var breakpoints = [{"label":"Desktop","slug":"Desktop","value":"base","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Tablet","slug":"Tablet","value":"1024","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Mobile","slug":"Mobile","value":"767","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true}];
ప్రశ్న: సాంకేతిక రూపకల్పన, రైతులకు ఇచ్చే ప్రోత్సాహకాలు స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ఉంటే, సౌర విద్యుత్ ఆధారిత సాగునీటి పారుదల వల్ల భూగర్భ జలాల క్షీణత మరింత దిగజారాల్సిన అవసరం లేదు. పీఎం-కుసుమ్ 2.0 (PM-KUSUM 2.0) నేపథ్యంలో దీనిని చర్చించండి.
Q. Solar irrigation need not worsen groundwater depletion if technology design and farmer incentives are aligned with local conditions. Discuss in the context of PM-KUSUM 2.0.
పరిచయం
పీఎం-కుసుమ్ (PM-KUSUM) పథకం కింద గత ఐదేళ్లలో 2.5 మిలియన్లకు పైగా సోలార్ పంపులను (Solar pumps) ఏర్పాటు చేశారు. సౌర విద్యుత్ వల్ల సాగునీటి ఖర్చులు, ఉద్గారాలు (Emissions) తగ్గినప్పటికీ, దాదాపు ఉచితంగా విద్యుత్ లభించడం వల్ల ఇప్పటికే ఒత్తిడిలో ఉన్న భూగర్భ జలాలను రైతులు విపరీతంగా తోడేసే ప్రమాదం ఉంది. అయితే, దీని పర్యవసానం అనేది సాగునీటి నమూనా (Irrigation model), స్థానిక పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
ప్రధాన భాగం
నమూనా ఆధారిత ఫలితాలు (Model-Based Outcomes)
గ్రిడ్తో అనుసంధానమైన పంపుల (Grid-connected pumps) ద్వారా రైతులు వాడుకోగా మిగిలిన విద్యుత్ను అమ్ముకోవచ్చు. ఇది విద్యుత్ పొదుపును ఆదాయంగా మారుస్తుంది. గుజరాత్కు చెందిన సూర్యశక్తి కిసాన్ యోజన (Suryashakti Kisan Yojana) కింద, ఇందులో పాల్గొన్న రైతులు విద్యుత్, సాగునీటి వినియోగాన్ని తగ్గించడంతో పాటు ఏటా సుమారు ₹21,900 అదనపు ఆదాయాన్ని పొందారు.
సేవల ఆధారిత రుసుము నమూనాలో (Fee-for-service model), పంపు ఆపరేటర్లు పలువురు రైతులకు నీటిని సరఫరా చేస్తారు. ఒకే పొలానికి ఎక్కువ నీరు పారించడం వల్ల ఇతరులకు సేవలు అందించే సామర్థ్యం తగ్గుతుంది. కాబట్టి ఇది సమాన పంపిణీని (Equitable distribution) ప్రోత్సహిస్తుంది.
స్టాండలోన్ పంపులకు (Standalone pumps) ఇలాంటి ప్రోత్సాహకాలు ఉండవు. కానీ గ్రిడ్ సదుపాయం సరిగా లేని, భూగర్భ జలాల ముప్పు తక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఇవి చాలా ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి.
ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాల అవసరం (Need for Regional Differentiation)
ఇప్పటికే సాగునీటి సదుపాయం ఉండి, ఎక్కువ నీరు అవసరమయ్యే (Water-intensive) పంటల విధానాలు ఉన్న పంజాబ్, హర్యానా రాష్ట్రాల్లో పంపింగ్ను తగ్గించే చర్యలు అవసరం. తూర్పు భారతదేశంలో విద్యుత్ కోతలు, డీజిల్ ఖర్చుల వల్ల వ్యవసాయ ఉత్పాదకత దెబ్బతింటోంది కాబట్టి, అక్కడ అందుబాటు ధరలో సాగునీటి సదుపాయం (Affordable irrigation) అవసరం. కాబట్టి, హైడ్రోజియాలజీ (Hydrogeology), నేల, పంటలు, భూగర్భ జలాల లోతు ఆధారంగా ఈ పంపులను ఏర్పాటు చేయాలి.
విస్తృత ప్రయోజనాలు (Wider Benefits)
భూగర్భ జలాల ద్వారా సాగునీరు అందించడం వల్ల ఏటా సుమారు 45-62 మిలియన్ టన్నుల కార్బన్ డయాక్సైడ్ (CO₂) వెలువడుతోందని అంచనా. మరోవైపు వ్యవసాయ విద్యుత్ సబ్సిడీలు (Agricultural power subsidies) ₹1 లక్ష కోట్లు దాటుతున్నాయి. సమర్థవంతమైన నీటి వినియోగాన్ని, సౌర విద్యుదీకరణను (Solarisation) జోడించడం ద్వారా ఈ రెండు భారాలను తగ్గించవచ్చు.
ముందుచూపు (Way Forward)
పీఎం-కుసుమ్ 2.0 (PM-KUSUM 2.0) ఈ కింది చర్యలు చేపట్టాలి:
గ్రిడ్ అనుసంధానాన్ని (Grid connections) సులభతరం చేయాలి. అలాగే మిగిలిన విద్యుత్కు ఆకర్షణీయమైన కొనుగోలు ధరలను (Buyback prices) అందించాలి.
సహకార సంఘాలు, నీటి వినియోగదారుల సంఘాల (Water-user associations) ద్వారా భాగస్వామ్య పంపులను (Shared pumps) ప్రోత్సహించాలి.
సాగునీటి సదుపాయం లేని, భూగర్భ జలాల ముప్పు తక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో స్టాండలోన్ పంపులను (Standalone pumps) అలాగే కొనసాగించాలి.
ముగింపు
ప్రధాన సమస్య సౌర విద్యుత్ ఆధారిత సాగునీరు కాదు, దాని రూపకల్పన (Design). స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా నమూనాలను రూపొందిస్తే, అవి భూగర్భ జలాల భద్రతను, స్వచ్ఛమైన ఇంధనాన్ని (Clean energy), వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే వ్యవసాయాన్ని (Climate-resilient agriculture) ఏకకాలంలో ప్రోత్సహిస్తాయి.
ప్రశ్న: మఖానా (Makhana) ఉత్పత్తిలో భారతదేశానికి ప్రపంచ స్థాయి నాయకత్వం ఉన్నప్పటికీ, అదింకా సమర్థవంతమైన, విలువ ఆధారిత, వైవిధ్యమైన ఎగుమతి ఆర్థిక వ్యవస్థగా పూర్తిగా మారలేదు. మఖానా విలువ శృంఖలాన్ని ఆధునికీకరించడానికి అవసరమైన చర్యలను చర్చించండి.
Q. India’s global leadership in makhana production has not yet been fully converted into an efficient, value-added and diversified export economy. Discuss the measures required to modernise the makhana value chain.
పరిచయం
ప్రపంచంలో అత్యధికంగా మఖానాను ఉత్పత్తి చేస్తున్న దేశం భారతదేశం. జాతీయ ఉత్పత్తిలో దాదాపు ముప్పావు వంతు, ప్రపంచ సరఫరాలో 80–85% కేవలం బీహార్ రాష్ట్రం నుంచే వస్తోంది. అయితే, ఎక్కువ మంది కార్మికులు అవసరమయ్యే సాగు విధానం (labour-intensive cultivation), సాంప్రదాయ ప్రాసెసింగ్, తగినంత యాంత్రీకరణ లేకపోవడం (inadequate mechanisation), కొన్ని దేశాలకే పరిమితమైన ఎగుమతుల కారణంగా భారతదేశం తన ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని పూర్తిగా అందుకోలేకపోతోంది.
ప్రధాన భాగం
మఖానా విలువ శృంఖలంలో ఉన్న లోపాలు (Gaps in the Makhana Value Chain)
ఉత్పత్తి సవాళ్లు (Production constraints): నీటి అడుగున పంటను కోయడం కష్టం, ప్రమాదకరం. దీనికి నైపుణ్యం ఉన్న కార్మికులు (skilled manual labour) అవసరం.
పరిమిత యాంత్రీకరణ (Limited mechanisation): గింజలను శుభ్రం చేయడం, వేయించడం, పేలాల్లాగా మార్చడం (popping), గ్రేడింగ్ చేయడం వంటి పనులను ఎక్కువగా సాంప్రదాయ పరికరాలతోనే చేస్తున్నారు.
డిమాండ్కు తగ్గ సరఫరా లేకపోవడం (Weak supply response): డిమాండ్ వేగంగా పెరుగుతున్నప్పటికీ, 2022-2025 ఆర్థిక సంవత్సరాల మధ్య ఉత్పత్తి కేవలం 4–5% మాత్రమే పెరిగింది.
తక్కువ విలువ జోడింపు (Low value addition): బ్రాండెడ్ లేదా తినడానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఉత్పత్తులుగా (ready-to-eat products) కాకుండా, ఎక్కువ భాగాన్ని విడిగా లేదా కేవలం పేలాల్లాగా (popped makhana) మార్చి అమ్ముతున్నారు.
ఎగుమతుల కేంద్రీకరణ (Export concentration): మొత్తం ఎగుమతుల్లో 77% కేవలం అమెరికా, కెనడా, యూఏఈ (UAE) దేశాలకే వెళ్తున్నాయి. ఇది మార్కెట్ ముప్పును పెంచుతుంది.
నాణ్యతలో వ్యత్యాసం (Quality variation): అసమానమైన గ్రేడింగ్, ప్రాసెసింగ్, ప్యాకేజింగ్ వల్ల ప్రీమియం మార్కెట్లలో (premium markets) సరైన ధర రావడం లేదు.
అవసరమైన చర్యలు (Measures Required)
సాగును మెరుగుపరచడం: పొలం ఆధారిత సాగును (field-system farming), నాణ్యమైన విత్తనాల ఉత్పత్తిని విస్తరించాలి. స్వర్ణ వైదేహి (Swarna Vaidehi), సబౌర్ మఖానా-1 (Sabour Makhana-1) వంటి అధిక దిగుబడినిచ్చే రకాలను ప్రోత్సహించాలి.
యాంత్రీకరణను ప్రోత్సహించడం (Promote mechanisation): జాతీయ మఖానా పరిశోధనా కేంద్రం (NRCM) అభివృద్ధి చేసిన విత్తనాలు కడిగే యంత్రాలు, గ్రేడర్లు, రోస్టింగ్, పాపింగ్ పరికరాలను వాణిజ్యపరంగా అందుబాటులోకి తీసుకురావాలి.
ఎఫ్పీఓల (FPOs) బలోపేతం: ఉత్పత్తుల సమీకరణ, ఉమ్మడి ప్రాసెసింగ్, సామూహిక బ్రాండింగ్, మెరుగైన బేరసారాల సామర్థ్యం కోసం రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలను (FPOs) బలోపేతం చేయాలి.
గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి: ఉత్పత్తి కేంద్రాల సమీపంలో గింజలను ఆరబెట్టడం, గ్రేడింగ్, ప్యాకేజింగ్, నిల్వ చేయడానికి ఉమ్మడి సదుపాయాలను (shared facilities) ఏర్పాటు చేయాలి.
విలువ జోడింపును ప్రోత్సహించడం: రుచికరమైన మఖానా (flavoured makhana), పిండి, తినడానికి సిద్ధంగా ఉండే స్నాక్స్, ఇతర వినూత్న ఉత్పత్తులకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
నాణ్యతను మెరుగుపరచడం: ఏకరీతి ప్రమాణాలు (uniform standards), సర్టిఫికేషన్, ట్రేసబిలిటీ (traceability), ఆధునిక ప్యాకేజింగ్ను తీసుకురావాలి.
ఎగుమతుల వైవిధ్యీకరణ (Diversify exports): జర్మనీ, ఆస్ట్రేలియా, నేపాల్ వంటి ప్రీమియం ధరలు చెల్లించే మార్కెట్లలోకి ఎగుమతులను విస్తరించాలి.
నైపుణ్యాల పెంపు (Strengthen skills): సాగు, ప్రాసెసింగ్, మార్కెటింగ్ కోసం జాతీయ మఖానా పరిశోధనా కేంద్రం (NRCM) అమలు చేస్తున్న ట్రైన్-ది-ట్రైనర్స్ (train-the-trainers) విధానాన్ని మరింత విస్తరించాలి.
ముగింపు
జాతీయ మఖానా బోర్డు (National Makhana Board), ₹476.03 కోట్లతో కూడిన సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కీమ్ (Central Sector Scheme) బలమైన సంస్థాగత పునాదిని అందిస్తున్నాయి. పరిశోధన, యాంత్రీకరణ, రైతుల సమీకరణ (farmer collectivisation), బ్రాండింగ్, ఎగుమతుల వైవిధ్యీకరణను ఏకీకృతం చేయడం ద్వారా భారతదేశ ఉత్పాదక ఆధిపత్యాన్ని (production dominance) రైతుల అధిక ఆదాయాలుగా, గ్రామీణ ఉపాధిగా, ప్రపంచ స్థాయి పోటీతత్వంగా (global competitiveness) మార్చవచ్చు.
var elementorFrontendConfig = {"environmentMode":{"edit":false,"wpPreview":false,"isScriptDebug":false},"i18n":{"shareOnFacebook":"Share on Facebook","shareOnX":"Share on X","pinIt":"Pin it","download":"Download","downloadImage":"Download image","fullscreen":"Fullscreen","zoom":"Zoom","share":"Share","playVideo":"Play Video","previous":"Previous","next":"Next","close":"Close","a11yCarouselPrevSlideMessage":"Previous slide","a11yCarouselNextSlideMessage":"Next slide","a11yCarouselFirstSlideMessage":"This is the first slide","a11yCarouselLastSlideMessage":"This is the last slide","a11yCarouselPaginationBulletMessage":"Go to slide"},"is_rtl":false,"breakpoints":{"xs":0,"sm":480,"md":768,"lg":1025,"xl":1440,"xxl":1600},"responsive":{"breakpoints":{"mobile":{"label":"Mobile Portrait","value":767,"default_value":767,"direction":"max","is_enabled":true},"mobile_extra":{"label":"Mobile Landscape","value":880,"default_value":880,"direction":"max","is_enabled":false},"tablet":{"label":"Tablet Portrait","value":1024,"default_value":1024,"direction":"max","is_enabled":true},"tablet_extra":{"label":"Tablet Landscape","value":1200,"default_value":1200,"direction":"max","is_enabled":false},"laptop":{"label":"Laptop","value":1366,"default_value":1366,"direction":"max","is_enabled":false},"widescreen":{"label":"Widescreen","value":2400,"default_value":2400,"direction":"min","is_enabled":false}},"hasCustomBreakpoints":false},"version":"4.3.2","is_static":false,"experimentalFeatures":{"e_font_icon_svg":true,"additional_custom_breakpoints":true,"container":true,"e_optimized_markup":true,"theme_builder_v2":true,"nested-elements":true,"e_atomic_elements":true,"e_opt_in_v4":true,"import-export-customization":true,"e_pro_atomic_form":true,"e_pro_collection_loop":true,"mega-menu":true},"urls":{"assets":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/plugins\/elementor\/assets\/","ajaxurl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-admin\/admin-ajax.php","uploadUrl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads"},"nonces":{"floatingButtonsClickTracking":"cacea8019c","atomicFormsSendForm":"263f6f1e1f"},"swiperClass":"swiper","settings":{"page":[],"editorPreferences":[]},"kit":{"active_breakpoints":["viewport_mobile","viewport_tablet"],"global_image_lightbox":"yes","lightbox_enable_counter":"yes","lightbox_enable_fullscreen":"yes","lightbox_enable_zoom":"yes","lightbox_enable_share":"yes","lightbox_title_src":"title","lightbox_description_src":"description"},"post":{"id":10270,"title":"UPSC%20%E0%B0%A1%E0%B1%88%E0%B0%B2%E0%B1%80%20%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E0%B0%86%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%20%E0%B0%B0%E0%B1%88%E0%B0%9F%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%8D%20%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%80%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E2%80%9320th%20%E0%B0%86%E0%B0%97%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%81%202026%20%7C%20UPSC%20Mains%20%7C%20KPIAS%20%E0%B0%85%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%AE%E0%B1%80","excerpt":"","featuredImage":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/upsc-mains-current-affairs-20th-august-2026-kpias-academy-1024x512.webp"}};
//# sourceURL=elementor-frontend-js-before
var ekit_config = {"ajaxurl":"https://telugu.kpiasacademy.com/wp-admin/admin-ajax.php","nonce":"7c767152cd","i18n":{"video_frame":"Video player","close":"Close","slider_prev":"Previous slide","slider_next":"Next slide","slider_first":"This is the first slide","slider_last":"This is the last slide","slider_bullet":"Go to slide {{index}}"}};
//# sourceURL=ekit-core-js-extra
window.dFlipLocation = 'https://telugu.kpiasacademy.com/wp-content/plugins/3d-flipbook-dflip-lite/assets/';
window.dFlipWPGlobal = {"text":{"toggleSound":"Turn on\/off Sound","toggleThumbnails":"Toggle Thumbnails","toggleOutline":"Toggle Outline\/Bookmark","previousPage":"Previous Page","nextPage":"Next Page","toggleFullscreen":"Toggle Fullscreen","zoomIn":"Zoom In","zoomOut":"Zoom Out","toggleHelp":"Toggle Help","singlePageMode":"Single Page Mode","doublePageMode":"Double Page Mode","downloadPDFFile":"Download PDF File","gotoFirstPage":"Goto First Page","gotoLastPage":"Goto Last Page","share":"Share","mailSubject":"I wanted you to see this FlipBook","mailBody":"Check out this site {{url}}","loading":"DearFlip: Loading "},"viewerType":"flipbook","moreControls":"download,pageMode,startPage,endPage,sound","hideControls":"","scrollWheel":"false","backgroundColor":"#777","backgroundImage":"","height":"auto","paddingLeft":"20","paddingRight":"20","controlsPosition":"bottom","duration":800,"soundEnable":"true","enableDownload":"true","showSearchControl":"false","showPrintControl":"false","enableAnnotation":false,"enableAnalytics":"false","webgl":"true","hard":"none","maxTextureSize":"1600","rangeChunkSize":"524288","zoomRatio":1.5,"stiffness":3,"pageMode":"0","singlePageMode":"0","pageSize":"0","autoPlay":"false","autoPlayDuration":5000,"autoPlayStart":"false","linkTarget":"2","sharePrefix":"flipbook-"};
