var breakpoints = [{"label":"Desktop","slug":"Desktop","value":"base","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Tablet","slug":"Tablet","value":"1024","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true},{"label":"Mobile","slug":"Mobile","value":"767","direction":"max","isActive":true,"isRequired":true}];
ప్ర. మాతాశిశు ఆరోగ్యం, పోషకాహారం, ఆర్థిక రక్షణ రంగాల్లో భారతదేశం సాధించిన ప్రగతిని ఎన్ఎఫ్హెచ్ఎస్-6 (NFHS-6) చూపుతోంది. ఈ సర్వే ఫలితాల ప్రాముఖ్యతను, అలాగే ఇంకా మిగిలి ఉన్న సవాళ్లను చర్చించండి.
Q. NFHS-6 shows India’s progress in maternal and child health, nutrition and financial protection. Discuss the significance of these findings and the challenges that remain.
(జీఎస్ పేపర్ II: సామాజిక న్యాయం, ఆరోగ్యం, ప్రభుత్వ విధానాలు, మహిళా, శిశు అభివృద్ధి)
పరిచయం
2023–24 కాలంలో నిర్వహించిన జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే-6 (National Family Health Survey-6), భారతదేశ ఆరోగ్య, పోషకాహార, కుటుంబ సంక్షేమ సూచికలపై ముఖ్యమైన ఆధారాలను అందిస్తుంది. ఈ సర్వే 715 జిల్లాల్లోని దాదాపు 6.79 లక్షల కుటుంబాలను పరిశీలించింది. మాతాశిశు ఆరోగ్యం, రోగనిరోధక టీకాలు (Immunisation), పోషకాహారం, ఆర్థిక రక్షణ, మహిళా సాధికారత (Women empowerment) రంగాల్లో భారతదేశం గణనీయమైన ప్రగతిని సాధించిందని ఈ సర్వే ఫలితాలు చూపుతున్నాయి.
ప్రధాన భాగం
ఎన్ఎఫ్హెచ్ఎస్-6 (NFHS-6) ఫలితాల ప్రాముఖ్యత
మాతృ ఆరోగ్య సంరక్షణలో మెరుగుదల:
గర్భిణుల సంరక్షణ (Antenatal care) కవరేజీ 95.9 శాతానికి పెరిగింది. ఆసుపత్రుల్లో ప్రసవాల (Institutional deliveries) రేటు 90.6 శాతానికి చేరుకుంది. గర్భం, ప్రసవ సేవలు ప్రజలకు మరింత మెరుగ్గా అందుతున్నాయని ఇది చూపుతోంది.
మెరుగైన శిశు రోగనిరోధక టీకాలు:
12–23 నెలల వయస్సు ఉన్న పిల్లల్లో పూర్తి వ్యాక్సినేషన్ కవరేజీ 83.8 శాతం నుంచి 87.1 శాతానికి పెరిగింది. రోటావైరస్ (Rotavirus) వ్యాక్సిన్ కవరేజీ కూడా 36.4 శాతం నుంచి 85.4 శాతానికి భారీగా పెరిగింది.
పిల్లల పోషకాహారంలో ప్రగతి:
వయస్సుకు తగ్గ ఎత్తు లేకపోవడం (Stunting) 35.5 శాతం నుంచి 29.3 శాతానికి తగ్గింది. అలాగే తీవ్రంగా బరువు తక్కువగా ఉండటం (Severe wasting) 7.7 శాతం నుంచి 5.2 శాతానికి తగ్గింది. దీర్ఘకాలిక పోషకాహార ఫలితాలు మెరుగుపడ్డాయని ఇది సూచిస్తోంది.
ఆర్థిక రక్షణ విస్తరణ:
కుటుంబ స్థాయిలో ఆరోగ్య బీమా (Health insurance) కవరేజీ 41.0 శాతం నుంచి 60.2 శాతానికి పెరిగింది. ఆయుష్మాన్ భారత్ పీఎం-జేఏవై (PM-JAY), ఇతర ఆరోగ్య రక్షణ చర్యల ప్రభావాన్ని ఇది చూపుతోంది.
మహిళా సాధికారత:
ఇంటర్నెట్ ఉపయోగిస్తున్న మహిళల సంఖ్య దాదాపు రెట్టింపు అయింది. అలాగే సొంతంగా బ్యాంకు ఖాతాలను ఉపయోగిస్తున్న మహిళల సంఖ్య 89.0 శాతానికి పెరిగింది. డిజిటల్, ఆర్థిక సమ్మిళితంలో (Financial inclusion) సాధించిన ప్రగతిని ఇది సూచిస్తోంది.
సవాళ్లు
కొనసాగుతున్న పోషకాహార లోపం (Malnutrition):
పరిస్థితి మెరుగుపడినప్పటికీ, పిల్లల్లో వయస్సుకు తగ్గ ఎత్తు లేకపోవడం, తక్కువ బరువు ఉండటం (Underweight) లాంటివి ఇంకా తీవ్రమైన ఆందోళనలుగానే ఉన్నాయి.
పోషకాహారంలో ద్వంద్వ భారం:
భారతదేశం ఇప్పుడు పోషకాహార లోపం (Undernutrition), పెరుగుతున్న ఊబకాయం (Obesity) అనే రెండు సమస్యలను ఎదుర్కొంటోంది.
అంటువ్యాధులు కాని వ్యాధులు (Non-communicable diseases):
జీవనశైలి వల్ల వచ్చే ఆరోగ్య ప్రమాదాలను నివారించడానికి, బలమైన నివారణా ఆరోగ్య సంరక్షణ (Preventive healthcare) అవసరం.
ప్రాంతీయ అసమానతలు:
జాతీయ సగటు అంకెలు రాష్ట్రాలు, జిల్లాలు, గ్రామీణ-పట్టణ ప్రాంతాల మధ్య ఉన్న అంతరాలను (Gaps) కప్పిపుచ్చవచ్చు.
ఆరోగ్య సంరక్షణ నాణ్యత:
ఆసుపత్రుల్లో ప్రసవాలు పెరగడమే కాకుండా, తల్లులకు సురక్షితమైన, నాణ్యమైన, గౌరవప్రదమైన సంరక్షణను అందించడం చాలా ముఖ్యం.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ
భారతదేశం ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణను (Primary healthcare) బలోపేతం చేయాలి. పోషకాహార పంపిణీని మెరుగుపరచాలి. అలాగే శిశువు జీవితంలోని మొదటి 1,000 రోజుల కాలంపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టాలి. వ్యాక్సినేషన్ నమోదు కోసం యు-విన్ (U-WIN) లాంటి డిజిటల్ సాధనాలను ఉపయోగించాలి. ఆరోగ్య బీమాను నాణ్యమైన ఆరోగ్య సంరక్షణతో అనుసంధానించాలి. పోషకాహారం, పరిశుభ్రత, తల్లిపాలు ఇవ్వడం, జీవనశైలి వ్యాధుల నివారణ గురించి ప్రజల ప్రవర్తనలో మార్పు తెచ్చేలా ప్రచార కార్యక్రమాలను (Behaviour change campaigns) నిర్వహించాలి.
ముగింపు
మెరుగైన ఆరోగ్యం, సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDG outcomes) సాధన దిశగా భారతదేశం సాధిస్తున్న స్థిరమైన ప్రగతిని ఎన్ఎఫ్హెచ్ఎస్-6 (NFHS-6) ప్రతిబింబిస్తుంది. భారతదేశ ప్రజారోగ్య ప్రగతి ప్రయోజనాలు ప్రతి పౌరుడికి అందాలి. దీనికోసం తదుపరి దశలో నాణ్యత, సమానత్వం (Equity), నివారణా ఆరోగ్య సంరక్షణపై (Preventive healthcare) ప్రభుత్వం దృష్టి సారించాలి.
ప్ర. కమర్షియల్ గా (వాణిజ్యపరంగా) లాభదాయకంగా మారితేనే, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ భారతదేశ ఇంధన భద్రతను, పారిశ్రామిక డీకార్బనైజేషన్ ను (Industrial decarbonisation) బలోపేతం చేయగలదు. చర్చించండి.
Q. Green hydrogen can strengthen India’s energy security and industrial decarbonisation only if it becomes commercially viable. Discuss.
(జీఎస్ పేపర్ III – ఇంధన భద్రత, పర్యావరణం, పారిశ్రామిక వృద్ధి)
పరిచయం
పునరుత్పాదక శక్తిని (Renewable energy) ఉపయోగించి నీటిని విద్యుద్విశ్లేషణ (Electrolysis) ద్వారా విభజించి గ్రీన్ హైడ్రోజన్ను ఉత్పత్తి చేస్తారు. 2023లో ప్రారంభించిన జాతీయ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్ (National Green Hydrogen Mission), భారతదేశాన్ని గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి, వినియోగం, ఎగుమతిలో గ్లోబల్ హబ్గా మార్చాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. శిలాజ ఇంధన (Fossil fuel) దిగుమతులు, గ్రీన్హౌస్ వాయు ఉద్గారాల (Greenhouse gas emissions) తగ్గింపు అంచనాతో 2030 నాటికి కనీసం 5 MMT (మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల) వార్షిక గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తిని ఇది లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. అయితే, పరిశ్రమలకు కమర్షియల్ గా ఇది లాభదాయకంగా మారినప్పుడే గ్రీన్ హైడ్రోజన్ భారతదేశానికి నిజమైన పరిష్కారం కాగలదు.
ప్రధాన భాగం
ఇంధన భద్రతలో పాత్ర
శిలాజ ఇంధన దిగుమతులను తగ్గిస్తుంది:
భారతదేశం ముడి చమురు, సహజ వాయువు, బొగ్గును పెద్ద మొత్తంలో దిగుమతి చేసుకుంటోంది. ముఖ్యంగా శిలాజ ఇంధనాలను ఎక్కువగా ఉపయోగించే రంగాలలో, దిగుమతి చేసుకున్న ఇంధనాలపై ఆధారపడటాన్ని గ్రీన్ హైడ్రోజన్ తగ్గించగలదు.
దేశీయ క్లీన్ ఎనర్జీ (Clean energy) ఆర్థిక వ్యవస్థకు మద్దతు ఇస్తుంది:
గ్రీన్ హైడ్రోజన్ సౌర, పవన శక్తి లాంటి పునరుత్పాదక శక్తిని ఉపయోగిస్తుంది. ఇది భారతదేశ పునరుత్పాదక ఇంధన విస్తరణను పారిశ్రామిక వినియోగంతో అనుసంధానిస్తుంది.
దిగుమతి చేసుకున్న ఇంధనాలపై తక్కువ ఆధారపడటం వల్ల ప్రపంచ ధరల ఒడిదుడుకులు, భౌగోళిక రాజకీయ సరఫరా అంతరాయాల నుంచి భారతదేశాన్ని రక్షించవచ్చు.
పారిశ్రామిక డీకార్బనైజేషన్లో (Industrial Decarbonisation) పాత్ర
ఎరువుల రంగం:
సహజ వాయువు ఆధారిత అమ్మోనియా ఉత్పత్తిని తగ్గించి, గ్రీన్ అమ్మోనియాను (Green ammonia) ఉత్పత్తి చేయడానికి గ్రీన్ హైడ్రోజన్ను ఉపయోగించవచ్చు.
చమురు శుద్ధి కర్మాగారాలు (Oil refineries):
డీసల్ఫరైజేషన్ (Desulfurisation), ఇంధన ప్రాసెసింగ్ కోసం రిఫైనరీలు హైడ్రోజన్ను ఉపయోగిస్తాయి. గ్రే హైడ్రోజన్ (Grey hydrogen) స్థానంలో గ్రీన్ హైడ్రోజన్ను ఉపయోగించవచ్చు.
ఉక్కు పరిశ్రమ (Steel industry):
డైరెక్ట్ రెడ్యూస్డ్ ఐరన్ (Direct Reduced Iron) ప్రక్రియలో కోకింగ్ బొగ్గు (Coking coal) స్థానంలో గ్రీన్ హైడ్రోజన్ను ఉపయోగించవచ్చు. ఇది అత్యధిక కార్బన్-ఇంటెన్సివ్ (Carbon-intensive) రంగాలలో ఒకటైన ఉక్కు పరిశ్రమ నుంచి ఉద్గారాలను తగ్గిస్తుంది.
భారీ రవాణా, షిప్పింగ్ (Shipping):
హైడ్రోజన్ ఫ్యూయల్ సెల్స్ (Hydrogen fuel cells), గ్రీన్ అమ్మోనియా లాంటివి సుదూర రవాణా, సముద్ర ఇంధన వినియోగం యొక్క డీకార్బనైజేషన్కు మద్దతు ఇస్తాయి.
కమర్షియల్ సాధ్యత సవాళ్లు
అధిక వ్యయం:
గ్రే హైడ్రోజన్ కంటే గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఖర్చు ఇప్పటికీ ఎక్కువగానే ఉంది.
డెలివరీ వ్యయం (Delivered cost) సమస్య:
రవాణా, నిల్వ, శుద్ధి, పంపిణీ ఖర్చుల వల్ల ఉత్పత్తి ఖర్చు తగ్గినా హైడ్రోజన్ ఖరీదైనదిగా మారుతుంది.
మౌలిక సదుపాయాల (Infrastructure) లోపాలు:
భారతదేశంలో హైడ్రోజన్ వినియోగానికి సిద్ధంగా ఉన్న పైప్లైన్లు, నిల్వ వ్యవస్థలు (Storage systems), రీఫ్యూయలింగ్ స్టేషన్లు తగినంతగా లేవు.
సాంకేతికతపై ఆధారపడటం:
ఎలక్ట్రోలైజర్లు (Electrolysers), పొరలు (Membranes), ఉత్ప్రేరకాలకు (Catalysts) ఇప్పటికీ అత్యాధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, దిగుమతి చేసుకున్న భాగాలు అవసరం.
నీరు, భద్రత ఆందోళనలు:
గ్రీన్ హైడ్రోజన్కు అధిక స్వచ్ఛత గల నీటితో పాటుగా నిర్వహణ, నిల్వ కోసం బలమైన భద్రతా వ్యవస్థలు అవసరం.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ
ఎలక్ట్రోలైజర్ల కోసం SIGHT (Strategic Interventions for Green Hydrogen Transition) ప్రోత్సాహకాలు, PLI (Production Linked Incentive) మద్దతును విస్తరించాలి.
ఎంఎస్ఎంఈలు (MSMEs), వికేంద్రీకృత పరిశ్రమల కోసం మాడ్యులర్ ఎలక్ట్రోలైజర్లను (Modular electrolysers) ప్రోత్సహించాలి.
ఎరువులు, రిఫైనరీ, ఉక్కు క్లస్టర్ల సమీపంలో హైడ్రోజన్ వ్యాలీలను (Hydrogen valleys) అభివృద్ధి చేయాలి.
ఉద్గారాలను తగ్గించడానికి కష్టంగా ఉన్న (Hard-to-abate) రంగాల కోసం గ్రీన్ హైడ్రోజన్ కొనుగోలు బాధ్యతలను (Green Hydrogen Purchase Obligations) ప్రవేశపెట్టాలి.
చౌకైన, నమ్మదగిన, సులభంగా పంపిణీ చేయగల పునరుత్పాదక శక్తి (Renewable power) లభ్యతను నిర్ధారించాలి.
హైడ్రోజన్ భద్రతా ప్రమాణాలు, నిల్వ, రవాణా మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించాలి.
ముగింపు
గ్రీన్ హైడ్రోజన్ భారతదేశ ఇంధన, పారిశ్రామిక భవిష్యత్తును మార్చగలదు. అయితే, దీని విజయం డెలివరీ వ్యయాన్ని తగ్గించడం, డిమాండ్ను కచ్చితంగా సృష్టించడం, దేశీయ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని నిర్మించడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకంగా మారితే, ఇది ఇంధన భద్రతను బలోపేతం చేయగలదు, నెట్ జీరో 2070 (Net Zero 2070) లక్ష్యానికి మద్దతు ఇస్తుంది, అలాగే భారతీయ పరిశ్రమలను మరింత శుభ్రంగా, పోటీతత్వంతో మార్చగలదు.
var elementorFrontendConfig = {"environmentMode":{"edit":false,"wpPreview":false,"isScriptDebug":false},"i18n":{"shareOnFacebook":"Share on Facebook","shareOnTwitter":"Share on Twitter","pinIt":"Pin it","download":"Download","downloadImage":"Download image","fullscreen":"Fullscreen","zoom":"Zoom","share":"Share","playVideo":"Play Video","previous":"Previous","next":"Next","close":"Close","a11yCarouselPrevSlideMessage":"Previous slide","a11yCarouselNextSlideMessage":"Next slide","a11yCarouselFirstSlideMessage":"This is the first slide","a11yCarouselLastSlideMessage":"This is the last slide","a11yCarouselPaginationBulletMessage":"Go to slide"},"is_rtl":false,"breakpoints":{"xs":0,"sm":480,"md":768,"lg":1025,"xl":1440,"xxl":1600},"responsive":{"breakpoints":{"mobile":{"label":"Mobile Portrait","value":767,"default_value":767,"direction":"max","is_enabled":true},"mobile_extra":{"label":"Mobile Landscape","value":880,"default_value":880,"direction":"max","is_enabled":false},"tablet":{"label":"Tablet Portrait","value":1024,"default_value":1024,"direction":"max","is_enabled":true},"tablet_extra":{"label":"Tablet Landscape","value":1200,"default_value":1200,"direction":"max","is_enabled":false},"laptop":{"label":"Laptop","value":1366,"default_value":1366,"direction":"max","is_enabled":false},"widescreen":{"label":"Widescreen","value":2400,"default_value":2400,"direction":"min","is_enabled":false}},"hasCustomBreakpoints":false},"version":"4.1.1","is_static":false,"experimentalFeatures":{"e_font_icon_svg":true,"additional_custom_breakpoints":true,"container":true,"e_optimized_markup":true,"theme_builder_v2":true,"e_pro_free_trial_popup":true,"nested-elements":true,"e_atomic_elements":true,"atomic_widgets_should_enforce_capabilities":true,"editor_mcp":true,"e_bc_migrations":true,"e_editor_design_system_panel":true,"e_classes":true,"global_classes_should_enforce_capabilities":true,"e_variables":true,"e_variables_manager":true,"e_opt_in_v4_page":true,"e_opt_in_v4":true,"e_components":true,"e_interactions":true,"e_widget_creation":true,"import-export-customization":true,"e_pro_atomic_form":true,"mega-menu":true,"e_pro_variables":true,"e_pro_interactions":true},"urls":{"assets":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/plugins\/elementor\/assets\/","ajaxurl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-admin\/admin-ajax.php","uploadUrl":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads"},"nonces":{"floatingButtonsClickTracking":"72491a2136","atomicFormsSendForm":"7d03324945"},"swiperClass":"swiper","settings":{"page":[],"editorPreferences":[]},"kit":{"active_breakpoints":["viewport_mobile","viewport_tablet"],"global_image_lightbox":"yes","lightbox_enable_counter":"yes","lightbox_enable_fullscreen":"yes","lightbox_enable_zoom":"yes","lightbox_enable_share":"yes","lightbox_title_src":"title","lightbox_description_src":"description"},"post":{"id":5348,"title":"UPSC%20%E0%B0%A1%E0%B1%88%E0%B0%B2%E0%B1%80%20%E0%B0%AE%E0%B1%86%E0%B0%AF%E0%B0%BF%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E0%B0%86%E0%B0%A8%E0%B1%8D%E0%B0%B8%E0%B0%B0%E0%B1%8D%20%E0%B0%B0%E0%B1%88%E0%B0%9F%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%97%E0%B1%8D%20%E0%B0%AA%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%80%E0%B0%B8%E0%B1%8D%20%E2%80%93%202nd%20%E0%B0%9C%E0%B1%82%E0%B0%A8%E0%B1%8D%202026%20%7C%20KPIAS%20%E0%B0%85%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%AE%E0%B1%80","excerpt":"","featuredImage":"https:\/\/telugu.kpiasacademy.com\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/upsc-mains-june-02-1024x538.webp"}};
//# sourceURL=elementor-frontend-js-before
window.dFlipLocation = 'https://telugu.kpiasacademy.com/wp-content/plugins/3d-flipbook-dflip-lite/assets/';
window.dFlipWPGlobal = {"text":{"toggleSound":"Turn on\/off Sound","toggleThumbnails":"Toggle Thumbnails","toggleOutline":"Toggle Outline\/Bookmark","previousPage":"Previous Page","nextPage":"Next Page","toggleFullscreen":"Toggle Fullscreen","zoomIn":"Zoom In","zoomOut":"Zoom Out","toggleHelp":"Toggle Help","singlePageMode":"Single Page Mode","doublePageMode":"Double Page Mode","downloadPDFFile":"Download PDF File","gotoFirstPage":"Goto First Page","gotoLastPage":"Goto Last Page","share":"Share","mailSubject":"I wanted you to see this FlipBook","mailBody":"Check out this site {{url}}","loading":"DearFlip: Loading "},"viewerType":"flipbook","moreControls":"download,pageMode,startPage,endPage,sound","hideControls":"","scrollWheel":"false","backgroundColor":"#777","backgroundImage":"","height":"auto","paddingLeft":"20","paddingRight":"20","controlsPosition":"bottom","duration":800,"soundEnable":"true","enableDownload":"true","showSearchControl":"false","showPrintControl":"false","enableAnnotation":false,"enableAnalytics":"false","webgl":"true","hard":"none","maxTextureSize":"1600","rangeChunkSize":"524288","zoomRatio":1.5,"stiffness":3,"pageMode":"0","singlePageMode":"0","pageSize":"0","autoPlay":"false","autoPlayDuration":5000,"autoPlayStart":"false","linkTarget":"2","sharePrefix":"flipbook-"};
document.addEventListener("click", function(e) {
let link = e.target.closest(".elementskit-megamenu-panel a");
if (link) {
e.preventDefault();
window.location.href = link.href;
}
});
