడియేషన్ బారిన పడటాన్ని తగ్గించవచ్చు మరియు ఎక్కువ కార్గో (సరుకు) సామర్థ్యాన్ని తీసుకెళ్లడానికి ఇది వీలు కల్పిస్తుంది.
భద్రతా, సాంకేతిక ఆందోళనలు (Safety and Technical Concerns)
ప్రయోగం విఫలమైనా లేదా ప్రమాదవశాత్తూ భూమి వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశించినా (re-entry) భూమిపై రేడియోధార్మిక పదార్థాలు (radioactive material) విడుదలయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
రియాక్టర్లకు ప్రత్యేకమైన షీల్డింగ్ (కవచం), మెటీరియల్స్, ఆపరేషనల్ కంట్రోల్స్ (నిర్వహణ నియంత్రణలు) అవసరం.
న్యూక్లియర్ ప్రొపల్షన్ సాంకేతికంగా ఇంకా పూర్తి స్థాయిలో అభివృద్ధి చెందలేదు (immature).
ప్లుటోనియం-238 (plutonium-238) సరఫరా పరిమితంగా ఉంది.
డీకమిషన్ చేసిన (పనిచేయడం ఆపేసిన) రియాక్టర్లు, రేడియోధార్మిక వ్యర్థాలను సురక్షితంగా పారవేయడం (disposal) అవసరం.
1978లో జరిగిన కాస్మోస్ 954 (Cosmos 954) ప్రమాదం కెనడాపై రేడియోధార్మిక శిధిలాలను వెదజల్లింది. ఈ ప్రమాదం ఈ నష్టాలను (risks) వివరిస్తుంది.
అంతర్జాతీయ చట్టాల పర్యాప్తత (Adequacy of International Law)
1967 నాటి ఔటర్ స్పేస్ ట్రీటీ (Outer Space Treaty, 1967): ఇది అంతరిక్షంలో అణ్వాయుధాలను నిషేధించింది, అలాగే హానికరమైన కాలుష్యాన్ని నివారించాలని సూచిస్తుంది. అయితే ఇది శాంతియుత అణు అనువర్తనాలను (peaceful nuclear applications) అనుమతిస్తుంది.
లయబిలిటీ కన్వెన్షన్ (Liability Convention), 1972: భూమిపై లేదా విమానాలకు కలిగే నష్టానికి ఉపగ్రహాన్ని ప్రయోగించే దేశాలనే (launching States) ఇది పూర్తి బాధ్యులను చేస్తుంది.
1992 ఐక్యరాజ్యసమితి సూత్రాలు (UN Principles): ఇవి భద్రతా అంచనా, రీ-ఎంట్రీ నోటిఫికేషన్‌ను కవర్ చేస్తాయి, కానీ ఇవి ప్రధానంగా నాన్-ప్రొపల్సివ్ (చోదకశక్తికి వాడని) అణుశక్తి వనరులకు (non-propulsive nuclear power sources) వర్తిస్తాయి.
2009 COPUOS-IAEA ఫ్రేమ్‌వర్క్: ఇది భద్రతా మార్గదర్శకత్వాన్ని అందిస్తుంది, కానీ ఇది కట్టుబడి ఉండేలా చేసే సమగ్రమైన నియంత్రణ (comprehensive binding regime) కాదు.
అందువల్ల, ప్రస్తుతం ఉన్న చట్టం హై-పవర్ రియాక్టర్లు, న్యూక్లియర్ ప్రొపల్షన్, ప్రైవేట్ ఆపరేటర్లు లేదా మిషన్ ముగిసిన తర్వాత వ్యర్థాలను పారవేయడం (end-of-mission disposal) వంటి అంశాలను పూర్తిగా నియంత్రించడం లేదు.
ముందుకు సాగే మార్గం (Way Forward)
డిజైన్, టెస్టింగ్, లాంచ్ (ప్రయోగం), ఆపరేషన్, పారవేయడాన్ని (disposal) కవర్ చేసే ఉమ్మడి అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలను సృష్టించాలి.
న్యూక్లియర్ ప్రొపల్షన్, సర్ఫేస్ రియాక్టర్లను చేర్చడానికి 1992 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి సూత్రాలను అప్‌డేట్ చేయాలి.
తప్పనిసరి పర్యావరణ అంచనా, అత్యవసర-నోటిఫికేషన్ యంత్రాంగాలను ఏర్పాటు చేయాలి.
ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ సంస్థలు సంయుక్తంగా మిషన్లను నిర్వహిస్తున్నప్పుడు.. నష్టం జరిగితే ఎవరిది బాధ్యత (liability) అనేదానిపై స్పష్టత తీసుకురావాలి.
ప్రమాదాలను తట్టుకోగల డిజైన్‌లను (accident-resistant designs), అలాగే రియాక్టర్లను సురక్షితంగా డీకమిషన్ (decommission) చేసే నిబంధనలను అభివృద్ధి చేయాలి.
భారతదేశం స్వదేశీ RTGలను (RTGs) అభివృద్ధి చేయాలి. అలాగే COPUOS-IAEA చర్చలలో చురుకుగా పాల్గొనాలి.
ముగింపు
అంతరిక్ష ఆధారిత అణుశక్తి అనేది.. సాంకేతిక ఆవిష్కరణలను ముందుజాగ్రత్త (precaution), పారదర్శకత, అంతర్జాతీయ బాధ్యతతో కలిపే ఒక చట్రం కింద అభివృద్ధి చెందాలి. శాంతియుత అన్వేషణకు వీలు కల్పిస్తూనే, భూమిని, అంతరిక్ష పర్యావరణాన్ని రక్షించే ఒక నియమాల-ఆధారిత వ్యవస్థను (rules-based system) భారతదేశం ప్రోత్సహించగలదు.
var elementorFrontendConfig = {"environmentMode":{"edit":false,"wpPreview":false,"isScriptDebug":false},"i18n":{"shareOnFacebook":"Share on Facebook","shareOnX":"Share on X","pinIt":"Pin it","download":"Download","downloadImage":"Download image","fullscreen":"Fullscreen","zoom":"Zoom","share":"Share","playVideo":"Play Video","previous":"Previous","next":"Next","close":"Close","a11yCarouselPrevSlideMessage":"Previous slide","a11yCarouselNextSlideMessage":"Next slide","a11yCarouselFirstSlideMessage":"This is the first slide","a11yCarouselLastSlideMessage":"This is the last slide","a11yCarouselPaginationBulletMessage":"Go to slide"},"is_rtl":false,"breakpoints":{"xs":0,"sm":480,"md":768,"lg":1025,"xl":1440,"xxl":1600},"responsive":{"breakpoints":{"mobile":{"label":"Mobile Portrait","value":767,"default_value":767,"direction":"max","is_enabled":true},"mobile_extra":{"label":"Mobile Landscape","value":880,"default_value":880,"direction":"max","is_enabled":false},"tablet":{"label":"Tablet Portrait","value":1024,"default_value":1024,"direction":"max","is_enabled":true},"tablet_extra":{"label":"Tablet Landscape","value":1200,"default_value":1200,"direction":"max","is_enabled":false},"laptop":{"label":"Laptop","value":1366,"default_value":1366,"direction":"max","is_enabled":false},"widescreen":{"label":"Widescreen","value":2400,"default_value":2400,"direction":"min","is_enabled":false}},"hasCustomBreakpoints":false},"version":"4.3.2","is_static":false,"experimentalFeatures":{"e_font_icon_svg":true,"additional_custom_breakpoints":true,"container":true,"e_optimized_markup":true,"theme_builder_v2":true,"nested-elements":true,"e_atomic_elements":true,"e_opt_in_v4":true,"import-export-customization":true,"e_pro_atomic_form":true,"e_pro_collection_loop":true,"mega-menu":true},"urls":{"assets":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/plugins\/elementor\/assets\/","ajaxurl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-admin\/admin-ajax.php","uploadUrl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads"},"nonces":{"floatingButtonsClickTracking":"cacea8019c","atomicFormsSendForm":"263f6f1e1f"},"swiperClass":"swiper","settings":{"page":[],"editorPreferences":[]},"kit":{"active_breakpoints":["viewport_mobile","viewport_tablet"],"global_image_lightbox":"yes","lightbox_enable_counter":"yes","lightbox_enable_fullscreen":"yes","lightbox_enable_zoom":"yes","lightbox_enable_share":"yes","lightbox_title_src":"title","lightbox_description_src":"description"},"post":{"id":12179,"title":"UPSC%20%E0%B0%A1%E0%B1%88%E0%B0%B2%E0%B1%80%20%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E0%B0%86%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%20%E0%B0%B0%E0%B1%88%E0%B0%9F%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%8D%20%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%80%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E2%80%93%201st%20%E0%B0%85%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%8B%E0%B0%AC%E0%B0%B0%E0%B1%8D%202026%20%7C%20UPSC%20Mains%20%7C%20KPIAS%20%E0%B0%85%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%AE%E0%B1%80","excerpt":"","featuredImage":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/upsc-mains-current-affairs-1st-oct-2026-kpias-academy-1024x512.webp"}};
//# sourceURL=elementor-frontend-js-before
var ekit_config = {"ajaxurl":"https://telugu.kpiasacademy.com/wp-admin/admin-ajax.php","nonce":"7c767152cd","i18n":{"video_frame":"Video player","close":"Close","slider_prev":"Previous slide","slider_next":"Next slide","slider_first":"This is the first slide","slider_last":"This is the last slide","slider_bullet":"Go to slide {{index}}"}};
//# sourceURL=ekit-core-js-extra
window.dFlipLocation = 'https://telugu.kpiasacademy.com/wp-content/plugins/3d-flipbook-dflip-lite/assets/';
window.dFlipWPGlobal = {"text":{"toggleSound":"Turn on\/off Sound","toggleThumbnails":"Toggle Thumbnails","toggleOutline":"Toggle Outline\/Bookmark","previousPage":"Previous Page","nextPage":"Next Page","toggleFullscreen":"Toggle Fullscreen","zoomIn":"Zoom In","zoomOut":"Zoom Out","toggleHelp":"Toggle Help","singlePageMode":"Single Page Mode","doublePageMode":"Double Page Mode","downloadPDFFile":"Download PDF File","gotoFirstPage":"Goto First Page","gotoLastPage":"Goto Last Page","share":"Share","mailSubject":"I wanted you to see this FlipBook","mailBody":"Check out this site {{url}}","loading":"DearFlip: Loading "},"viewerType":"flipbook","moreControls":"download,pageMode,startPage,endPage,sound","hideControls":"","scrollWheel":"false","backgroundColor":"#777","backgroundImage":"","height":"auto","paddingLeft":"20","paddingRight":"20","controlsPosition":"bottom","duration":800,"soundEnable":"true","enableDownload":"true","showSearchControl":"false","showPrintControl":"false","enableAnnotation":false,"enableAnalytics":"false","webgl":"true","hard":"none","maxTextureSize":"1600","rangeChunkSize":"524288","zoomRatio":1.5,"stiffness":3,"pageMode":"0","singlePageMode":"0","pageSize":"0","autoPlay":"false","autoPlayDuration":5000,"autoPlayStart":"false","linkTarget":"2","sharePrefix":"flipbook-"};
