Menu

UPSC డైలీ మెయిన్స్ ఆన్సర్ రైటింగ్ ప్రాక్టీస్ – 8th July మే 2026

India Life Insurance Sector UPSC Mains Analysis

ప్ర. భారతదేశంలో జీవిత బీమా (Life insurance) అనేది కేవలం కుటుంబ రక్షణ సాధనం మాత్రమే కాదు, సార్వభౌమ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి (Sovereign fiscal stability) ఒక ముఖ్యమైన మూలస్తంభం కూడా. చర్చించండి.

Q. Life insurance in India is not merely a household protection instrument but also an important pillar of sovereign fiscal stability. Discuss.

(UPSC GS పేపర్ III: భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ (Indian Economy), ఆర్థిక మార్కెట్లు (Financial Markets), ప్రభుత్వ రుణ నిర్వహణ (Public Debt Management), బీమా రంగం (Insurance Sector))

పరిచయం

కుటుంబంలో సంపాదించే వ్యక్తి చనిపోయినప్పుడు ఆదాయం కోల్పోవడం వంటి ఆర్థిక ప్రమాదాల నుండి జీవిత బీమా (Life insurance) కుటుంబాలను రక్షిస్తుంది. అయితే, ఇది ఒక ప్రధాన స్థూల ఆర్థిక విధిని (Macroeconomic function) కూడా నిర్వర్తిస్తుంది. ప్రజలు చెల్లించే ప్రీమియంలను (Premiums) దీర్ఘకాలిక నిధులుగా మార్చి, ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలలో (Government Securities) పెట్టుబడిగా పెడుతుంది. తద్వారా ప్రభుత్వ రుణాలకు (Government borrowing), ప్రభుత్వ వ్యయానికి (Public expenditure) మద్దతు ఇస్తుంది.

ప్రధాన భాగం

ప్రభుత్వ వ్యయానికి జీవిత బీమా ఎలా నిధులు సమకూరుస్తుంది?

ఈ ప్రక్రియ ఒక సాధారణ గొలుసుకట్టు విధానం ద్వారా పనిచేస్తుంది:

కుటుంబాలు → బీమా ప్రీమియంలు (Insurance Premiums) → జీవిత బీమా కంపెనీలు → ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు (Government Securities) → ప్రభుత్వ రుణాలు (Government Borrowing) → ప్రభుత్వ మౌలిక సదుపాయాలు, అభివృద్ధి (Public Infrastructure and Development)

కుటుంబాలు ప్రీమియంలు చెల్లించినప్పుడు, జీవిత బీమా సంస్థలు ఈ నిధులలో గణనీయమైన వాటాను కేంద్ర ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలలో (Central Government dated securities) పెట్టుబడిగా పెడతాయి. రోడ్లు, రైల్వేలు, ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, నీటిపారుదల, రక్షణ రంగం, సంక్షేమ కార్యక్రమాలపై చేసే ఖర్చులకు ఈ సెక్యూరిటీలు నిధులు సమకూర్చడంలో సహాయపడతాయి.

ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు జీవిత బీమా సంస్థలకు ఎందుకు అనుకూలంగా ఉంటాయి?

జీవిత బీమా పాలసీలు తరచుగా 20 నుండి 40 సంవత్సరాల వరకు కొనసాగుతాయి. కాబట్టి, భవిష్యత్తులో వచ్చే క్లెయిమ్‌లను (Claims), మెచ్యూరిటీ చెల్లింపులను (Maturity obligations) తీర్చడానికి బీమా సంస్థలకు సురక్షితమైన, దీర్ఘకాలిక ఆస్తులు (Long-term assets) అవసరం.

ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు ఈ కింది ప్రయోజనాలను అందిస్తున్నందున బీమా సంస్థలు వాటికే ప్రాధాన్యత ఇస్తాయి:

  • సార్వభౌమ హామీ (Sovereign guarantee), నష్టం వాటిల్లే అవకాశం (Default risk) తక్కువగా ఉండటం.
  • కచ్చితమైన ఆదాయం (Predictable returns).
  • దీర్ఘకాలిక మెచ్యూరిటీ వ్యవధులు.
  • అధిక ద్రవ్య లభ్యత (High liquidity).
  • ఆస్తులు-అప్పుల నిర్వహణకు (Asset-Liability Matching) తగిన విధంగా ఉండటం.

ఓర్పుగల పెట్టుబడిగా (Patient Capital) జీవిత బీమా

జీవిత బీమా సంస్థలు ఓర్పుగల పెట్టుబడిని (Patient capital) అందిస్తాయి. అంటే, స్వల్పకాలిక మార్కెట్ ఒడిదుడుకులు (Market volatility) ఉన్నప్పటికీ స్థిరంగా ఉండే దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడి.

విదేశీ పోర్ట్‌ఫోలియో పెట్టుబడిదారుల (Foreign Portfolio Investors) వలె కాకుండా, జీవిత బీమా సంస్థలు కింది పరిస్థితుల్లో పెట్టుబడులను త్వరగా ఉపసంహరించుకోవు:

  • ప్రపంచ ఆర్థిక సంక్షోభాలు (Global financial crises).
  • చమురు ధరల హెచ్చుతగ్గులు (Oil price shocks).
  • భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు (Geopolitical tensions).
  • కరెన్సీ విలువలలో మార్పులు (Currency volatility).

ఇది వాటిని కౌంటర్ సైక్లికల్ పెట్టుబడిదారులుగా (Counter-cyclical investors) మారుస్తుంది. అనిశ్చిత సమయాల్లో కూడా ప్రభుత్వ రుణ కార్యక్రమాన్ని ఇవి స్థిరీకరిస్తాయి.

ఎల్‌ఐసీ (LIC) పాత్ర

భారత ప్రభుత్వ రుణాలను (Government of India debt) అత్యధికంగా కలిగి ఉన్న సంస్థాగత పెట్టుబడిదారు ఎల్‌ఐసీ (LIC). ఇది కేంద్ర ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలలో దాదాపు 19% వాటాను కలిగి ఉంది. దీనిలో సుమారు ₹20.2 లక్షల కోట్లను కేంద్ర ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలలో, ₹32.3 లక్షల కోట్లకు పైగా నిధులను ప్రభుత్వం, ప్రభుత్వ హామీ ఉన్న సెక్యూరిటీలలో పెట్టుబడిగా పెట్టింది.

ఇర్డాయ్ (IRDAI) సంస్థ ఎల్‌ఐసీని దేశీయ వ్యవస్థాత్మక ముఖ్యమైన బీమా సంస్థగా (Domestic Systemically Important Insurer) గుర్తించింది. బీమా మార్కెట్లు, మూలధన మార్కెట్లు (Capital markets), సార్వభౌమ రుణాల (Sovereign borrowing) విషయంలో దీని ప్రాముఖ్యతను ఇది తెలియజేస్తుంది.

ఆందోళనలు

  • కరోనా మహమ్మారి సమయంలో జీడీపీలో 3.2% గా ఉన్న జీవిత బీమా వ్యాప్తి (Insurance penetration), 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో (FY25) 2.7% కి పడిపోయింది.
  • గ్రామీణ, అసంఘటిత రంగ కుటుంబాలు (Informal households) తగినంత బీమా సదుపాయానికి నోచుకోవడం లేదు.
  • తప్పుడు వాగ్దానాలతో బీమాను అమ్మడం (Mis-selling), క్లెయిమ్‌ల పరిష్కారంలో జాప్యం వల్ల ప్రజల నమ్మకం సన్నగిల్లుతోంది.
  • తరచుగా చేసే నియంత్రణ మార్పులు (Regulatory changes) దీర్ఘకాలిక పొదుపు సేకరణపై (Savings mobilisation) ప్రభావం చూపవచ్చు.

ముందున్న మార్గం

  • బీమా అక్షరాస్యతను (Insurance literacy), గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో బీమా వ్యాప్తిని పెంచాలి.
  • క్లెయిమ్ పరిష్కార విధానాన్ని (Claim settlement) వేగవంతం చేయాలి. అలాగే పాలసీలలో పారదర్శకత (Product transparency) తీసుకురావాలి.
  • దీర్ఘకాలిక సాంప్రదాయ బీమా ఉత్పత్తులను ప్రోత్సహించాలి.
  • స్థిరమైన నియంత్రణ వ్యవస్థను (Stable regulation) నిర్ధారించాలి.
  • మరింత మంది సంస్థాగత పెట్టుబడిదారుల (Institutional participation) భాగస్వామ్యంతో ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల మార్కెట్‌ను విస్తరించాలి.

ముగింపు

జీవిత బీమా అనేది సామాజిక భద్రతా సాధనం (Social-security instrument), అలాగే ఆర్థిక స్థిరీకరణి (Fiscal stabiliser). భారతదేశం వికసిత్ భారత్ 2047 (Viksit Bharat 2047) దిశగా పయనిస్తున్న తరుణంలో, బీమా సదుపాయాన్ని మరింతగా విస్తరించడం వల్ల కుటుంబాల రక్షణ పెరుగుతుంది. అదేవిధంగా మౌలిక సదుపాయాలకు నిధులు, సార్వభౌమ ఆర్థిక స్థిరత్వం కూడా పటిష్టం అవుతాయి.

ప్ర. సమ్మిళిత వృద్ధి, గ్రామీణ అభివృద్ధి, అట్టడుగు స్థాయి ఆర్థిక సాధికారతకు భారత సహకార ఉద్యమాన్ని ఒక ప్రధాన మూలస్తంభంగా తీర్చిదిద్దుతున్నారు. “సహకార్ సే సమృద్ధి” దార్శనికత కింద ఇటీవల తెచ్చిన సంస్కరణల నేపథ్యంలో దీనిని చర్చించండి.

Q. India’s cooperative movement is being repositioned as a major pillar of inclusive growth, rural development and grassroots economic empowerment. Discuss in the light of recent reforms under the vision of “Sahkar Se Samriddhi”.

(UPSC GS పేపర్ II: పాలన (Governance), సహకార సమాఖ్యవాదం (Cooperative Federalism), గ్రామీణ అభివృద్ధి, సంక్షేమ సంస్థలు)

పరిచయం

సహకార సంఘాలు అనేవి “ఒక సభ్యుడు, ఒక ఓటు” అనే సూత్రంపై ఆధారపడిన స్వచ్ఛంద, ప్రజాస్వామ్య, సభ్యుల ఆధీనంలోని సంస్థలు. ‘వసుధైవ కుటుంబకం’ స్ఫూర్తితో, “సహకార్ సే సమృద్ధి” లక్ష్యంతో భారత సహకార ఉద్యమం ముందుకు సాగుతోంది. సామూహిక శ్రేయస్సు (Collective prosperity), గ్రామీణ సంస్థలు (Rural enterprise), సమ్మిళిత అభివృద్ధిని (Inclusive development) ప్రోత్సహించడానికి దీనిని ఆధునీకరిస్తున్నారు. ఈ రంగాన్ని బలోపేతం చేయడానికి 2021 జూలై 6న సహకార మంత్రిత్వ శాఖను (Ministry of Cooperation) ఏర్పాటు చేశారు. ఈ మంత్రిత్వ శాఖ ఇప్పటికే 152 కి పైగా కార్యక్రమాలను ప్రారంభించింది.

ప్రధాన భాగం

సహకార సంఘాల ప్రస్తుత స్థితి

భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సహకార పర్యావరణ వ్యవస్థను (Cooperative ecosystem) కలిగి ఉంది. దేశంలో 8.5 లక్షలకు పైగా సహకార సంఘాలు, దాదాపు 32 కోట్ల మంది సభ్యులు ఉన్నారు. సుమారు 30 రంగాల్లో విస్తరించి ఉన్న ఈ వ్యవస్థ, దాదాపు 98% గ్రామీణ ప్రాంతాలకు చేరుకుంది.

కింది అంశాల్లో సహకార సంఘాలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి:

  • రైతులకు రుణాలు, మార్కెట్ సౌకర్యాలు, నిల్వ సామర్థ్యాన్ని (Storage) అందించడం.
  • పాడి రైతులు, మత్స్యకారులు, చేతివృత్తుల వారు, కార్మికులకు మద్దతు ఇవ్వడం.
  • స్వయం సహాయక సంఘాల (Self-Help Groups) ద్వారా దాదాపు 10 కోట్ల మంది మహిళలను అనుసంధానం చేయడం.
  • ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలు (PACS), పాడి, మత్స్య సహకార సంఘాల వంటి అట్టడుగు స్థాయి సంస్థలను (Grassroots institutions) విస్తరించడం.

ఇటీవలి సంస్కరణలు, కార్యక్రమాలు

గ్రామీణ వృద్ధి కేంద్రాలుగా పీఏసీఎస్ (PACS)

ఆదర్శ ఉప-నిబంధనలు (Model bye-laws) 32 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని పీఏసీఎస్ (PACS) స్వరూపాన్ని మార్చాయి. రిటైల్ వ్యాపారం, నిల్వ గిడ్డంగులు, ఆరోగ్య సంరక్షణ, ఇంధనం, డిజిటల్ సేవల వంటి 25 కి పైగా కార్యకలాపాలను చేపట్టేలా ఇవి పీఏసీఎస్‌లకు (PACS) వీలు కల్పించాయి.

డిజిటల్ పరివర్తన (Digital Transformation)

దేశవ్యాప్తంగా 50,000 పీఏసీఎస్‌లను ఇ-పీఏసీఎస్‌లుగా (e-PACS) మార్చారు. ఈఆర్‌పీ (ERP) విధానాన్ని అవలంబించడం, ఆన్‌లైన్ ఆడిట్లు, బహుళ భాషా సాఫ్ట్‌వేర్‌ల (Multilingual software) వినియోగం వల్ల పారదర్శకత, సేవల పంపిణీ మెరుగయ్యాయి.

మౌలిక సదుపాయాలు, మార్కెట్ అనుసంధానం

సహకార సంఘాల ద్వారా వికేంద్రీకృత ధాన్యం నిల్వ ప్రణాళికను (Decentralised grain storage plan) ప్రభుత్వం అమలు చేస్తోంది. దీనివల్ల పీఏసీఎస్‌లలో ధాన్యం నిల్వ సామర్థ్యం పెరిగింది. అలాగే రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలు (FPOs), పాడి పరిశ్రమ విస్తరణ, మత్స్య అభివృద్ధి కార్యక్రమాలతో సహకార సంఘాలను అనుసంధానిస్తున్నారు.

కొత్త జాతీయ సంస్థలు

ఎగుమతులు, సేంద్రియ ఉత్పత్తులు (Organic products), నాణ్యమైన విత్తనాలను బలోపేతం చేయడానికి ప్రభుత్వం కొత్త సంస్థలను ఏర్పాటు చేసింది. నేషనల్ కోఆపరేటివ్ ఎక్స్‌పోర్ట్స్ లిమిటెడ్నేషనల్ కోఆపరేటివ్ ఆర్గానిక్స్ లిమిటెడ్భారతీయ బీజ్ సహకారీ సమితి వంటివి ఇందులో ఉన్నాయి.

నవయుగ సహకార సంఘాలు

సహకార సంఘాలు ఇప్పుడు బ్యాంకింగ్ సాంకేతికత, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) ఆధారిత సేవలు, రవాణా ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల (Mobility platforms) వైపు విస్తరిస్తున్నాయి. సహకార్ సిబిఎస్ (Sahakar CBS)సహకార్ సహయోగి (Sahakar Sahyogi)భారత్ టాక్సీ వంటి కార్యక్రమాలు దీనిని రుజువు చేస్తున్నాయి.

సవాళ్లు

  • రాష్ట్ర రిజిస్ట్రార్లు, రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI), ఇతర ఏజెన్సీల మధ్య నియంత్రణ పరంగా అతివ్యాప్తి (Regulatory overlap) ఉండటం.
  • బలహీనమైన పాలన, ఆధిపత్య వర్గాల గుత్తాధిపత్యం (Elite capture), సరైన పారదర్శకత లేకపోవడం.
  • తగినంత మూలధనం (Capital), గోదాములు, కోల్డ్ చైన్లు, మార్కెట్ అనుసంధానం లేకపోవడం.
  • గ్రామీణ సహకార సంఘాల్లో డిజిటల్, నిర్వహణాపరమైన అంతరాలు ఉండటం.
  • మహిళలు, అట్టడుగు వర్గాల (Marginalised groups) భాగస్వామ్యాన్ని సామాజిక-సాంస్కృతిక అవరోధాలు పరిమితం చేయడం.
  • ఫిన్‌టెక్ సంస్థలు (Fintech firms), బ్యాంకులు, ప్రైవేట్ వ్యవసాయ వ్యాపార సంస్థల (Private agribusinesses) నుండి తీవ్రమైన పోటీ ఎదురుకావడం.

ముందున్న మార్గం

  • సింగిల్-విండో విధానం ద్వారా సహకార సంఘాల నియంత్రణను క్రమబద్ధీకరించాలి.
  • క్రమం తప్పకుండా ఎన్నికలు, ఆడిట్‌లు జరిగేలా చూడాలి. నైపుణ్యం కలిగిన నిపుణులతో బోర్డులను ఏర్పాటు చేయాలి.
  • నాబార్డ్ (NABARD), ముద్రా (MUDRA), సీజీటీఎంఎస్‌ఈ (CGTMSE), ఓఎన్‌డీసీ (ONDC), జెమ్ (GeM) వంటి వేదికలతో సహకార సంఘాలను అనుసంధానించాలి.
  • నాయకత్వ స్థానాల్లో మహిళలు, అట్టడుగు వర్గాలకు ప్రోత్సాహం అందించాలి.
  • త్రిభువన్ సహకారీ విశ్వవిద్యాలయం (Tribhuvan Sahkari University) ద్వారా బ్రాండింగ్, ధృవీకరణ (Certification), డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు, సామర్థ్య పెంపుదలను బలోపేతం చేయాలి.

ముగింపు

ఆధునిక సహకార రంగం సమ్మిళిత వృద్ధి, గ్రామీణ శ్రేయస్సు, మహిళా ఆధారిత అభివృద్ధి, వికసిత్ భారత్‌లకు ఒక బలమైన సాధనంగా మారుతుంది. అయితే, పారదర్శకమైన పాలన, సాంకేతికతను అందిపుచ్చుకోవడం, ఆర్థిక బలం, సభ్యుల చురుకైన భాగస్వామ్యంపైనే “సహకార్ సే సమృద్ధి” విజయం ఆధారపడి ఉంటుంది.

Enroll Now for Unlimited UPSC Utsav

Start Date

22/03/2026

Timings

08 AM – 4 PM

    Scroll to Top