యూపీఎస్సీ మెయిన్స్ (UPSC CARE MAINS)
- ప్రశ్న: గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ సంరక్షణ అనేది భారతదేశంలో నిర్లక్ష్యానికి గురైన గడ్డిభూముల పర్యావరణ వ్యవస్థలను రక్షించడంలో ఉన్న పెద్ద సవాలును ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ పక్షి జాతికి పొంచి ఉన్న ప్రధాన ముప్పులను చర్చించండి. అలాగే ప్రస్తుత సంరక్షణ వ్యూహాల ప్రభావాన్ని అంచనా వేయండి. (15 మార్కులు)
- ప్రశ్న: దక్షిణాసియా ఇంధన భద్రత , స్వచ్ఛమైన ఇంధన మార్పులో అణు విద్యుత్ కీలకంగా మారుతోంది. ఈ నేపథ్యంలో బంగ్లాదేశ్లోని ‘రూప్పూర్ అణు విద్యుత్ కేంద్రం’ ప్రాముఖ్యతను పరిశీలించండి. అలాగే అణు విద్యుత్ అభివృద్ధిలో ఉన్న అవకాశాలు, సవాళ్లను చర్చించండి. (15 మార్కులు)
ప్రశ్న: గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ సంరక్షణ అనేది భారతదేశంలో నిర్లక్ష్యానికి గురైన గడ్డిభూముల పర్యావరణ వ్యవస్థలను రక్షించడంలో ఉన్న పెద్ద సవాలును ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ పక్షి జాతికి పొంచి ఉన్న ప్రధాన ముప్పులను చర్చించండి. అలాగే ప్రస్తుత సంరక్షణ వ్యూహాల ప్రభావాన్ని అంచనా వేయండి. (15 మార్కులు)
Q. The conservation of the Great Indian Bustard reflects the larger challenge of protecting India’s neglected grassland ecosystems. Discuss the major threats to the species and evaluate the effectiveness of current conservation strategies. (15 M)
(GS పేపర్ III – పర్యావరణం | జీవవైవిధ్యం | జాతుల సంరక్షణ)
కవర్ చేసిన అంశాలు
గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ (GIB), గడ్డిభూముల పర్యావరణ వ్యవస్థ (Grassland Ecosystem), స్పీసీస్ రికవరీ ప్రోగ్రామ్ (Species Recovery Programme), క్యాప్టివ్ బ్రీడింగ్ (Captive Breeding), జంప్స్టార్ట్ పద్ధతి (Jumpstart Method), విద్యుత్ తీగల వల్ల మరణాలు (Power Line Mortality), ఆవాసాల విభజన (Habitat Fragmentation), వన్యప్రాణుల రక్షణ (Wildlife Protection).
పరిచయం
గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ (GIB) శాస్త్రీయ నామం ఆర్డియోటిస్ నైగ్రిసెప్స్ (Ardeotis nigriceps). ఇది ప్రపంచంలో ఎగురుతున్న అత్యంత బరువైన పక్షులలో ఒకటి. ఇది భారతదేశ గడ్డిభూముల పర్యావరణ వ్యవస్థకు (Grassland ecosystem) ఒక ముఖ్యమైన జాతి (Flagship species). ఐయూసీఎన్ (IUCN) దీనిని ‘క్రిటికల్లీ ఎండేంజర్డ్’ (Critically Endangered – అత్యంత అంతరించిపోయే ప్రమాదంలో ఉన్నవి) గా వర్గీకరించింది. దీని జనాభా వేగంగా తగ్గిపోతోంది. ఇది ఆవాసాల క్షీణత (Habitat degradation), మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణ, గడ్డిభూముల నిర్వహణలో ఉన్న లోపాలను తెలియజేస్తుంది. గుజరాత్లో ఇటీవల జంప్స్టార్ట్ పద్ధతి (Jumpstart method) ద్వారా ఒక GIB పక్షి పిల్ల గుడ్డు నుంచి బయటకు వచ్చింది. ఈ సంఘటన దీని సంరక్షణ ఆవశ్యకతను మరోసారి గుర్తు చేసింది.
ప్రధాన భాగం
1. GIB సంరక్షణ ఒక పెద్ద పర్యావరణ సవాలుగా ఎందుకు మారింది?
గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ సంరక్షణ కేవలం ఒక పక్షి జాతికి సంబంధించిన సమస్య కాదు. ఇది గడ్డిభూముల పర్యావరణ వ్యవస్థకు సంబంధించిన సమస్య. భారతదేశంలో గడ్డిభూములను తరచుగా బంజరు భూములుగా (Wastelands) తప్పుగా భావిస్తున్నారు. వాటిని వ్యవసాయం, సోలార్ పార్కులు, పరిశ్రమలు, పట్టణ విస్తరణ కోసం మళ్లిస్తున్నారు. GIB పొడి, పాక్షిక-పొడి (Arid and semi-arid) బహిరంగ గడ్డిభూములపై ఆధారపడుతుంది. కాబట్టి ఈ ఆవాసాలు తగ్గడం వల్ల దాని మనుగడకు నేరుగా ముప్పు ఏర్పడుతోంది. అందువల్ల GIB ని రక్షించడం అంటే మొత్తం గడ్డిభూముల జీవవైవిధ్యాన్ని (Biodiversity), పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటమే.
2. గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్కు ఉన్న ప్రధాన ముప్పులు
- విద్యుత్ తీగలను ఢీకొనడం: ఇది ఈ పక్షులకు ఉన్న అతిపెద్ద ముప్పు. GIB లకు ఎదురుగా ఉన్న వస్తువులను స్పష్టంగా చూసే దృష్టి (Frontal vision) తక్కువగా ఉంటుంది. అలాగే ఇవి చాలా బరువుగా ఎగురుతాయి. దీనివల్ల ఇవి తరచుగా విద్యుత్ ప్రసార తీగలను (Transmission lines) ఢీకొట్టి మరణిస్తున్నాయి.
- ఆవాసాల నష్టం, విభజన (Habitat Fragmentation): వ్యవసాయం, మౌలిక సదుపాయాలు, మైనింగ్, పునరుత్పాదక ఇంధన ప్రాజెక్టులు (Renewable energy projects), పరిశ్రమల కోసం గడ్డిభూములను పెద్ద ఎత్తున మళ్లిస్తున్నారు. దీనివల్ల పక్షుల సంతానోత్పత్తి ఆవాసాలు ముక్కలయ్యాయి (Fragmented). ఇలా వేరుపడిన చిన్న జనాభా వల్ల సంతానోత్పత్తి రేటు తగ్గుతుంది.
- తక్కువ సంతానోత్పత్తి రేటు: ఆడ GIB పక్షి ఒకేసారి ఒక గుడ్డు మాత్రమే పెడుతుంది. దీనివల్ల జనాభా తిరిగి పెరగడం చాలా నెమ్మదిగా జరుగుతుంది. చిన్నపాటి మరణాలు సంభవించినా, దీర్ఘకాలంలో జనాభా భారీగా పడిపోతుంది.
- చిన్న, వేరుపడిన జనాభా: అడవుల్లో సంతానోత్పత్తి చేసే పక్షులు చాలా తక్కువగా మిగిలాయి. ముఖ్యంగా గుజరాత్లో కేవలం మూడు ఆడ పక్షులు మాత్రమే ప్రాణాలతో ఉన్నాయి. ఇది తక్కువ జన్యు వైవిధ్యానికి (Genetic diversity), పేలవమైన సంతానోత్పత్తికి దారితీస్తుంది.
- చారిత్రక వేట, ఆటంకాలు: గతంలో వేట (Hunting), అక్రమ వేట (Poaching) వల్ల ఈ పక్షుల జనాభా తీవ్రంగా పడిపోయింది. ప్రస్తుతం పశువుల సంచారం, మానవ కార్యకలాపాల వల్ల వాటి గూళ్లకు (Nesting) ఆటంకం కలుగుతోంది.
3. ప్రస్తుత సంరక్షణ వ్యూహాలు
- ప్రాజెక్ట్ గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్: ఇది కేవలం ఈ పక్షి జాతి కోసం చేపట్టిన ఒక రికవరీ ప్రోగ్రామ్. ఆవాసాల రక్షణ, సంతానోత్పత్తికి మద్దతు ఇవ్వడం, మరణాలను తగ్గించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యాలు.
- IDWH కింద స్పీసీస్ రికవరీ ప్రోగ్రామ్: వన్యప్రాణి ఆవాసాల సమగ్ర అభివృద్ధి (Integrated Development of Wildlife Habitats – IDWH) అనే కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored Scheme) కింద దీనిని అమలు చేస్తున్నారు. దీనికి 100% కేంద్ర సహాయం అందుతుంది. ఇది సహజ ఆవాసాలలో (In-situ), బయట (Ex-situ) సంరక్షణపై దృష్టి పెడుతుంది.
- క్యాప్టివ్ బ్రీడింగ్ కేంద్రాలు (Captive Breeding Centres): రాజస్థాన్లోని రామ్దేవ్రా, సామ్ ప్రాంతాల్లో ఈ కేంద్రాలు ఉన్నాయి. పక్షుల మనుగడ రేటును పెంచడానికి కృత్రిమ పొదిగింపు (Artificial incubation), శాస్త్రీయ పద్ధతులను ఇక్కడ ఉపయోగిస్తారు.
- కృత్రిమ గర్భధారణ (Artificial Insemination): చాలా తక్కువ జనాభా ఉన్నప్పుడు జన్యు వైవిధ్యాన్ని కాపాడటానికి, సంతానోత్పత్తిని మెరుగుపరచడానికి ఈ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు.
- విద్యుత్ తీగల సమస్య తగ్గింపు (Power Line Mitigation): కీలకమైన ఆవాసాలలో పక్షులు తీగలను ఢీకొని చనిపోకుండా అరికట్టడానికి అధికారులు అండర్ గ్రౌండ్ కేబులింగ్ (Underground cabling), బర్డ్ డైవర్టర్లను (Bird diverters) ఉపయోగిస్తున్నారు.
- జంప్స్టార్ట్ పద్ధతి (Jumpstart Method): క్యాప్టివ్ బ్రీడింగ్ కేంద్రాల నుంచి ఫలదీకరణం చెందిన గుడ్లను అడవిలో ఉన్న ఆడ పక్షుల కింద ఉంచుతారు. దీనివల్ల అడవి వాతావరణంలోనే పక్షి పిల్లలు సహజంగా పెరుగుతాయి. గుజరాత్లో ఇటీవల పుట్టిన పక్షి పిల్ల ద్వారా ఈ పద్ధతిని విజయవంతంగా అమలు చేశారు.
4. సంరక్షణ ప్రభావాన్ని అంచనా వేయడం
- ఈ వ్యూహాలు ముఖ్యమైన శాస్త్రీయ విజయాలను సాధించాయి. ముఖ్యంగా క్యాప్టివ్ బ్రీడింగ్, జంప్స్టార్ట్ పద్ధతులు ఈ పక్షుల మనుగడ అవకాశాలను మెరుగుపరుస్తున్నాయి.
- వన్యప్రాణుల రక్షణ చట్టంలోని షెడ్యూల్ I (Schedule I), సైట్స్ (CITES) అపెండిక్స్ I లో GIB ని చేర్చారు. ఇది పక్షులకు బలమైన చట్టపరమైన రక్షణ కల్పిస్తుంది.
- అయినప్పటికీ, వీటి అమలు చాలా బలహీనంగా ఉంది. కోర్టులు ఆదేశాలు ఇచ్చినప్పటికీ, పక్షుల ఆవాసాలలో విద్యుత్ తీగలు ఇంకా అలాగే ఉన్నాయి.
- గడ్డిభూముల రక్షణ విధానాలు ఇంకా సరిపోవడం లేదు. ఎందుకంటే అధికారులు అడవులకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. ఈ పక్షులను పర్యవేక్షించడం (Monitoring) చాలా కష్టం. విస్తారమైన గడ్డిభూముల్లో వీటిని ట్రాక్ చేయడం ఒక పెద్ద సవాలు. చిన్న పక్షి పిల్లలకు జియోట్యాగింగ్ (Geotagging) చేయడం సులభం కాదు. ఎడారి ప్రాంతాల్లో పునరుత్పాదక ఇంధన ప్రాజెక్టుల విస్తరణ పెరుగుతోంది. ఇది వాతావరణ విధానానికి, జీవవైవిధ్య సంరక్షణకు మధ్య ప్రత్యక్ష ఘర్షణను సృష్టిస్తోంది.
5. ముందున్న మార్గం (Way Forward)
- GIB ఎక్కువగా నివసించే ఆవాసాలలో భూగర్భ విద్యుత్ తీగలను (Underground transmission lines) తప్పనిసరి చేయాలి. గడ్డిభూములను బంజరు భూములుగా చూడకూడదు. వాటికి అధికారిక పర్యావరణ గుర్తింపు (Ecological recognition) ఇవ్వాలి.
- మెరుగైన జన్యు నిర్వహణతో (Genetic management) క్యాప్టివ్ బ్రీడింగ్, జంప్స్టార్ట్ పద్ధతులను శాస్త్రీయంగా మరింత విస్తరించాలి.
- ఉపగ్రహాల ద్వారా ట్రాకింగ్ (Satellite tracking), పక్షులకు హాని కలగకుండా చేసే అధునాతన పర్యవేక్షణ విధానాలను బలోపేతం చేయాలి. స్థానిక ఘర్షణలను తగ్గించడానికి ప్రజల భాగస్వామ్యం, నష్టపరిహార వ్యవస్థలను మెరుగుపరచాలి. పక్షుల జనాభాను దీర్ఘకాలికంగా పెంచడానికి రాజస్థాన్, గుజరాత్ రాష్ట్రాల మధ్య బలమైన సమన్వయం (Inter-state coordination) చాలా అవసరం.
ముగింపు
గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ కేవలం అంతరించిపోతున్న పక్షి జాతి మాత్రమే కాదు. ఇది భారతదేశ గడ్డిభూముల సంరక్షణలో ఉన్న సంక్షోభానికి ఒక ప్రతీక. ఇటీవలి జంప్స్టార్ట్ పద్ధతి విజయం ఒక ఆశను సృష్టించింది. సరైన శాస్త్రీయ జోక్యం మంచి ఫలితాలను ఇస్తుందని ఇది నిరూపించింది. కానీ ఈ పక్షుల దీర్ఘకాలిక మనుగడ ఆవాసాల పునరుద్ధరణ (Habitat restoration), బలమైన విధానపరమైన చర్యలు, అధికారుల నిబద్ధతపై ఆధారపడి ఉంటుంది. GIB ని కాపాడటం అంటే అంతిమంగా పర్యావరణ భద్రతను రక్షించడమే.
ప్రశ్న: దక్షిణాసియా ఇంధన భద్రత , స్వచ్ఛమైన ఇంధన మార్పులో అణు విద్యుత్ కీలకంగా మారుతోంది. ఈ నేపథ్యంలో బంగ్లాదేశ్లోని ‘రూప్పూర్ అణు విద్యుత్ కేంద్రం’ ప్రాముఖ్యతను పరిశీలించండి. అలాగే అణు విద్యుత్ అభివృద్ధిలో ఉన్న అవకాశాలు, సవాళ్లను చర్చించండి. (15 మార్కులు)
Q. Nuclear energy is increasingly becoming central to South Asia’s energy security and clean energy transition. In this context, examine the significance of Bangladesh’s Rooppur Nuclear Power Plant and discuss the opportunities and challenges associated with nuclear energy development. (15 M)
(GS పేపర్ II – అంతర్జాతీయ సంబంధాలు | GS పేపర్ III – ఇంధనం | సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ)
కవర్ చేసిన అంశాలు
రూప్పూర్ అణు విద్యుత్ కేంద్రం (RNPP), అణు విద్యుత్ (Nuclear Energy), న్యూక్లియర్ ఫిషన్ (Nuclear Fission), వీవీఈఆర్-1200 (VVER-1200), ఇంధన భద్రత (Energy Security), భారత్-బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలు, స్వచ్ఛమైన ఇంధన మార్పు (Clean Energy Transition), అణు భద్రత (Nuclear Safety).
పరిచయం
బంగ్లాదేశ్ తన రూప్పూర్ అణు విద్యుత్ కేంద్రంలో (RNPP) యురేనియం ఇంధనాన్ని నింపడం ప్రారంభించింది. దక్షిణాసియా ఇంధన మార్పులో (Energy transition) ఇది ఒక చారిత్రాత్మక ఘట్టం. ఇది బంగ్లాదేశ్ మొట్టమొదటి అణు విద్యుత్ కేంద్రం. స్వచ్ఛమైన విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేయడంలో ఇది ఒక పెద్ద అడుగు. శిలాజ ఇంధనాలపై (Fossil fuels) ఆధారపడటాన్ని ఇది తగ్గిస్తుంది. దీర్ఘకాలిక ఇంధన భద్రతకు (Energy security) దారి తీస్తుంది. ఈ ప్రాంతంలో పౌర అణు సహకారం (Civil nuclear cooperation) ఎంత ముఖ్యమో కూడా ఇది తెలియజేస్తుంది.
ప్రధాన భాగం
1. రూప్పూర్ అణు విద్యుత్ కేంద్రం (RNPP) ప్రాముఖ్యత
- రూప్పూర్ ప్రాజెక్ట్ (RNPP) బంగ్లాదేశ్లోని మొట్టమొదటి అణు విద్యుత్ ప్రాజెక్ట్. పద్మా నది ఒడ్డున పబ్నా (Pabna) జిల్లాలోని రూప్పూర్ వద్ద వారు దీనిని నిర్మిస్తున్నారు. బంగ్లాదేశ్ అణుశక్తి సంఘం (BAEC) దీనిని అభివృద్ధి చేస్తోంది. రష్యాకు చెందిన ‘రోసాటమ్’ (Rosatom) సంస్థ దీనికి సాంకేతిక, ఆర్థిక సహాయం అందిస్తోంది. అణు శక్తి ద్వారా విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేస్తున్న 33వ దేశంగా బంగ్లాదేశ్ నిలిచింది.
- ఈ ప్రాజెక్టులో రెండు వీవీఈఆర్-1200 థర్డ్ జనరేషన్ ప్లస్ రియాక్టర్లు (VVER-1200 Generation III+ reactors) ఉన్నాయి. వీటి మొత్తం ఉత్పత్తి సామర్థ్యం 2,400 మెగావాట్లు (MW). బంగ్లాదేశ్ మొత్తం విద్యుత్ డిమాండ్లో ఇది 10 శాతం తీరుస్తుందని అంచనా వేస్తున్నారు. అలాగే దిగుమతి చేసుకునే శిలాజ ఇంధనాలపై (Fossil fuels) ఆధారపడటాన్ని ఇది బాగా తగ్గిస్తుంది.
- బంగ్లాదేశ్ వేగంగా పారిశ్రామికీకరణ (Industrializing) చెందుతున్న దేశం. అక్కడ విద్యుత్ డిమాండ్ ఎక్కువగా ఉంది. వాతావరణ మార్పుల ముప్పు కూడా ఉంది. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో ఈ ప్రాజెక్ట్ చాలా ముఖ్యం.
2. యురేనియం ఇంధనాన్ని నింపడం (Uranium Fuel Loading) ప్రాముఖ్యత
- ఒక అణు రియాక్టర్లో యురేనియం ఇంధనాన్ని నింపడం అంటే, ఆ రియాక్టర్ను భౌతికంగా ప్రారంభించడమే (Physical start-up). ఈ దశలో సుసంపన్నమైన యురేనియం (Enriched uranium) ఇంధన అసెంబ్లీలను రియాక్టర్ కోర్ (Reactor core) లోపల పెడతారు. దీని ద్వారా నియంత్రిత న్యూక్లియర్ ఫిషన్ (Controlled nuclear fission) ప్రక్రియ మొదలవుతుంది.
- రూప్పూర్ మొదటి రియాక్టర్లో 163 ఇంధన అసెంబ్లీలను నింపుతున్నారు. ఆ తర్వాత రియాక్టర్ కనీస నియంత్రణ శక్తికి (Minimum controllable power) చేరుకుంటుంది. అప్పుడు వారు భద్రతా పరీక్షలు (Safety testing) చేస్తారు. ఆ తర్వాత దానిని జాతీయ పవర్ గ్రిడ్తో (National power grid) అనుసంధానం చేస్తారు.
- కాబట్టి, అసలు విద్యుత్ ఉత్పత్తి ప్రారంభం కావడానికి ముందు ఇంధనం నింపడం అనేది అత్యంత కీలకమైన ఘట్టం.
3. అణు విద్యుత్ అభివృద్ధితో వచ్చే అవకాశాలు
- ఇంధన భద్రత (Energy Security): సౌర, పవన విద్యుత్ (Solar and wind) లాగా అణు విద్యుత్లో హెచ్చుతగ్గులు ఉండవు. ఇది నమ్మకమైన బేస్-లోడ్ విద్యుత్ను (Base-load electricity) ఇస్తుంది. పరిశ్రమలు, ఇళ్లకు అంతరాయం లేకుండా కరెంటును అందిస్తుంది. దిగుమతి చేసుకునే చమురు, గ్యాస్, బొగ్గుపై ఆధారపడటాన్ని ఇది తగ్గిస్తుంది.
- తక్కువ కర్బన ఉద్గారాలు (Low Carbon Transition): అణు విద్యుత్ చాలా తక్కువ కర్బన ఉద్గారాలతో (Carbon emissions) కరెంటును ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇది దేశాలు వాతావరణ లక్ష్యాలు (Climate commitments), నెట్-జీరో (Net-zero) లక్ష్యాలను చేరుకోవడానికి మద్దతు ఇస్తుంది. సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable development) మార్గాన్ని చూపుతుంది.
- అధిక ఇంధన సాంద్రత (High Energy Density): సంప్రదాయ శిలాజ ఇంధనాలతో పోలిస్తే కొద్దిపాటి యురేనియం భారీ శక్తిని ఇస్తుంది. అందువల్ల పెద్ద ఎత్తున విద్యుత్ ఉత్పత్తి చేయడానికి ఇది చాలా సమర్థవంతమైనది.
- వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (Strategic Autonomy): పౌర అణు అభివృద్ధి దేశ జాతీయ సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది. అంతర్జాతీయ ఇంధన మార్కెట్లో వచ్చే ఒడిదుడుకుల (Volatility) ముప్పును ఇది తగ్గిస్తుంది.
- ప్రాంతీయ అభివృద్ధి (Regional Development): అణు సహకారం దౌత్య సంబంధాలను, సాంకేతిక మార్పిడిని పెంచుతుంది. ముఖ్యంగా దక్షిణాసియాలో ప్రాంతీయ స్థిరత్వాన్ని (Regional stability) ప్రోత్సహిస్తుంది.
4. అణు విద్యుత్ ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లు
- రేడియోధార్మిక వ్యర్థాల నిర్వహణ (Radioactive Waste Management): వాడిన అణు ఇంధనాన్ని సురక్షితంగా పారబోయడం (Safe disposal) చాలా కష్టం. రేడియేషన్ ముప్పు దశాబ్దాల పాటు ఉంటుంది. దీర్ఘకాలంలో ఇది ఒక పెద్ద సవాలు.
- అధిక మూలధన వ్యయం (High Capital Cost): అణు కేంద్రాలను నిర్మించడానికి భారీ పెట్టుబడి, ఆధునిక సాంకేతికత అవసరం. నిర్మాణానికి చాలా సమయం పడుతుంది. అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ఆర్థికంగా ఇది చాలా కష్టం.
- భద్రతా ప్రమాదాలు (Safety Risks): చెర్నోబిల్ (Chernobyl), ఫుకుషిమా (Fukushima) లాంటి ప్రమాదాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆందోళనలను పెంచాయి. రియాక్టర్ ప్రమాదాలు, రేడియేషన్ లీకేజీ, విపత్తుల సంసిద్ధత (Disaster preparedness) గురించి ప్రజల్లో భయం ఉంది.
- అణు వ్యాప్తి ప్రమాదం (Nuclear Proliferation Risk): పౌర అణు సాంకేతికతను ఆయుధాల తయారీ (Weapons programmes) కోసం వాడితే వ్యూహాత్మక ఆందోళనలు పెరుగుతాయి. ద్వంద్వ ప్రయోజనాల సాంకేతికత (Dual-use technologies) ఇలాంటి ముప్పును తెస్తుంది.
- ప్రజల అంగీకారం (Public Acceptance): రేడియేషన్, పర్యావరణ ప్రమాదాల (Environmental risks) పట్ల ప్రజల్లో భయం ఉంటుంది. అందువల్ల ప్రాజెక్టుల దగ్గర ఉండే స్థానిక ప్రజలు వీటిని వ్యతిరేకిస్తుంటారు.
5. భారతదేశ వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత
- బంగ్లాదేశ్ అణు కార్యక్రమంపై భారతదేశానికి ప్రత్యక్ష వ్యూహాత్మక ఆసక్తి (Strategic interest) ఉంది. బంగ్లాదేశ్ భౌగోళికంగా మనకు దగ్గరగా ఉండటమే దీనికి కారణం. ప్రాంతీయ భద్రతా ఆందోళనలు కూడా ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్లో భద్రమైన, స్థిరమైన అణు కేంద్రం ఉంటే అది ప్రాంతీయ స్థిరత్వానికి సహాయపడుతుంది. భారత్-బంగ్లాదేశ్ ఇంధన, మౌలిక సదుపాయాల సహకారాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది.
- సాంకేతిక సలహాలు, శిక్షణా సహాయం ద్వారా భారతదేశం బంగ్లాదేశ్కు మద్దతు ఇస్తోంది. ఇది విస్తృతమైన ప్రాంతీయ సహకారాన్ని (Regional cooperation) చూపుతుంది. దక్షిణాసియాలో అణు దౌత్యం (Nuclear diplomacy) ఎంత ముఖ్యమో ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.
- భారతదేశానికి సొంతంగా మూడు దశల అణు విద్యుత్ కార్యక్రమం (Three-Stage Nuclear Power Programme) ఉంది. పీహెచ్డబ్ల్యూఆర్ (PHWR) ల నుంచి ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లు (Fast Breeder Reactors), థోరియం ఆధారిత రియాక్టర్ల వరకు ఈ కార్యక్రమం విస్తరించింది. దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక ప్రణాళికలో అణు విద్యుత్కు ఎంత ప్రాధాన్యత ఉందో ఇది చూపుతుంది. కల్పాక్కంలో ఇటీవల ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (PFBR) క్రిటికాలిటీకి చేరుకోవడం ఈ విధానాన్ని మరింత బలపరుస్తోంది.
6. ముందున్న మార్గం (Way Forward)
అన్ని అణు ప్రాజెక్టులపైనా జాతీయ అధికారులు, అంతర్జాతీయ అణు శక్తి సంస్థ (IAEA) పటిష్టమైన పర్యవేక్షణ (Regulatory oversight) ఉంచాలి. అణు భద్రత, అత్యవసర ప్రతిస్పందన, శిక్షణ అంశాల్లో ప్రాంతీయ సహకారాన్ని బలోపేతం చేయాలి. రేడియోధార్మిక వ్యర్థాల నిర్వహణ (Radioactive waste management) వ్యవస్థలను శాస్త్రీయంగా అభివృద్ధి చేయాలి. పౌర అణు శక్తి పట్ల పారదర్శకత, అవగాహన ద్వారా ప్రజల నమ్మకాన్ని పెంచాలి. కేవలం అణు విద్యుత్పైనే కాకుండా, పునరుత్పాదక శక్తిని (Renewable energy) కూడా సమతుల్యంగా ప్రోత్సహించాలి. అప్పుడే సుస్థిరమైన విద్యుత్ మిశ్రమం (Sustainable energy mix) సాధ్యమవుతుంది.
