యూపీఎస్సీ మెయిన్స్ (UPSC CARE MAINS)
- ప్రశ్న: భారతదేశంలో వాతావరణ అనుసరణ కేవలం విధానపరమైన ప్రకటనలకు పరిమితం కాకూడదు. దీనిని క్షేత్రస్థాయిలో అమలు చేయాల్సిన అవసరం ఉంది. వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే స్థానిక పరిపాలన ఆర్థిక సవాళ్ల నేపథ్యంలో దీనిని చర్చించండి. (15 మార్కులు)
- ప్రశ్న: భారతదేశ వ్యవసాయ నియంత్రణ చట్రాన్ని సంస్కరించడంలో ప్రతిపాదిత పురుగుమందుల నిర్వహణ బిల్లు ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి. ఆవిష్కరణలు, రైతుల సంక్షేమం, సుస్థిర వ్యవసాయానికి సంబంధించిన ఆందోళనలను పరిశీలించండి. (15 మార్కులు)
ప్రశ్న: భారతదేశంలో వాతావరణ అనుసరణ కేవలం విధానపరమైన ప్రకటనలకు పరిమితం కాకూడదు. దీనిని క్షేత్రస్థాయిలో అమలు చేయాల్సిన అవసరం ఉంది. వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే స్థానిక పరిపాలన ఆర్థిక సవాళ్ల నేపథ్యంలో దీనిని చర్చించండి. (15 మార్కులు)
Q. Climate adaptation in India requires a shift from policy declarations to grassroots implementation. Discuss with reference to climate-resilient local governance and financing challenges. (15 M)
(జీఎస్ పేపర్ III – పర్యావరణం | విపత్తు నిర్వహణ (Disaster Management) | వాతావరణ మార్పు (Climate Change))
కవర్ చేసిన అంశాలు
వాతావరణ అనుసరణ (Climate Adaptation), జాతీయంగా నిర్ణయించిన లక్ష్యాలు (Nationally Determined Contributions – NDCs), వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే గ్రామాలు (Climate Resilient Villages), వాతావరణ మార్పులపై రాష్ట్ర కార్యాచరణ ప్రణాళికలు (State Action Plans on Climate Change – SAPCCs), స్థానికంగా నడిపించే అనుసరణ (Locally Led Adaptation – LLA), వాతావరణ నిధులు (Climate Finance), విపత్తు సంసిద్ధత (Disaster Preparedness), క్షేత్రస్థాయి పరిపాలన (Grassroots Governance).
పరిచయం
వాతావరణ మార్పుల (Climate change) వల్ల తీవ్ర ముప్పు ఎదుర్కొంటున్న దేశాల్లో భారతదేశం ఒకటి. మన దేశం 1995 నుంచి 2024 మధ్య కాలంలో 430 తీవ్రమైన వాతావరణ విపత్తులను (Extreme weather events) ఎదుర్కొంది. వీటి వల్ల సుమారు $170 బిలియన్ల నష్టం వాటిల్లింది. ఈ విపత్తులు 1.3 బిలియన్ల ప్రజలపై తీవ్ర ప్రభావం చూపాయి.
ప్రభుత్వం నవీకరించిన ఎన్డీసీలు (NDCs), రాష్ట్ర కార్యాచరణ ప్రణాళికలు (SAPCCs) లాంటి జాతీయ విధానాలను తీసుకువచ్చింది. కానీ, ఈ విధానాలను కాగితాలకే పరిమితం చేయకూడదు. ఈ వాతావరణ అనుసరణను (Climate adaptation) కమ్యూనిటీ స్థాయికి, స్థానిక పరిపాలనా వ్యవస్థలకు (Local governance systems) తీసుకువెళ్లాలి. ఇదే మన ముందున్న అసలైన సవాలు.
ప్రధాన భాగం
1. వాతావరణ అనుసరణకు క్షేత్రస్థాయి అమలు ఎందుకు అవసరం? (Why Climate Adaptation Needs Grassroots Implementation)
- వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాలు స్థానికంగా తీవ్రంగా ఉంటాయి. వడగాల్పులు, వరదలు, కరువులు, తీరప్రాంత కోత (Coastal erosion), పంటల వైఫల్యాలు నేరుగా గ్రామాలను దెబ్బతీస్తాయి. ఇవి రైతులు, పట్టణ పేదలపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతాయి.
- కేవలం జాతీయ విధానాలు ప్రకటిస్తే ఈ ముప్పును ఎదుర్కోలేము. స్థానిక ప్రణాళికలు, వ్యవసాయం, నీటి వ్యవస్థలు, ఆరోగ్య సేవలు, జీవనోపాధి భద్రతలో అనుసరణ చర్యలను (Adaptation measures) తప్పనిసరిగా భాగం చేయాలి.
- కాబట్టి, వాతావరణ అనుసరణ అనేది జాతీయ స్థాయి విధానాల నుంచి గ్రామ స్థాయి కార్యాచరణగా (Institutional action) మారాలి.
2. వాతావరణాన్ని తట్టుకునే స్థానిక పరిపాలన ప్రాముఖ్యత (Climate-Resilient Local Governance as the Core)
- స్థానికంగా నడిపించే అనుసరణకు (Locally led adaptation) తమిళనాడు అమలు చేస్తున్న క్లైమేట్ రెసిలియంట్ విలేజెస్ (CRV) కార్యక్రమం ఒక బలమైన ఉదాహరణ.
- ముప్పు పొంచి ఉన్న జిల్లాల్లో ఈ కార్యక్రమం ఒక సమగ్ర విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది. నీటి నిర్వహణ, కరువు, వరదల నివారణ (Flood mitigation), పునరుత్పాదక శక్తి (Renewable energy), భిన్నమైన జీవనోపాధి మార్గాలపై (Livelihood diversification) ఇది ప్రధానంగా దృష్టి పెడుతుంది.
- అదేవిధంగా, ఐకార్ (ICAR) అమలు చేస్తున్న నిక్రా (NICRA) కార్యక్రమం దేశవ్యాప్తంగా 651 జిల్లాల్లో వాతావరణ ప్రమాదాలను గుర్తిస్తుంది. ఇది వాతావరణానికి అనువైన వ్యవసాయాన్ని (Climate-smart agriculture) ప్రోత్సహిస్తుంది. రైతుల సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది.
- పంచాయతీలు, స్థానిక సంస్థలు, ప్రజలు ముందుండి వాతావరణ మార్పులను ఎదుర్కోవాలి. కేవలం విపత్తు వచ్చినప్పుడు స్పందించే సంస్థలకే ఈ బాధ్యతను వదిలేయకూడదు. ఇలాంటి నమూనాలు మనకు ఈ ముఖ్యమైన విషయాన్ని చెబుతున్నాయి.
3. వాతావరణ మార్పులపై రాష్ట్ర కార్యాచరణ ప్రణాళికల పాత్ర (Role of SAPCCs)
- జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళికను (NAPCC) ఆయా రాష్ట్రాల అవసరాలకు తగ్గట్టుగా ఎస్ఏపీసీసీలు (SAPCCs) మారుస్తాయి. ఇవి రాష్ట్రస్థాయిలో అనుసరణ, ఉపశమన వ్యూహాలను (Mitigation strategies) రూపొందిస్తాయి.
- మన దేశంలో 34 రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఎస్ఏపీసీసీలను సిద్ధం చేశాయి. తీరప్రాంత కోత, హిమానీనదాలు కరగడం (Glacier retreat), కరువు ప్రభావిత వ్యవసాయం లాంటి ప్రాంతీయ సమస్యలను పరిష్కరించడంలో ఇవి ఎంతగానో సహాయపడతాయి.
- అయితే, చాలా ఎస్ఏపీసీసీలు కేవలం పైస్థాయి అధికారుల పత్రాలుగానే (Top-down documents) మిగిలిపోతున్నాయి. వాటిని అమలు చేసే సామర్థ్యం చాలా తక్కువగా ఉంటోంది. రాజకీయ నాయకులు వీటిపై తగిన ఆసక్తి చూపడం లేదు. జిల్లా, స్థానిక పరిపాలనా సంస్థలతో సరైన సమన్వయం (Coordination) లోపించింది.
4. వాతావరణ అనుసరణలో ఆర్థిక సవాళ్లు (Financing Challenges)
- వాతావరణ అనుసరణ కోసం అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు భారీగా నిధులు అవసరం. యూఎన్ఈపీ (UNEP) అడాప్టేషన్ గ్యాప్ రిపోర్ట్ 2025 ప్రకారం, 2035 నాటికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఏటా $284-339 బిలియన్ల నిధుల లోటు (Financing gap) ఉండబోతోంది.
- భారతదేశం వాతావరణ అనుసరణ కోసం తన జీడీపీలో (GDP) 5.6% ఖర్చు చేస్తోందని ఒక అంచనా. అయినప్పటికీ, మన బడ్జెట్ ప్రాధాన్యతలు ఎక్కువగా ఉపశమన చర్యల (Mitigation) పైనే ఉంటున్నాయి.
- ఉపశమన ప్రాజెక్టులతో పోలిస్తే, అనుసరణ చర్యల వల్ల వచ్చే లాభాలను అంచనా వేయడం (Quantify) చాలా కష్టం. ఎందుకంటే, ఇవి కంటికి కనిపించే రాబడిని ఇవ్వవు. కేవలం జరగబోయే నష్టాలను (Avoided losses) మాత్రమే ఇవి నివారిస్తాయి.
- దీనివల్ల ప్రైవేట్ పెట్టుబడులు, దీర్ఘకాలిక నిధులు సాధించడం కష్టమవుతోంది. స్థానిక సంస్థలకు కూడా ప్రత్యేకమైన వాతావరణ నిధులు లేవు. వారికి సరైన సాంకేతిక సామర్థ్యం (Technical capacity) కూడా లేదు.
5. స్థానికంగా నడిపించే అనుసరణ ఆవశ్యకత (Need for Locally Led Adaptation – LLA)
- కాప్30 (COP30) సదస్సు “స్థానికంగా నడిపించే అనుసరణ” (LLA) ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పింది. పైస్థాయి నుంచి పరిష్కారాలను రుద్దకుండా, ప్రజలతో కలిసే ఈ వ్యూహాలను రూపొందించాలి.
- ఇందులో స్థానిక ప్రణాళికలు (Place-based planning), వాతావరణ అవగాహన, నైపుణ్యాభివృద్ధి (Skill development) ఉంటాయి. ప్రత్యామ్నాయ జీవనోపాధి మార్గాలు, పునరావాస చట్రాలను (Rehabilitation frameworks) కూడా ఇందులో భాగం చేస్తారు.
6. ముందున్న మార్గం (Way Forward)
- భారతదేశం జిల్లా, పంచాయతీ స్థాయిలో క్రమం తప్పకుండా వాతావరణ ముప్పు అంచనాలను (Vulnerability assessments) నిర్వహించాలి. వాటిని స్థానిక అభివృద్ధి ప్రణాళికలతో అనుసంధానం చేయాలి.
- కేంద్ర, రాష్ట్ర బడ్జెట్లలో వాతావరణ అనుసరణ నిధుల కోసం ఒక స్పష్టమైన వర్గీకరణను (Typology) తీసుకురావాలి.
- ప్రత్యేక వాతావరణ విభాగాలు (Climate cells), శిక్షణ పొందిన స్థానిక సిబ్బంది మనకు ఎంతో అవసరం. జిల్లా స్థాయిలో అమలు విధానాలను (Implementation mechanisms) మరింత బలోపేతం చేయాలి.
- వాతావరణ అనుసరణ పెట్టుబడుల వల్ల భవిష్యత్తులో ఎంత నష్టాన్ని నివారించవచ్చో అధికారులు కచ్చితంగా లెక్కించాలి. దీర్ఘకాలిక సామాజిక-ఆర్థిక లాభాలను (Socio-economic gains) అంచనా వేయాలి. తద్వారా ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాలను (Public-private partnerships), అంతర్జాతీయ వాతావరణ నిధులను ఆకర్షించాలి.
ముగింపు
వాతావరణ అనుసరణ కేవలం విధానపరమైన ప్రకటనల ద్వారా ఎప్పటికీ విజయం సాధించదు. దీనికి శక్తిమంతమైన స్థానిక సంస్థలు, నిరంతర నిధులు, ప్రజల భాగస్వామ్యం (Community ownership) ఎంతో అవసరం.
భారతదేశ భవిష్యత్తు కేవలం జాతీయ స్థాయి వాతావరణ దౌత్యంపై (Climate diplomacy) మాత్రమే ఆధారపడి లేదు. రాబోయే వరదలు, కరువులు, వడగాల్పులను మన గ్రామాలు, పట్టణాలు, జిల్లాలు ఎంత సమర్థవంతంగా తట్టుకుంటాయి అనే దానిపై మన భవిష్యత్తు ఆధారపడి ఉంటుంది.
కాబట్టి, జాతీయ విధానాలను కాగితాలకే పరిమితం చేయకుండా క్షేత్రస్థాయిలో (Grassroots) అమలు చేయాల్సిన అవసరం ఉంది. వాతావరణ న్యాయం (Climate justice), దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధి భద్రతకు (Development security) ఇది అత్యంత కీలకం.
ప్రశ్న: భారతదేశ వ్యవసాయ నియంత్రణ చట్రాన్ని సంస్కరించడంలో ప్రతిపాదిత పురుగుమందుల నిర్వహణ బిల్లు ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి. ఆవిష్కరణలు, రైతుల సంక్షేమం, సుస్థిర వ్యవసాయానికి సంబంధించిన ఆందోళనలను పరిశీలించండి. (15 మార్కులు)
Q. Discuss the significance of the proposed Pesticides Management Bill in reforming India’s agricultural regulatory framework. Examine the concerns related to innovation, farmer welfare, and sustainable agriculture. (15 M)
(జీఎస్ పేపర్ III – వ్యవసాయం | ఆహార భద్రత | వ్యవసాయ సంస్కరణలు)
కవర్ చేసిన అంశాలు
పురుగుమందుల నిర్వహణ బిల్లు (Pesticides Management Bill), కీటకనాశనుల చట్టం 1968 (Insecticides Act 1968), నియంత్రణ డేటా రక్షణ (Protection of Regulatory Data – PRD), పంట రక్షణ సాంకేతికతలు (Crop Protection Technologies), సమగ్ర తెగుళ్ల నిర్వహణ (Integrated Pest Management – IPM), ఆహార భద్రత (Food Safety), వ్యవసాయ ఉత్పాదకత (Agricultural Productivity), సుస్థిర వ్యవసాయం (Sustainable Agriculture).
పరిచయం
ప్రతిపాదిత పురుగుమందుల నిర్వహణ బిల్లు పాతదైన కీటకనాశనుల చట్టం, 1968 స్థానంలో రానుంది. ఇది భారతదేశ పురుగుమందుల నియంత్రణ వ్యవస్థను (Pesticide regulation framework) ఆధునికీకరిస్తుంది.
వాతావరణ మార్పుల వల్ల తెగుళ్లు (Pest outbreaks) వేగంగా పెరుగుతున్నాయి. ఎగుమతులకు సంబంధించిన ఆహార భద్రతా ప్రమాణాలు మారుతున్నాయి. నకిలీ పురుగుమందులు, పర్యావరణ విధ్వంసంపై ప్రజల్లో ఆందోళనలు పెరుగుతున్నాయి. ఇలాంటి మారుతున్న వ్యవసాయ పరిస్థితులను ఎదుర్కోవడానికి ఒక కొత్త చట్టం చాలా అవసరం. ఆవిష్కరణలు (Innovation), రైతుల సంక్షేమం, సుస్థిర పంట రక్షణ మధ్య సమతుల్యత సాధించడానికి ఇది ఎంతగానో ఉపయోగపడుతుంది.
ప్రధాన భాగం
1. పురుగుమందుల నిర్వహణ బిల్లు ప్రాముఖ్యత
ఈ బిల్లు పురుగుమందుల తయారీ, దిగుమతి నుంచి అమ్మకం, వాడకం, పారవేయడం (Disposal) వరకు మొత్తం జీవితచక్రాన్ని కవర్ చేస్తుంది. దీనికోసం ఇది ఒక ఆధునిక చట్టపరమైన వ్యవస్థను సృష్టిస్తుంది. ఇది శాస్త్రీయ మార్గదర్శకత్వం కోసం సెంట్రల్ పెస్టిసైడ్స్ బోర్డును ఏర్పాటు చేస్తుంది. పురుగుమందుల ఆమోదం, సమీక్ష, రద్దు లాంటి పనుల కోసం ఒక రిజిస్ట్రేషన్ కమిటీని కూడా నియమిస్తుంది. డిజిటల్ లైసెన్సింగ్, జాతీయ రిజిస్ట్రీ వ్యవస్థలను ఇది ప్రవేశపెడుతుంది. నకిలీ పురుగుమందులు అమ్మితే కఠినమైన జరిమానాలు విధిస్తుంది. లేబులింగ్, ప్యాకేజింగ్, కార్మికుల భద్రత కోసం మెరుగైన ప్రమాణాలను తీసుకువస్తుంది. దీనివల్ల పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం (Accountability), రైతుల రక్షణ మెరుగుపడతాయి.
2. ప్రస్తుత కీటకనాశనుల చట్టం, 1968 ని ఎందుకు మార్చాలి?
1968 నాటి చట్టాన్ని అప్పటి భిన్నమైన వ్యవసాయ పరిస్థితుల కోసం రూపొందించారు. ఇది ఆధునిక పంట రక్షణ వ్యవస్థల కంటే కేవలం కీటకనాశనులను (Insecticides) నియంత్రించడంపైనే ఎక్కువ దృష్టి పెట్టింది. కొత్త రసాయనాలు, కలుపునాశనులు (Herbicides), శిలీంద్రనాశనులు (Fungicides) గురించి ఇది సరిగ్గా పట్టించుకోలేదు. తెగుళ్లు మందులను తట్టుకునే శక్తిని (Pest resistance) పెంచుకోవడం, డిజిటల్ ట్రేసబిలిటీ (Digital traceability) లాంటి అంశాలను ఈ పాత చట్టం పరిష్కరించలేదు. నేటి వ్యవసాయం వాతావరణ మార్పులను ఎదుర్కొంటోంది. తెగుళ్ల వ్యాప్తి విధానం మారుతోంది. అంతర్జాతీయ ఆహార భద్రతా ప్రమాణాలు కఠినంగా మారాయి. అందుకే, సురక్షితమైన, మరింత సమర్థవంతమైన సాంకేతికతలను రైతులకు వేగంగా అందించాలి.
3. ఆవిష్కరణల ఆందోళనలు, నియంత్రణ డేటా రక్షణ (PRD)
ప్రస్తుత చట్టం ముసాయిదా (Draft) ఆవిష్కరణలను సరిగ్గా రక్షించడం లేదని క్రాప్లైఫ్ ఇండియా (CropLife India) ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. కొత్త రసాయనాల కోసం కంపెనీలు ఫీల్డ్ ట్రయల్స్, పర్యావరణ భద్రతా డేటాపై భారీగా పెట్టుబడి పెడతాయి. నియంత్రణ డేటా రక్షణ (Protection of Regulatory Data – PRD) లేకపోతే, ఇతర పోటీదారులు ఈ డేటాను సులభంగా వాడేసుకుంటారు. ఎలాంటి పెట్టుబడి లేకుండానే తమ జనరిక్ మందులకు (Generic approvals) అనుమతులు పొందుతారు. ఇలా ఇతరులు ఉచితంగా లాభపడటాన్ని (Free-riding) నిరోధించడానికి పరిశ్రమలు ఐదేళ్ల పాటు PRD రక్షణ కావాలని కోరుతున్నాయి. అప్పుడే అధునాతన పంట రక్షణ సాంకేతికతలు వేగంగా మార్కెట్లోకి వస్తాయి. ఎగుమతుల్లో పోటీతత్వం, దీర్ఘకాలిక పంట భద్రతకు ఇది చాలా ముఖ్యం.
4. రైతుల సంక్షేమం, మెరుగైన సాంకేతికతల లభ్యత
- కొత్త మందుల ఆమోదంలో జాప్యం జరిగితే, రైతులు పాత, ఎక్కువ మోతాదు (High-dose) ఉన్న పురుగుమందులపైనే ఆధారపడాల్సి వస్తుంది. ఇవి అంతగా పనిచేయవు. పైగా నేల, నీరు, మేలు చేసే కీటకాలకు ఇవి తీవ్ర హాని చేస్తాయి.
- ఆధునిక పురుగుమందులు తక్కువ మోతాదులో ఉంటాయి. అవి కచ్చితంగా పనిచేస్తాయి. పండ్లు, కూరగాయలు, పత్తి లాంటి ఎగుమతి ఆధారిత పంటలలో రసాయన అవశేషాలు (Residue compliance) లేకుండా చూస్తాయి. ఇవి మరింత సురక్షితమైనవి.
- వీటిని వేగంగా అందుబాటులోకి తెస్తే ఉత్పాదకత పెరుగుతుంది. తెగుళ్ల నిరోధకత, పెట్టుబడి ఖర్చులు తగ్గుతాయి. ఆహార భద్రత బలపడుతుంది.
- అదే సమయంలో, ఈ కొత్త మందులు చిన్న రైతులకు కూడా అందుబాటు ధరలో (Affordability) ఉండేలా ప్రభుత్వం జాగ్రత్తపడాలి. కంపెనీల గుత్తాధిపత్యం వల్ల ధరలు విపరీతంగా పెరగకుండా చూడాలి.
5. సుస్థిరత, పర్యావరణ ఆందోళనలు
పురుగుమందుల అతివాడకం వల్ల భారతదేశం తీవ్రమైన సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. నేల సారం తగ్గడం, నీరు కలుషితం కావడం, జీవవైవిధ్యం కోల్పోవడం (Biodiversity loss), రైతుల ఆరోగ్యానికి ముప్పు లాంటి సమస్యలు వస్తున్నాయి. నకిలీ పురుగుమందులు ఉత్పాదకతను మరింత దెబ్బతీస్తున్నాయి. భద్రతా ఆందోళనలను పెంచుతున్నాయి. కాబట్టి, ఆవిష్కరణలను సమగ్ర తెగుళ్ల నిర్వహణతో (Integrated Pest Management – IPM) కలపాలి. సరైన మోతాదు, రక్షణ పరికరాల వాడకంపై రైతుల్లో అవగాహన పెంచాలి. కేవలం ఉత్పాదకత కోసం పర్యావరణానికి (Ecological damage) నష్టం జరగకుండా చట్టాలు కఠినంగా ఉండాలి.
6. ముందున్న మార్గం (Way Forward)
భారతదేశానికి సమతుల్యమైన, సైన్స్ ఆధారిత చట్టం అవసరం. నిర్దిష్ట సమయంలో అనుమతులు, పరిమిత PRD రక్షణ, నకిలీ పురుగుమందులపై కఠిన చర్యలు తీసుకోవాలి. సుస్థిర పంట పద్ధతులను (Sustainable crop practices) ప్రోత్సహించాలి. వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలు (Extension services) రైతుల అవగాహనను మరింత పెంచాలి. బయో-పెస్టిసైడ్స్, IPM లాంటి ప్రత్యామ్నాయాల వాడకాన్ని ప్రోత్సహించాలి. నియంత్రణలో స్పష్టత ఉంటే ఆవిష్కరణలు పెరుగుతాయి. అదే సమయంలో ప్రజారోగ్యం, పర్యావరణ రక్షణ బలంగా ఉంటాయి.
