యూపీఎస్సీ కేర్ మెయిన్స్ ప్రాక్టీస్ – 13th ఏప్రిల్ 2026

Jyotirao Phule contemporary relevance UPSC

ప్రశ్న: భారతదేశంలోని మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలకు (Women entrepreneurs) సంబంధించి, “ఉమనియా” (Womaniya) కార్యక్రమం ఆర్థిక సమ్మేళనం (Financial inclusion) నుండి మార్కెట్ సమ్మేళనం (Market inclusion) వైపు వచ్చిన మార్పును సూచిస్తుంది. దీని ప్రాముఖ్యత, సవాళ్లను చర్చించండి. (15 మార్కులు) 

Q. The “Womaniya” initiative reflects a shift from financial inclusion to market inclusion for women entrepreneurs in India. Discuss its significance and challenges. (15 M)
(GS Paper II – Social Justice – Women Empowerment; GS Paper III – Economy – Inclusive Growth, MSMEs)

(జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II – సామాజిక న్యాయం – మహిళా సాధికారత; జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – ఆర్థిక వ్యవస్థ – సమ్మిళిత వృద్ధి, ఎంఎస్‌ఎంఈలు)

పరిచయం

ప్రభుత్వం 2019లో ప్రభుత్వ ఇ-మార్కెట్‌ప్లేస్ (Government e-Marketplace – GeM) వేదికగా ‘ఉమనియా’ (Womaniya) కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. మహిళలు నడిపే సూక్ష్మ, చిన్న తరహా పరిశ్రమలకు (Micro and small enterprises – MSEs) నేరుగా మార్కెట్ సదుపాయం కల్పించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. ఇది కేవలం రుణాలు ఇప్పించడానికే పరిమితం కాలేదు. మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలకు మార్కెట్ అనుసంధానం (Market integration), ఆర్థిక సాధికారత (Economic empowerment) కల్పించే దిశగా వచ్చిన ఒక ముఖ్యమైన మార్పును ఇది సూచిస్తుంది.

ప్రధాన భాగం

1. ఉమనియా ప్రధాన లక్షణాలు, రూపకల్పన (Key Features and Design of Womaniya)

  • ఉమనియా మహిళా పారిశ్రామికవేత్తల కోసం జెమ్ (GeM) లో ఒక ప్రత్యేక డిజిటల్ ఇంటర్‌ఫేస్‌ను (Digital interface) అందిస్తుంది. దీని ద్వారా వారు హస్తకళలు, చేనేత వస్త్రాలు, ఇతర సేవలను నేరుగా ప్రభుత్వ కొనుగోలుదారులకు అమ్ముకోవచ్చు.

  • ఇది ఉద్యమ్ రిజిస్ట్రేషన్ (Udyam registration) ద్వారా డిజిటల్ ఆన్‌బోర్డింగ్‌ను ఉపయోగిస్తుంది. ఉత్పత్తుల జాబితాను ఒక ప్రామాణిక పద్ధతిలో చూపుతుంది. అలాగే కాగిత రహిత, స్పర్శ రహిత కొనుగోలు (Paperless, contactless procurement) ప్రక్రియను ఇది సులభతరం చేస్తుంది.

  • నిర్ణీత సమయంలో చెల్లింపులు చేయడం వల్ల మహిళలకు ఎంతో ప్రయోజనం కలుగుతుంది. ఇక్కడ నిర్వహించే శిక్షణా కార్యక్రమాలు (Training workshops) వారి భాగస్వామ్యాన్ని మరింత పెంచుతాయి.

2. విజయాలు, ప్రభావం (Achievements and Impact)

  • ఈ వేదికపై 2.1 లక్షల మందికి పైగా మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలు నమోదు చేసుకున్నారు. వీరు ఇప్పటివరకు ₹28,000 కోట్ల విలువైన 13.7 లక్షల ఆర్డర్లను పొందారు.

  • ఇప్పుడు జెమ్ (GeM) ఆర్డర్లలో మహిళలు నడిపే సంస్థల వాటా 5.6 శాతంగా ఉంది. ప్రభుత్వం నిర్దేశించిన 3 శాతం కొనుగోలు లక్ష్యాన్ని (Procurement target) ఇది అధిగమించింది.

  • ఈ కార్యక్రమం దళారులపై (Intermediaries) ఆధారపడటాన్ని తగ్గించింది. తద్వారా మహిళల మార్కెట్ స్వాతంత్ర్యాన్ని బలోపేతం చేసింది. సరఫరాదారుల వైవిధ్యాన్ని (Supplier diversity) పెంచింది.

  • ముఖ్యంగా ఇది డిజిటల్ ఆర్థిక లావాదేవీల రికార్డులను (Digital financial footprints) సృష్టించింది. దీనివల్ల భవిష్యత్తులో మహిళలకు రుణాలు సులభంగా దొరుకుతాయి.

  • ఇది అట్టడుగు స్థాయి వ్యవస్థాపకతను (Grassroots entrepreneurship) ప్రోత్సహిస్తుంది. 90 లక్షల స్వయం సహాయక సంఘాల్లో (SHGs) 10.05 కోట్ల మంది మహిళలను సమీకరించడం లాంటి పెద్ద లక్ష్యాలకు ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.

3. మహిళా సాధికారత, ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రాముఖ్యత (Significance for Women Empowerment and Economy)

  • మహిళలను అధికారిక సరఫరా గొలుసుల్లో (Formal supply chains) చేర్చడం ద్వారా మహిళల నేతృత్వంలోని అభివృద్ధిని (Women-led development) ఉమనియా ప్రోత్సహిస్తుంది.

  • ఇది మహిళలకు సొంతంగా ఆర్థిక నిర్ణయాలు తీసుకునే అధికారాన్ని (Economic agency) ఇస్తుంది. వారి ఆదాయాన్ని పెంచుతుంది. వారి వ్యాపారాలకు అధికారిక గుర్తింపును (Enterprise formalisation) తీసుకువస్తుంది.

  • ఉత్పత్తిని కచ్చితమైన మార్కెట్లతో అనుసంధానించడం వల్ల మహిళల వ్యాపారాలు దీర్ఘకాలం మనుగడ సాగిస్తాయి. ఇది సమ్మిళిత వృద్ధికి (Inclusive growth), ఎంఎస్‌ఎంఈల (MSME expansion) విస్తరణకు ఎంతో తోడ్పడుతుంది.

4. సవాళ్లు, పరిమితులు (Challenges and Limitations)

  • ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో డిజిటల్ అక్షరాస్యత (Digital literacy) లేకపోవడం ఒక పెద్ద సమస్య. ఇది మహిళలు చురుకుగా పాల్గొనకుండా అడ్డుకుంటుంది.

  • ఇళ్లలో డబ్బులు రాని పనులు (Unpaid care work) చేయడం వల్ల మహిళలకు తీరిక దొరకదు. ఇది వ్యాపారాల్లో వారి భాగస్వామ్యాన్ని పరిమితం చేస్తుంది.

  • ప్రభుత్వ కొనుగోలు ప్రక్రియలు, పథకాల గురించి సరైన సమాచారం (Information asymmetry) వారికి చేరడం లేదు.

  • సొంతంగా నిర్ణయాలు తీసుకునే స్వేచ్ఛ లేకపోవడం, పూచీకత్తు (Collateral) లేకపోవడం వల్ల వారు వ్యాపారాన్ని విస్తరించలేకపోతున్నారు.

  • అంతేకాకుండా, చాలా సంస్థలు చిన్న స్థాయి కార్యకలాపాలకే (Small-scale operations) పరిమితం అవుతున్నాయి. స్థాయిని పెంచుకోవడానికి ఇబ్బంది పడుతున్నాయి.

5. ముందున్న మార్గం (Way Forward)

  • స్థానిక భాషల్లో, వాయిస్ ద్వారా పనిచేసే డిజిటల్ సాధనాలను (Voice-enabled digital tools) అభివృద్ధి చేయాలి. దీనివల్ల ఎక్కువ మంది ఈ సేవలను సులభంగా వాడుకుంటారు.

  • జెమ్, యూపీఐ (GeM, UPI) ద్వారా జరిగే డిజిటల్ లావాదేవీల డేటాను రుణ వ్యవస్థలతో అనుసంధానించాలి. దీని ఆధారంగా రుణాలు (Flow-based lending) ఇస్తే, వ్యాపారాల విస్తరణకు అది సహాయపడుతుంది.

  • స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHGs), మార్గనిర్దేశకుల నెట్‌వర్క్‌ల (Mentorship networks) ద్వారా మహిళల సామర్థ్యాన్ని పెంచడం (Capacity building) చాలా అవసరం.

  • మహిళలు కేవలం వ్యాపారాల్లోకి ప్రవేశించడం పైనే కాకుండా, వారి వ్యాపార వృద్ధి (Enterprise progression) పై ప్రభుత్వ విధానాలు దృష్టి పెట్టాలి. మార్కెట్ సదుపాయాన్ని ఆర్థిక సాయం, నైపుణ్యాలు, మౌలిక సదుపాయాల మద్దతుతో అనుసంధానించాలి.

ముగింపు

అధికారిక మార్కెట్లలో మహిళలను కేవలం నామమాత్రపు వ్యక్తులుగా కాకుండా, చురుకైన భాగస్వాములుగా (Active contributors) మార్చడంలో ఉమనియా ఒక విప్లవాత్మక అడుగు. ఈ కార్యక్రమం దీర్ఘకాలం పాటు ప్రభావం చూపించాలంటే డిజిటల్, ఆర్థిక, సామాజిక అడ్డంకులను (Social barriers) పూర్తిగా తొలగించాలి. అప్పుడే వ్యాపారాలు సుదీర్ఘకాలం వృద్ధి చెందుతాయి. మహిళలకు నిజమైన ఆర్థిక సాధికారత (Economic empowerment) సాధ్యమవుతుంది.

ప్రశ్న: ప్రపంచంలో మూడవ అతిపెద్ద పునరుత్పాదక శక్తి (Renewable energy) ఉత్పత్తిదారుగా భారతదేశం ఎదగడం, పరిశుభ్రమైన ఇంధన మార్పు (Clean energy transition) పట్ల దాని నిబద్ధతను తెలియజేస్తుంది. ఈ సాధన ప్రాముఖ్యతను, పునరుత్పాదక శక్తి వృద్ధిని నిలబెట్టుకోవడంలో ఉన్న సవాళ్లను చర్చించండి. (15 మార్కులు)

Q. India’s rise as the world’s third-largest renewable energy producer reflects its commitment to clean energy transition. Discuss the significance of this achievement and the challenges in sustaining renewable energy growth. (15 M)

(జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III – ఆర్థిక వ్యవస్థ, పర్యావరణం – ఇంధన భద్రత, పునరుత్పాదక శక్తి, వాతావరణ మార్పు)

పరిచయం

చైనా, అమెరికా తర్వాత ప్రపంచంలో పునరుత్పాదక శక్తి (Renewable energy – RE) సామర్థ్యాన్ని స్థాపించిన దేశాల్లో భారతదేశం మూడవ అతిపెద్ద దేశంగా అవతరించింది. భారతదేశంలో మొత్తం శిలాజేతర సామర్థ్యం (Non-fossil capacity) 283.5 గిగావాట్లకు (GW) చేరుకుంది. తక్కువ కర్బన (Low-carbon), సుస్థిరమైన ఇంధన వ్యవస్థ (Sustainable energy system) వైపు భారతదేశం వేగంగా అడుగులు వేస్తోందని ఈ మైలురాయి స్పష్టం చేస్తోంది.

ప్రధాన భాగం

1. ముఖ్యమైన విజయాలు, గణాంకాలు (Key Achievements and Data)

  • భారతదేశం 2025–26లో రికార్డు స్థాయిలో 55.3 GW శిలాజేతర సామర్థ్యాన్ని (Non-fossil capacity) అదనంగా చేర్చింది. ఇది ఒక సంవత్సరంలో సాధించిన అత్యధిక వృద్ధి.

  • గరిష్ట విద్యుత్ డిమాండ్‌లో (Peak electricity demand) పునరుత్పాదక వనరుల వాటా 51.5% వరకు చేరింది. ఇంధన వినియోగంలో ఇవి బలంగా కలిసిపోయాయని ఇది సూచిస్తుంది.

  • సౌరశక్తి (Solar energy) ఈ వృద్ధిని గణనీయంగా ముందుకు నడిపించింది. ఇందులో రూఫ్‌టాప్ సోలార్ (Rooftop solar) ద్వారా 8.7 GW విద్యుత్ ఉత్పత్తి జరుగుతోంది. ఇది వికేంద్రీకృత ఇంధన లభ్యతను (Decentralised energy access) ప్రోత్సహిస్తోంది.

  • భారతదేశం వాతావరణ మార్పులపై కొన్ని లక్ష్యాలను పెట్టుకుంది. 2030 నాటికి 500 GW శిలాజేతర సామర్థ్యాన్ని సాధించడం, 2070 నాటికి నెట్ జీరో (Net Zero) సాధించడం ఇందులో ఉన్నాయి. ఈ విజయాలు ఆ లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా ఉన్నాయి.

2. ఈ విజయాల ప్రాముఖ్యత (Significance of the Achievement)

  • ఈ వృద్ధి ఇంధన భద్రతను (Energy security) పెంచుతుంది. ఇతర దేశాల నుండి దిగుమతి చేసుకునే శిలాజ ఇంధనాలపై (Fossil fuels) ఆధారపడటాన్ని ఇది తగ్గిస్తుంది.

  • గ్రీన్‌హౌస్ వాయు ఉద్గారాలను (Greenhouse gas emissions) తగ్గించడం ద్వారా వాతావరణ మార్పుల ఉపశమనానికి (Climate change mitigation) ఇది తోడ్పడుతుంది. పారిస్ ఒప్పందం (Paris Agreement) కింద మన దేశం ఇచ్చిన అంతర్జాతీయ హామీలకు ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.

  • పునరుత్పాదక శక్తి (Renewable energy) విస్తరణ సుస్థిర అభివృద్ధిని (Sustainable development) ప్రోత్సహిస్తుంది. అలాగే ఉద్యోగాల సృష్టి, సాంకేతిక ఆవిష్కరణలకు (Technological innovation) ఇది దారి తీస్తుంది.

  • వాతావరణ దౌత్యంలో (Climate diplomacy) భారతదేశ నాయకత్వాన్ని ఇది బలోపేతం చేస్తుంది. అంతర్జాతీయ ఇంధన మార్పుల్లో (Global energy transition) మన దేశాన్ని ఒక కీలక శక్తిగా నిలబెడుతుంది.

3. పునరుత్పాదక శక్తిలో సవాళ్లు (Challenges in Renewable Energy)

  • సౌర, పవన విద్యుత్ ఉత్పత్తి నిరంతరంగా ఒకేలా ఉండదు (Intermittency). ఈ ఒడిదుడుకులు గ్రిడ్ స్థిరత్వానికి (Grid stability) సవాళ్లను విసురుతున్నాయి.

  • ఇంధన నిల్వ సామర్థ్యం (Energy storage capacity) తక్కువగా ఉంది. బ్యాటరీల సదుపాయం సరిపడా లేదు. ఇవి నమ్మకమైన విద్యుత్ సరఫరాను అడ్డుకుంటున్నాయి.

  • భూ సేకరణ (Land acquisition) సమస్యలు, పర్యావరణ ఆందోళనల వల్ల ప్రాజెక్టులు ఆలస్యం అవుతున్నాయి.

  • విద్యుత్ పంపిణీ సంస్థలు (DISCOMs) ఆర్థిక ఇబ్బందుల్లో ఉన్నాయి. ఇది చెల్లింపుల భద్రతను దెబ్బతీస్తోంది. పెట్టుబడిదారుల విశ్వాసాన్ని (Investor confidence) తగ్గిస్తోంది.

  • ఇతర దేశాల దిగుమతులపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం మరో సమస్య. ఉదాహరణకు, సోలార్ మాడ్యూల్స్ (Solar modules) ఎక్కువగా దిగుమతి చేసుకుంటున్నాం. దీనివల్ల సరఫరా గొలుసులో లోపాలు (Supply chain vulnerabilities) ఏర్పడుతున్నాయి.

4. ముందున్న మార్గం (Way Forward)

  • విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో ఒడిదుడుకులను (Intermittency) ఎదుర్కోవడానికి ఇంధన నిల్వ వ్యవస్థలలో పెట్టుబడులు పెట్టాలి. బ్యాటరీలు, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ (Green hydrogen) వంటి వ్యవస్థలు చాలా అవసరం.

  • గ్రిడ్ మౌలిక సదుపాయాలను (Grid infrastructure) బలోపేతం చేయాలి. స్మార్ట్ గ్రిడ్‌లను (Smart grids) తీసుకురావడం ద్వారా పునరుత్పాదక శక్తిని సులభంగా అనుసంధానించవచ్చు.

  • దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి దేశీయ తయారీని (Domestic manufacturing) ప్రోత్సహించాలి. దీని కోసం పీఎల్‌ఐ పథకాలను (PLI schemes) అమలు చేయాలి.

  • డిస్కం (DISCOMs) లలో సంస్కరణలు తీసుకురావాలి. కొత్త రకమైన ఆర్థిక విధానాలను (Innovative financing mechanisms) ఏర్పాటు చేయాలి.

  • రూఫ్‌టాప్ సోలార్, వికేంద్రీకృత ఇంధన వ్యవస్థలను (Decentralised energy systems) విస్తరించాలి. ఇవి విద్యుత్ వ్యవస్థ సామర్థ్యాన్ని (Resilience), సమ్మిళితత్వాన్ని (Inclusivity) పెంచుతాయి.

ముగింపు

ప్రపంచంలో మూడవ అతిపెద్ద పునరుత్పాదక శక్తి ఉత్పత్తిదారుగా (Renewable energy producer) భారతదేశం అవతరించడం సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable development) దిశగా ఒక ముఖ్యమైన అడుగు. నమ్మకమైన, సమ్మిళిత ఇంధన మార్పు (Inclusive energy transition) జరగాలంటే కొన్ని సవాళ్లను అధిగమించాలి. కొత్త ఆవిష్కరణలు (Innovation), విధాన సంస్కరణలు (Policy reforms), మౌలిక సదుపాయాల (Infrastructure) బలోపేతం ద్వారా నిర్మాణాత్మక సమస్యలను (Structural challenges) పరిష్కరించాలి. అప్పుడే ఈ వృద్ధి నిరంతరాయంగా కొనసాగుతుంది.

Enroll Now for Unlimited UPSC Utsav

Start Date

22/03/2026

Timings

08 AM – 4 PM

    Scroll to Top