var breakpoints = [{"label":"Desktop","slug":"Desktop","value":"base","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Tablet","slug":"Tablet","value":"1024","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Mobile","slug":"Mobile","value":"767","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true}];
ప్ర. భారతదేశ అంతరిక్ష కార్యక్రమం ఒక శాస్త్రీయ ప్రయత్నం స్థాయి నుంచి ఆర్థిక వృద్ధి, పరిపాలన, ప్రపంచ ప్రభావాన్ని (Global influence) పెంచే వ్యూహాత్మక జాతీయ సంపదగా (Strategic national asset) ఎదిగింది. చర్చించండి.
Q. India’s space programme has evolved from a scientific endeavour into a strategic national asset supporting economic growth, governance and global influence. Discuss.
(జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, అంతరిక్ష సాంకేతికత, స్వదేశీకరణ (Indigenisation), ఆవిష్కరణలు, విపత్తు నిర్వహణ)
పరిచయం
భారతదేశ అంతరిక్ష కార్యక్రమం శాస్త్రీయ అన్వేషణను దాటి వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (Strategic autonomy), ఆర్థిక అభివృద్ధి, ప్రజా సేవలు అందించడం, అంతర్జాతీయ ప్రభావాన్ని చూపే ఒక సాధనంగా మారింది. చంద్రయాన్-3, ఆదిత్య-ఎల్1, స్పాడెక్స్ (SPADEX), గగన్యాన్ లాంటి మిషన్లు ఈ విస్తృత పరివర్తనను ప్రతిబింబిస్తాయి.
ప్రధాన భాగం
శాస్త్రీయ, వ్యూహాత్మక సామర్థ్యం
సుదూర అంతరిక్ష అన్వేషణ (Deep-Space Exploration): చంద్రయాన్, మంగళయాన్, ఆదిత్య-ఎల్1 మిషన్లు చంద్ర, గ్రహ, సౌర శాస్త్రాలలో భారతదేశ సామర్థ్యాలను బలోపేతం చేశాయి.
కీలక సాంకేతికతలు: స్పాడెక్స్ (SPADEX), స్వదేశీ డాకింగ్ వ్యవస్థలు (Indigenous docking systems), పునర్వినియోగ ప్రయోగ వాహన నౌకలు (Reusable launch vehicles), క్రయోజెనిక్ ఇంజన్లు (Cryogenic engines), అంతరిక్ష మైక్రోప్రాసెసర్లు విదేశాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తాయి.
మానవ అంతరిక్ష యాత్ర (Human Spaceflight): గగన్యాన్, ప్రతిపాదిత భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్ (Bharatiya Antariksh Station) భారతదేశ దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక, శాస్త్రీయ సామర్థ్యాన్ని విస్తరిస్తాయి.
నావిగేషన్ సార్వభౌమాధికారం (Navigation Sovereignty): నావిక్ (NavIC) స్వతంత్ర పొజిషనింగ్ (Positioning), నావిగేషన్, సమయ సేవలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
ఆర్థిక వృద్ధి
ప్రైవేట్ రంగ విస్తరణ: అంతరిక్ష రంగాన్ని ప్రైవేట్ సంస్థలకు తెరవడం, భారత అంతరిక్ష విధానం 2023, సరళీకృత ఎఫ్డీఐ (FDI), ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe) ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించాయి.
స్టార్టప్ వృద్ధి: స్పేస్ స్టార్టప్లు 2014లో ఒకటి మాత్రమే ఉండగా, 2026 ఫిబ్రవరి నాటికి 400కి పైగా పెరిగాయి.
వాణిజ్యీకరణ (Commercialisation): ఎన్ఎస్ఐఎల్ (NSIL) ప్రయోగ సేవలు, ఉపగ్రహ సేవలు, సాంకేతిక బదిలీని ప్రోత్సహిస్తూ, భారతదేశ అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థను (Space economy) బలోపేతం చేస్తోంది.
ఉపాధి, ఆవిష్కరణలు: ప్రైవేట్ పెట్టుబడులు తయారీని, పరిశోధనలను, నైపుణ్యం కలిగిన ఉపాధిని, స్వదేశీ సాంకేతికతను ప్రోత్సహిస్తాయి.
పరిపాలన, ప్రజా సంక్షేమం
అంతరిక్ష సాంకేతికత కింది వాటికి మద్దతు ఇస్తుంది:
పంట అంచనా, కరువు అంచనా, నీటి నిర్వహణ.
తుఫానులు, వరదలు, అడవి మంటల పర్యవేక్షణ.
టెలీమెడిసిన్, ఉపగ్రహ విద్య (Satellite education).
మత్స్యకారులకు సలహాలు, విపత్తు హెచ్చరికలు.
ఎంజీఎన్ఆర్ఈజీఏ (MGNREGA), పీఎంజీఎస్వై (PMGSY), పీఎంకేఎస్వై (PMKSY) లాంటి పథకాల పర్యవేక్షణ.
ఈ విధంగా, అంతరిక్ష ఆధారిత ప్లాట్ఫారమ్లు ఆధారాలతో కూడిన పరిపాలన (Evidence-based governance), సేవలను మెరుగుపరుస్తాయి.
ప్రపంచ ప్రభావం
అమెరికా, రష్యా, ఫ్రాన్స్, జపాన్, యూరోపియన్ స్పేస్ ఏజెన్సీ (ESA), బిమ్స్టెక్ (BIMSTEC) దేశాలతో భారతదేశం సహకారాన్ని విస్తరించింది. నిసార్ (NISAR), తృష్ణ (TRISHNA), లూపెక్స్ (LUPEX) లాంటి ఉమ్మడి మిషన్లు శాస్త్రీయ విశ్వసనీయతను పెంచుతాయి. అదే సమయంలో వాణిజ్య ఉపగ్రహ ప్రయోగాలు విశ్వసనీయమైన, బాధ్యతాయుతమైన అంతరిక్ష భాగస్వామిగా భారతదేశ స్థానాన్ని బలోపేతం చేస్తాయి.
ముగింపు
భారతదేశ అంతరిక్ష కార్యక్రమం ఇప్పుడు విజ్ఞాన శాస్త్రం, భద్రత, వాణిజ్యం, పరిపాలన, దౌత్యాలను (Diplomacy) కలుపుతోంది. స్వదేశీ సాంకేతికతలు, ప్రైవేట్ ఆవిష్కరణలు, మానవ వనరులు (Human capital), బాధ్యతాయుతమైన అంతరిక్ష కార్యకలాపాలపై నిరంతర పెట్టుబడులు భారతదేశం ప్రపంచంలోనే ప్రముఖ అంతరిక్ష శక్తిగా (Global space power) ఎదగడానికి సహాయపడతాయి.
ప్ర. “కృత్రిమ మేధస్సుకు సంబంధించిన ప్రపంచ స్థాయి నియంత్రణ అనేది డిజిటల్ అసమానతల కొత్త వ్యవస్థను సృష్టించకుండా సాంకేతిక ప్రమాదాలను పరిష్కరించాలి.” అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల ప్రయోజనాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని చర్చించండి.
Q. “Global regulation of artificial intelligence must address technological risks without creating a new regime of digital inequality.” Discuss with reference to the interests of developing countries.
(యూపీఎస్సీ జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III: సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, కృత్రిమ మేధస్సు, అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతికతలు, సైబర్ భద్రత, ఆవిష్కరణలు)
పరిచయం
కృత్రిమ మేధస్సు (Artificial intelligence) అనేది ఆర్థిక వ్యవస్థలను, ప్రజా సేవలను, కార్మిక మార్కెట్లను, జాతీయ భద్రతను సమూలంగా మార్చగల ఒక పరివర్తనాత్మక సాధారణ-ప్రయోజన సాంకేతికత (General-purpose technology). దీని అభివృద్ధి, వినియోగం జాతీయ సరిహద్దులను దాటి విస్తరిస్తుంది. కాబట్టి, కేవలం విడివిడిగా ఉండే దేశీయ నిబంధనలు (Fragmented domestic regulations) దీని వల్ల వచ్చే ప్రమాదాలను తగిన విధంగా పరిష్కరించలేవు. అలాగే, దీని ప్రయోజనాలు అందరికీ సమానంగా అందేలా చేయలేవు.
ప్రధాన భాగం
ప్రపంచ ఏఐ నియంత్రణ ఆవశ్యకత (Need for Global AI Regulation)
ఉమ్మడి భద్రతా ప్రమాణాలు (Common Safety Standards): అంతర్జాతీయ నిబంధనలు పారదర్శకత (Transparency), జవాబుదారీతనం (Accountability), ప్రమాదాల అంచనా (Risk assessment) కోసం కనీస అవసరాలను ఏర్పాటు చేయగలవు.
దుర్వినియోగాన్ని అరికట్టడం: అధునాతన ఏఐ వ్యవస్థలు జీవ ఆయుధాలు, రసాయన ఆయుధాలు, సైబర్ దాడులు, భారీ స్థాయి తప్పుడు సమాచార వ్యాప్తికి (Large-scale disinformation) దారితీసే అవకాశం ఉంది. వీటిని ప్రపంచ నియంత్రణ ద్వారా నిరోధించవచ్చు.
నియంత్రణ స్పష్టత (Regulatory Certainty): దేశాల మధ్య విరుద్ధమైన నిబంధనల వల్ల పెరిగే చట్టపరమైన ఖర్చులను ఏకీకృత సూత్రాలు (Harmonised principles) తగ్గిస్తాయి.
అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల రక్షణ: సాంకేతిక, నియంత్రణ సామర్థ్యం లేని దేశాలకు, హానికరమైన ఏఐ వినియోగం నుంచి రక్షించడానికి అంతర్జాతీయ భద్రతా చర్యలు (International safeguards) అవసరం.
సమ్మిళిత ప్రయోజనాలు (Inclusive Benefits): ఆరోగ్య సంరక్షణ, వ్యవసాయం, విద్య, పరిపాలనలో ఏఐ ఆధారిత అభివృద్ధికి ఏ దేశాన్ని దూరం చేయకూడదు.
డిజిటల్ అసమానత (Digital Inequality) వల్ల వచ్చే ప్రమాదాలు
ప్రస్తుతం కొన్ని దేశాలు, కంపెనీలు మాత్రమే అధునాతన కంప్యూటింగ్ మౌలిక సదుపాయాలు, భారీ డేటాసెట్లు (Datasets), శక్తివంతమైన ఏఐ మోడళ్లను నియంత్రిస్తున్నాయి. దీనివల్ల అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు కేవలం డేటాను, మార్కెట్లను అందిస్తూ, విదేశీ ప్లాట్ఫారమ్లపై ఆధారపడే డిజిటల్ వలసలుగా (Digital colonies) మారే ప్రమాదం ఉంది.
అంతేకాకుండా, ఏఐ నియంత్రణ అనేది వ్యాప్తి నిరోధక (Non-proliferation) స్వభావాన్ని తీసుకోవచ్చు. దీని కింద సాంకేతికంగా శక్తివంతమైన దేశాలు మాత్రమే అధునాతన ఏఐని అభివృద్ధి చేసే పూర్తి అధికారాన్ని పొందాలని చూస్తాయి. ఇలాంటి పరిస్థితి సాంకేతిక అసమానతలను స్థిరపరుస్తుంది. పేద దేశాల అభివృద్ధి అవకాశాలను పరిమితం చేస్తుంది.
డేటా సార్వభౌమాధికారాన్ని (Data sovereignty) కఠినంగా అన్వయించడం వల్ల ఏఐ పర్యావరణ వ్యవస్థ విచ్ఛిన్నం కావచ్చు. దేశీయ కంప్యూటింగ్ మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించుకోలేని దేశాలకు ఇది నష్టం చేకూరుస్తుంది.
సమ్మిళిత ప్రపంచ సంస్థల (Inclusive Global Institutions) పాత్ర
ఐక్యరాజ్యసమితి మద్దతుతో నడుస్తున్న ‘గ్లోబల్ డైలాగ్ ఆన్ ఏఐ’ (Global Dialogue on AI) ప్రభుత్వాలకు ఒక సమ్మిళిత వేదికను అందిస్తుంది. అదే సమయంలో ‘ఇండిపెండెంట్ ఇంటర్నేషనల్ సైంటిఫిక్ ప్యానెల్ ఆన్ ఏఐ’ (Independent International Scientific Panel on AI) ఎప్పటికప్పుడు శాస్త్రీయ అంచనాలను అందిస్తుంది.
భారతదేశం మొదట్లో ఆతిథ్యం ఇస్తున్న ‘ట్రస్టెడ్ ఏఐ కామన్స్’ (Trusted AI Commons), భద్రతా ప్రమాణాలు (Safety benchmarks), డేటాసెట్లు, పరీక్షా సాధనాలు, వినియోగ ప్రోటోకాల్లను అందరికీ అందుబాటులోకి తెస్తుంది. సొంత మూల్యాంకన మౌలిక సదుపాయాలు (Evaluation infrastructure) లేని స్టార్టప్లు, పరిశోధనా సంస్థలు, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ఇది ఎంతగానో ప్రయోజనం చేకూరుస్తుంది.
ముందున్న మార్గం
గ్లోబల్ ఏఐ గవర్నెన్స్ (Global AI governance) కింది అంశాలను స్వీకరించాలి:
అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు అర్ధవంతమైన ప్రాతినిధ్యం.
సామర్థ్య పెంపుదల, సాంకేతికతను పంచుకునే విధానాలు.
బహిరంగంగా అందరికీ అందుబాటులో ఉండే భద్రతా వనరులు.
గుత్తాధిపత్య నియంత్రణకు (Monopolistic control) వ్యతిరేకంగా రక్షణ చర్యలు.
స్వతంత్ర శాస్త్రీయ అంచనా (Independent scientific assessment).
ముగింపు
గ్లోబల్ ఏఐ గవర్నెన్స్ ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహిస్తూనే, తీవ్రమైన ప్రమాదాలను నియంత్రించాలి. అదే సమయంలో ప్రతి ఒక్కరికీ సమాన ప్రాప్యత (Equitable access) ఉండేలా చూడాలి. శాస్త్రీయ ఆధారాలు, భాగస్వామ్య వనరులపై (Shared resources) ఆధారపడిన సమ్మిళిత వ్యవస్థ (Inclusive system) అసురక్షిత ఏఐ అభివృద్ధిని అరికడుతుంది. అలాగే సాంకేతిక శక్తిలో కొత్త ఆధిపత్య వర్గాలు ఏర్పడకుండా నిరోధిస్తుంది.
var elementorFrontendConfig = {"environmentMode":{"edit":false,"wpPreview":false,"isScriptDebug":false},"i18n":{"shareOnFacebook":"Share on Facebook","shareOnTwitter":"Share on Twitter","pinIt":"Pin it","download":"Download","downloadImage":"Download image","fullscreen":"Fullscreen","zoom":"Zoom","share":"Share","playVideo":"Play Video","previous":"Previous","next":"Next","close":"Close","a11yCarouselPrevSlideMessage":"Previous slide","a11yCarouselNextSlideMessage":"Next slide","a11yCarouselFirstSlideMessage":"This is the first slide","a11yCarouselLastSlideMessage":"This is the last slide","a11yCarouselPaginationBulletMessage":"Go to slide"},"is_rtl":false,"breakpoints":{"xs":0,"sm":480,"md":768,"lg":1025,"xl":1440,"xxl":1600},"responsive":{"breakpoints":{"mobile":{"label":"Mobile Portrait","value":767,"default_value":767,"direction":"max","is_enabled":true},"mobile_extra":{"label":"Mobile Landscape","value":880,"default_value":880,"direction":"max","is_enabled":false},"tablet":{"label":"Tablet Portrait","value":1024,"default_value":1024,"direction":"max","is_enabled":true},"tablet_extra":{"label":"Tablet Landscape","value":1200,"default_value":1200,"direction":"max","is_enabled":false},"laptop":{"label":"Laptop","value":1366,"default_value":1366,"direction":"max","is_enabled":false},"widescreen":{"label":"Widescreen","value":2400,"default_value":2400,"direction":"min","is_enabled":false}},"hasCustomBreakpoints":false},"version":"4.1.1","is_static":false,"experimentalFeatures":{"e_font_icon_svg":true,"additional_custom_breakpoints":true,"container":true,"e_optimized_markup":true,"theme_builder_v2":true,"e_pro_free_trial_popup":true,"nested-elements":true,"e_atomic_elements":true,"atomic_widgets_should_enforce_capabilities":true,"editor_mcp":true,"e_bc_migrations":true,"e_editor_design_system_panel":true,"e_classes":true,"global_classes_should_enforce_capabilities":true,"e_variables":true,"e_variables_manager":true,"e_opt_in_v4_page":true,"e_opt_in_v4":true,"e_components":true,"e_interactions":true,"e_widget_creation":true,"import-export-customization":true,"e_pro_atomic_form":true,"mega-menu":true,"e_pro_variables":true,"e_pro_interactions":true},"urls":{"assets":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/plugins\/elementor\/assets\/","ajaxurl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-admin\/admin-ajax.php","uploadUrl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads"},"nonces":{"floatingButtonsClickTracking":"09195df5b5","atomicFormsSendForm":"5d27143266"},"swiperClass":"swiper","settings":{"page":[],"editorPreferences":[]},"kit":{"active_breakpoints":["viewport_mobile","viewport_tablet"],"global_image_lightbox":"yes","lightbox_enable_counter":"yes","lightbox_enable_fullscreen":"yes","lightbox_enable_zoom":"yes","lightbox_enable_share":"yes","lightbox_title_src":"title","lightbox_description_src":"description"},"post":{"id":6701,"title":"UPSC%20%E0%B0%A1%E0%B1%88%E0%B0%B2%E0%B1%80%20%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E0%B0%86%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%20%E0%B0%B0%E0%B1%88%E0%B0%9F%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%8D%20%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%80%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E2%80%93%2022nd%20%E0%B0%9C%E0%B1%82%E0%B0%A8%E0%B1%8D%202026%20%7C%20KPIAS%20%E0%B0%85%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%AE%E0%B1%80","excerpt":"","featuredImage":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/upsc-mains-22-june-2026-1024x538.webp"}};
//# sourceURL=elementor-frontend-js-before
window.dFlipLocation = 'https://telugu.kpiasacademy.com/wp-content/plugins/3d-flipbook-dflip-lite/assets/';
window.dFlipWPGlobal = {"text":{"toggleSound":"Turn on\/off Sound","toggleThumbnails":"Toggle Thumbnails","toggleOutline":"Toggle Outline\/Bookmark","previousPage":"Previous Page","nextPage":"Next Page","toggleFullscreen":"Toggle Fullscreen","zoomIn":"Zoom In","zoomOut":"Zoom Out","toggleHelp":"Toggle Help","singlePageMode":"Single Page Mode","doublePageMode":"Double Page Mode","downloadPDFFile":"Download PDF File","gotoFirstPage":"Goto First Page","gotoLastPage":"Goto Last Page","share":"Share","mailSubject":"I wanted you to see this FlipBook","mailBody":"Check out this site {{url}}","loading":"DearFlip: Loading "},"viewerType":"flipbook","moreControls":"download,pageMode,startPage,endPage,sound","hideControls":"","scrollWheel":"false","backgroundColor":"#777","backgroundImage":"","height":"auto","paddingLeft":"20","paddingRight":"20","controlsPosition":"bottom","duration":800,"soundEnable":"true","enableDownload":"true","showSearchControl":"false","showPrintControl":"false","enableAnnotation":false,"enableAnalytics":"false","webgl":"true","hard":"none","maxTextureSize":"1600","rangeChunkSize":"524288","zoomRatio":1.5,"stiffness":3,"pageMode":"0","singlePageMode":"0","pageSize":"0","autoPlay":"false","autoPlayDuration":5000,"autoPlayStart":"false","linkTarget":"2","sharePrefix":"flipbook-"};
document.addEventListener("click", function(e) {
let link = e.target.closest(".elementskit-megamenu-panel a");
if (link) {
e.preventDefault();
window.location.href = link.href;
}
});
