var breakpoints = [{"label":"Desktop","slug":"Desktop","value":"base","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Tablet","slug":"Tablet","value":"1024","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Mobile","slug":"Mobile","value":"767","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true}];
ప్రశ్న.ఇ-వ్యర్థాలు (E-waste) కేవలం వ్యర్థాల నిర్వహణ సమస్య మాత్రమే కాదు, ఇది ప్రజారోగ్యం, వనరుల భద్రత, పారిశ్రామిక విధానానికి సంబంధించిన ప్రశ్న కూడా. చర్చించండి. వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థను (Circular economy) నిర్మించడంలో భారతదేశానికి అర్బన్ మైనింగ్ ఎలా సహాయపడుతుంది?
Q. E-waste is not merely a waste-management problem but also a question of public health, resource security and industrial policy. Discuss. How can urban mining help India build a circular economy?
పరిచయం
విషపూరిత పదార్థాలు మరియు విలువైన లోహాలు రెండింటినీ కలిగి ఉండి, పారవేసిన విద్యుత్, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను ఇ-వ్యర్థాలు అంటారు. పెరుగుతున్న డిజిటలైజేషన్, వినియోగం, ఉత్పత్తుల జీవితకాలం తగ్గిపోవడాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ, 2024-25లో భారతదేశం దాదాపు 13.98 లక్షల టన్నుల ఇ-వ్యర్థాలను ఉత్పత్తి చేసింది. అందువల్ల, దీని నిర్వహణకు పర్యావరణపరంగానే కాకుండా వ్యూహాత్మకంగా కూడా అత్యంత ప్రాముఖ్యత ఉంది.
ప్రధాన భాగం
ఈ సమస్యకు ఉన్న బహుళ కోణాలు (Multiple Dimensions of the Challenge)
పర్యావరణం: అశాస్త్రీయంగా విడదీయడం (Informal dismantling), బహిరంగంగా కాల్చడం, యాసిడ్ లీచింగ్ (Acid leaching) ద్వారా సీసం (Lead), పాదరసం (Mercury), కాడ్మియం (Cadmium) వంటి ప్రమాదకర రసాయనాలు గాలి, నేల, నీటిలో కలుస్తాయి.
ప్రజారోగ్యం: అక్కడ పనిచేసే కార్మికులు, చుట్టుపక్కల ప్రజలు నాడీ (Neurological), శ్వాసకోశ, ప్రత్యుత్పత్తి సంబంధిత వ్యాధుల బారిన పడుతున్నారు. ముఖ్యంగా పిల్లలపై ఈ ముప్పు ఎక్కువగా ఉంది.
వనరుల భద్రత: సరైన విధానంలో పారవేయకపోవడం వల్ల రాగి, బంగారం, లిథియం, కోబాల్ట్, అరుదైన భూ-మూలకాలను (Rare-earth elements) కోల్పోవాల్సి వస్తుంది. దీనివల్ల దిగుమతులపై ఆధారపడటం పెరుగుతుంది.
ఆర్థికం: విలువైన ద్వితీయ పదార్థాలు (Secondary materials) నష్టపోతున్నాయి. అదే సమయంలో పర్యావరణ పునరుద్ధరణకు, భవిష్యత్ ఆరోగ్య సంరక్షణకు ప్రభుత్వాలు భారీగా ఖర్చు చేయాల్సి వస్తోంది.
డేటా భద్రత: పారవేసిన కంప్యూటర్లు, స్టోరేజ్ పరికరాల (Storage devices) ద్వారా వ్యక్తిగత, కార్పొరేట్ లేదా అధికారిక సమాచారం బహిర్గతమయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
సామాజికం: అసంఘటిత రంగ కార్మికులు ఇ-వ్యర్థాలను సమర్థవంతంగా సేకరిస్తున్నారు, కానీ వారికి చట్టపరమైన రక్షణ, సరైన శిక్షణ, భద్రతా పరికరాలు (Safety equipment) ఉండవు.
అర్బన్ మైనింగ్ పాత్ర (Role of Urban Mining)
కొత్తగా గనుల నుండి ముడి ఖనిజాలను (Virgin ores) తవ్వితీసే బదులు, పారవేసిన ఉత్పత్తుల నుండి విలువైన పదార్థాలను తిరిగి పొందడాన్ని ‘అర్బన్ మైనింగ్’ అంటారు. ఇది కింది విధాలుగా సహాయపడుతుంది:
కీలక ఖనిజాల (Critical minerals) దేశీయ సరఫరాను అందిస్తుంది.
మైనింగ్ వల్ల జరిగే పర్యావరణ నష్టం, ఉద్గారాలను (Emissions) తగ్గిస్తుంది.
ఎలక్ట్రానిక్స్, బ్యాటరీలు, పునరుత్పాదక ఇంధన పరిశ్రమలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
రీసైక్లింగ్ టెక్నాలజీని, పర్యావరణ అనుకూల ఉపాధిని (Green employment) ప్రోత్సహిస్తుంది.
భారతదేశ సరఫరా గొలుసు పటిష్టతను (Supply-chain resilience) బలోపేతం చేస్తుంది.
భారతదేశం ఇ-వ్యర్థాల (నిర్వహణ) నిబంధనలు-2022, ఎక్స్టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ (EPR) ఫ్రేమ్వర్క్, బ్యాటరీ వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు మరియు ‘రైట్ టు రిపేర్’ (Right to Repair) కార్యక్రమాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. అయినప్పటికీ, వ్యర్థాల సేకరణ బలహీనంగా ఉండటం, నిబంధనలు కేవలం కాగితాలకే పరిమితం కావడం, సరైన అధునాతన రీసైక్లింగ్ సామర్థ్యం లేకపోవడం వల్ల వీటి ప్రభావం పరిమితంగా ఉంది.
ముందుచూపు (Way Forward)
ఈపీఆర్ (EPR) సర్టిఫికెట్లను, వాస్తవంగా జరుగుతున్న రీసైక్లింగ్ను డిజిటల్గా ధృవీకరించాలి.
అసంఘటిత రంగంలో వ్యర్థాలు సేకరించేవారిని, అధికారిక రీసైక్లింగ్ కేంద్రాలతో అనుసంధానం చేయాలి.
సులభంగా అందుబాటులో ఉండే ‘టేక్-బ్యాక్’ (Take-back), ‘డిపాజిట్-రీఫండ్’ (Deposit-refund) వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయాలి.
ఉత్పత్తుల మరమ్మతు (Repairability), పునరుద్ధరణ (Refurbishment), సుదీర్ఘ జీవితకాలాన్ని ప్రోత్సహించాలి.
ప్రభుత్వ, కార్పొరేట్ కొనుగోళ్లలో ‘లైఫ్-సైకిల్ కాస్టింగ్’ (Life-cycle costing – మొత్తం జీవితకాల ఖర్చును అంచనా వేయడం) విధానాన్ని అవలంబించాలి.
ధృవీకరించబడిన డేటా డిస్ట్రక్షన్ (Certified data destruction), పర్యావరణ ఆడిట్లను తప్పనిసరి చేయాలి.
ముగింపు
భారతదేశం లీనియర్ “కొనడం-వాడటం-పారేయడం” (Buy-use-discard) నమూనా నుండి, వృత్తాకార “మరమ్మతు-మళ్లీ వాడటం-తిరిగి పొందడం” (Repair-reuse-recover) నమూనాకు మారాలి. శాస్త్రీయంగా చేసే ‘అర్బన్ మైనింగ్’ ఇ-వ్యర్థాలను పర్యావరణ భారంగా కాకుండా ఒక వ్యూహాత్మక వనరుగా మారుస్తుంది. అదే సమయంలో ఇది ప్రజల ఆరోగ్యాన్ని, జీవనోపాధిని, జాతీయ ప్రయోజనాలను కాపాడుతుంది
ప్రశ్న.వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ప్రణాళిక (Decentralised Grain Storage Plan) ఏకకాలంలో ఆహార భద్రతను బలోపేతం చేయగలదు, రైతుల ఆదాయాలను మెరుగుపరచగలదు మరియు గ్రామీణ సహకార సంఘాలకు పునరుజ్జీవం కల్పించగలదు. చర్చించండి. దీనిని సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి ఎలాంటి చర్యలు అవసరం?
Q. The Decentralised Grain Storage Plan can simultaneously strengthen food security, improve farmers’ incomes and revitalise rural cooperatives. Discuss. What measures are required for its effective implementation?
పరిచయం
2025-26లో భారతదేశ ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి 376.56 మిలియన్ టన్నులుగా అంచనా వేయబడింది. అదే సమయంలో జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం (National Food Security Act) దాదాపు 80 కోట్ల మందికి మద్దతు ఇస్తోంది. అందువల్ల కోతల తర్వాత జరిగే నష్టాలను (Post-harvest losses) నివారించడానికి, ఆహార భద్రతను నిర్వహించడానికి తగినన్ని నిల్వ సదుపాయాలు ఉండటం అత్యవసరం. 2023లో ప్రారంభించిన ‘వికేంద్రీకృత ధాన్య నిల్వ ప్రణాళిక’, ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాల (Primary Agricultural Credit Societies – PACS) ద్వారా సమీకృత నిల్వ మరియు వ్యవసాయ సదుపాయాలను సృష్టించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
ప్రధాన భాగం
ప్రణాళిక ప్రాముఖ్యత (Significance of the Plan)
కోతల తర్వాత నష్టాల తగ్గింపు: శాస్త్రీయ గిడ్డంగులు, సైలోలు (Silos) ఆహార ధాన్యాలను తేమ, చీడపీడలు, పాడవకుండా రక్షిస్తాయి.
కారుచౌకగా అమ్మకాలను (Distress sales) నివారించడం: రైతులు తమ పంటను నిల్వ చేసుకుని, మార్కెట్లో ధరలు మెరుగుపడినప్పుడు అమ్ముకోవచ్చు.
తగ్గే ఖర్చులు: పొలాలకు సమీపంలో నిల్వ చేయడం వల్ల సేకరణ కేంద్రాలు, గిడ్డంగులు, చౌక ధరల దుకాణాల (Fair Price Shops) మధ్య రవాణా ఖర్చు తగ్గుతుంది.
మెరుగైన ధరల రాబడి: ధాన్యాన్ని శుభ్రపరచడం, గ్రేడింగ్ చేయడం, ఆరబెట్టడం, ప్రాసెసింగ్ చేయడం వల్ల పంట నాణ్యత, మార్కెట్ విలువ పెరుగుతాయి.
బలమైన ఆహార భద్రత: వికేంద్రీకృత సదుపాయాలు కొనుగోలు (సేకరణ), బఫర్-స్టాక్ నిర్వహణ, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ (PDS) సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తాయి.
PACS లకు పునరుజ్జీవం: అద్దె ఆదాయం, ప్రాసెసింగ్ ఛార్జీలు, నిల్వ చేసిన ఉత్పత్తులపై ఇచ్చే రుణాలు తదితర మార్గాల ద్వారా సహకార సంఘాల ఆదాయాలు వైవిధ్యభరితంగా మారుతాయి.
గ్రామీణాభివృద్ధి: కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్లు (యంత్రాలను అద్దెకు ఇచ్చే కేంద్రాలు), ప్రాసెసింగ్ యూనిట్లు, సేకరణ కేంద్రాలు ఉపాధిని సృష్టిస్తాయి, స్థానిక విలువ గొలుసులను (Value chains) బలోపేతం చేస్తాయి.
అగ్రికల్చర్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఫండ్ (AIF), అగ్రికల్చరల్ మార్కెటింగ్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ స్కీమ్ (AMI), స్మామ్ (SMAM), మరియు పీఎంఎఫ్ఎంఈ (PMFME) వంటి పథకాలను ఈ ప్రణాళిక సమన్వయం చేస్తుంది. నాబార్డ్ (NABARD) రీఫైనాన్సింగ్, వడ్డీ రాయితీలు (Interest subvention) అర్హత ఉన్న ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలకు (PACS) వాస్తవ రుణ వడ్డీ రేటును 1%కి తగ్గించగలవు. 2026 జూలై నాటికి, 313 ప్యాక్స్ (PACS) లలో 1.80 లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల (LMT) కు పైగా నిల్వ సామర్థ్యం సృష్టించబడింది.
అమలులో సవాళ్లు (Implementation Challenges)
PACS ల పరిమిత నిర్వహణ సామర్థ్యం, గిడ్డంగులకు అనుకూలం కాని భూములు, బలహీనమైన నిర్వహణ (Maintenance), గిడ్డంగుల వినియోగం తక్కువగా ఉండటం, సమన్వయ లోపాల వల్ల ఈ ప్రణాళిక మనుగడ దెబ్బతినే అవకాశం ఉంది. సహకార సంఘాల బలం ప్రాంతాలను బట్టి మారడం, పలుకుబడి ఉన్నవారి ఆధిపత్యం (Elite capture) వల్ల చిన్న, కౌలు రైతులు ఈ సదుపాయాలకు దూరం కావచ్చు.
ముందుచూపు (Way Forward)
జిల్లా స్థాయిలో నిల్వ సదుపాయాల లోటు (Storage-gap) అంచనాలను నిర్వహించాలి.
శాస్త్రీయ గిడ్డంగుల నిర్వహణ, ఆర్థిక నిర్వహణలో PACS లకు శిక్షణ ఇవ్వాలి.
వేర్హౌసింగ్ డెవలప్మెంట్ అండ్ రెగ్యులేటరీ అథారిటీ (WDRA) ప్రమాణాలను, స్వతంత్ర నాణ్యత ఆడిట్లను ఖచ్చితంగా అమలు చేయాలి.
చిన్న, కౌలు మరియు మహిళా రైతులకు ఈ సదుపాయాలు సమానంగా అందేలా చూడాలి.
ప్రాజెక్టుల వారీగా వనరుల వినియోగం, ఆర్థిక వివరాలను బహిర్గతం చేయాలి.
ముగింపు
ఈ ప్రణాళిక PACS లను సమీకృత గ్రామీణ సేవా కేంద్రాలుగా మార్చగలదు. దీని విజయాన్ని కేవలం సృష్టించిన నిల్వ సామర్థ్యం ఆధారంగా మాత్రమే కాకుండా, తగ్గిన పంట వృధా, మెరుగైన రైతుల ఆదాయాలు, సుస్థిరమైన సహకార సంఘాల నిర్వహణ ఆధారంగా అంచనా వేయాలి.
var elementorFrontendConfig = {"environmentMode":{"edit":false,"wpPreview":false,"isScriptDebug":false},"i18n":{"shareOnFacebook":"Share on Facebook","shareOnX":"Share on X","pinIt":"Pin it","download":"Download","downloadImage":"Download image","fullscreen":"Fullscreen","zoom":"Zoom","share":"Share","playVideo":"Play Video","previous":"Previous","next":"Next","close":"Close","a11yCarouselPrevSlideMessage":"Previous slide","a11yCarouselNextSlideMessage":"Next slide","a11yCarouselFirstSlideMessage":"This is the first slide","a11yCarouselLastSlideMessage":"This is the last slide","a11yCarouselPaginationBulletMessage":"Go to slide"},"is_rtl":false,"breakpoints":{"xs":0,"sm":480,"md":768,"lg":1025,"xl":1440,"xxl":1600},"responsive":{"breakpoints":{"mobile":{"label":"Mobile Portrait","value":767,"default_value":767,"direction":"max","is_enabled":true},"mobile_extra":{"label":"Mobile Landscape","value":880,"default_value":880,"direction":"max","is_enabled":false},"tablet":{"label":"Tablet Portrait","value":1024,"default_value":1024,"direction":"max","is_enabled":true},"tablet_extra":{"label":"Tablet Landscape","value":1200,"default_value":1200,"direction":"max","is_enabled":false},"laptop":{"label":"Laptop","value":1366,"default_value":1366,"direction":"max","is_enabled":false},"widescreen":{"label":"Widescreen","value":2400,"default_value":2400,"direction":"min","is_enabled":false}},"hasCustomBreakpoints":false},"version":"4.3.2","is_static":false,"experimentalFeatures":{"e_font_icon_svg":true,"additional_custom_breakpoints":true,"container":true,"e_optimized_markup":true,"theme_builder_v2":true,"nested-elements":true,"e_atomic_elements":true,"e_opt_in_v4":true,"import-export-customization":true,"e_pro_atomic_form":true,"e_pro_collection_loop":true,"mega-menu":true},"urls":{"assets":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/plugins\/elementor\/assets\/","ajaxurl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-admin\/admin-ajax.php","uploadUrl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads"},"nonces":{"floatingButtonsClickTracking":"46ccc222c8","atomicFormsSendForm":"2025e81684"},"swiperClass":"swiper","settings":{"page":[],"editorPreferences":[]},"kit":{"active_breakpoints":["viewport_mobile","viewport_tablet"],"global_image_lightbox":"yes","lightbox_enable_counter":"yes","lightbox_enable_fullscreen":"yes","lightbox_enable_zoom":"yes","lightbox_enable_share":"yes","lightbox_title_src":"title","lightbox_description_src":"description"},"post":{"id":10956,"title":"UPSC%20%E0%B0%A1%E0%B1%88%E0%B0%B2%E0%B1%80%20%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E0%B0%86%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%20%E0%B0%B0%E0%B1%88%E0%B0%9F%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%8D%20%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%80%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E2%80%93%204th%20%E0%B0%B8%E0%B1%86%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%86%E0%B0%82%E0%B0%AC%E0%B0%B0%E0%B1%8D%202026%20%7C%20UPSC%20Mains%20%7C%20KPIAS%20%E0%B0%85%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%AE%E0%B1%80","excerpt":"","featuredImage":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/upsc-mains-current-affairs-4th-sep-2026-kpias-academy-1024x512.webp"}};
//# sourceURL=elementor-frontend-js-before
var ekit_config = {"ajaxurl":"https://telugu.kpiasacademy.com/wp-admin/admin-ajax.php","nonce":"762c961a79","i18n":{"video_frame":"Video player","close":"Close","slider_prev":"Previous slide","slider_next":"Next slide","slider_first":"This is the first slide","slider_last":"This is the last slide","slider_bullet":"Go to slide {{index}}"}};
//# sourceURL=ekit-core-js-extra
window.dFlipLocation = 'https://telugu.kpiasacademy.com/wp-content/plugins/3d-flipbook-dflip-lite/assets/';
window.dFlipWPGlobal = {"text":{"toggleSound":"Turn on\/off Sound","toggleThumbnails":"Toggle Thumbnails","toggleOutline":"Toggle Outline\/Bookmark","previousPage":"Previous Page","nextPage":"Next Page","toggleFullscreen":"Toggle Fullscreen","zoomIn":"Zoom In","zoomOut":"Zoom Out","toggleHelp":"Toggle Help","singlePageMode":"Single Page Mode","doublePageMode":"Double Page Mode","downloadPDFFile":"Download PDF File","gotoFirstPage":"Goto First Page","gotoLastPage":"Goto Last Page","share":"Share","mailSubject":"I wanted you to see this FlipBook","mailBody":"Check out this site {{url}}","loading":"DearFlip: Loading "},"viewerType":"flipbook","moreControls":"download,pageMode,startPage,endPage,sound","hideControls":"","scrollWheel":"false","backgroundColor":"#777","backgroundImage":"","height":"auto","paddingLeft":"20","paddingRight":"20","controlsPosition":"bottom","duration":800,"soundEnable":"true","enableDownload":"true","showSearchControl":"false","showPrintControl":"false","enableAnnotation":false,"enableAnalytics":"false","webgl":"true","hard":"none","maxTextureSize":"1600","rangeChunkSize":"524288","zoomRatio":1.5,"stiffness":3,"pageMode":"0","singlePageMode":"0","pageSize":"0","autoPlay":"false","autoPlayDuration":5000,"autoPlayStart":"false","linkTarget":"2","sharePrefix":"flipbook-"};
