హన్మకొండ వేయి స్తంభాల గుడిలో నంది, కల్యాణ మండపం పునరుద్ధరణ

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

• హన్మకొండలోని రుద్రేశ్వర స్వామి దేవాలయం (వేయి స్తంభాల గుడి) ప్రవేశద్వారం వద్ద ఉన్న ప్రసిద్ధ నంది విగ్రహాన్ని శతాబ్దాల విరామం తర్వాత పునరుద్ధరించారు.
• ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ASI) ఆధ్వర్యంలో జరిగిన సుదీర్ఘ పరిరక్షణ ప్రయత్నం తర్వాత ఈ గుడిలోని కల్యాణ మండపం (Kalyana Mandapam) లేదా నాట్య మండపాన్ని కూడా రాయి రాయి పేర్చి మళ్లీ నిర్మించారు.
• ఈ పునరుద్ధరణ (Restoration).. కాకతీయ కాలం నాటి వాస్తుశిల్పం, పరిరక్షణ పద్ధతులు, తెలంగాణ సాంస్కృతిక వారసత్వంపై తిరిగి దృష్టిని కేంద్రీకరించేలా చేస్తోంది.

వేయి స్తంభాల గుడి గురించి

• వేయి స్తంభాల గుడి తెలంగాణలోని హన్మకొండలో ఉంది.
• దీనిని ‘రుద్రేశ్వర స్వామి దేవాలయం’ అని కూడా అంటారు.
• దీనిని క్రీస్తుశకం 1163లో కాకతీయ పాలకుడు రుద్రదేవుడు నిర్మించాడు.
• ఇది ఒక ‘త్రికూటాలయం’ (Trikuta Aalayam). అంటే దీనికి మూడు గర్భగుడులు ఉన్నాయి.
• ఈ మూడు గర్భగుడులు శివుడు (రుద్రుడు), విష్ణువు (వాసుదేవుడు), సూర్య భగవానులకు అంకితమివ్వబడ్డాయి.
• ప్రస్తుతం ప్రధానంగా శివునికి మాత్రమే క్రమం తప్పకుండా పూజలు చేస్తున్నారు.

చారిత్రక నేపథ్యం

• మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌గా మారిన ఉలుగ్ ఖాన్ దాడి చేసిన సమయంలో ఈ గుడి దెబ్బతింది.
• ఈ దండయాత్రలో కాకతీయ సామ్రాజ్యం బలహీనపడింది. అనేక ఆలయ నిర్మాణాలు ధ్వంసమయ్యాయి.
• సూర్య, వాసుదేవ గర్భగుడులు దేవుళ్లు లేకుండా (without deities) ఉండిపోయాయి.
• కింది భాగంలో ఉన్న అనేక శిల్పాలు ధ్వంసమయ్యాయి.
• ఆ తర్వాత చాలా కాలం పాటు ఈ ఆలయం నిర్లక్ష్యానికి గురైంది.

నంది పునరుద్ధరణ

• శివాలయం వెలుపల ఉన్న భారీ ఏకశిలా నంది (Monolithic Nandi) కాలు శతాబ్దాలుగా విరిగిపోయి ఉంది.
• 1888లో రాజా దీన్ దయాళ్ తీసిన ఛాయాచిత్రంలో కూడా విరిగిన కాలుతో ఉన్న నంది కనిపిస్తుంది.
• మొదట, ఆ కాలు కోసం జిప్సమ్‌తో (Gypsum) ఒక నమూనాను రూపొందించారు.
• అసలు రూపాన్ని పోలిన నల్ల గ్రానైట్ (Black granite) కాలుతో దానిని భర్తీ చేయాలని ప్లాన్ చేశారు.
• ఇతర కాకతీయ కాలం నాటి ఆలయాలలోని నంది శిల్పాలను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా విరిగిన కాలును తిరిగి సృష్టించారు.
• ఈ పునరుద్ధరణకు సరైన నిష్పత్తులు, స్పష్టమైన గీతలు, అసలు శిల్పంతో జాగ్రత్తగా సరిపోలడం అవసరం.

కల్యాణ మండపం పునర్నిర్మాణం

• గుడి కల్యాణ మండపం లేదా నాట్య మండపం కాలక్రమేణా భూమిలోకి కుంగిపోయింది (Sunk into the ground).
• ఈ నిర్మాణాన్ని పూర్తిగా విడదీసి (Dismantling), ముక్కలు ముక్కలుగా తిరిగి నిర్మించడం ద్వారా పునరుద్ధరించారు.
• విడదీసే ప్రక్రియలో (Dismantling process) 4,000 కంటే ఎక్కువ రాతి ముక్కలను జాగ్రత్తగా తొలగించారు.
• ఈ పరిరక్షణ ప్రయత్నం మొదట కాకతీయ కట్టడాలపై ఒక పరిశోధన ప్రాజెక్టుగా ప్రారంభమై, ఆ తర్వాత ASI ప్రధాన పునరుద్ధరణ పనిగా అభివృద్ధి చెందింది.
• తిరిగి నిర్మించిన మండపం ఆలయ అసలైన వైభవాన్ని (Original grandeur) గుర్తు చేస్తుంది.

కాకతీయ సాండ్‌బాక్స్ (Sandbox) టెక్నాలజీ

• ఈ కల్యాణ మండపాన్ని సాధారణ పునాదిపై (Conventional foundation) నిర్మించలేదు.
• దీనిని కాకతీయుల ముఖ్యమైన ఇంజనీరింగ్ పద్ధతి అయిన ‘సాండ్‌బాక్స్ టెక్నాలజీ’ (Sandbox technology) ని ఉపయోగించి నిర్మించారు.
• ఈ పద్ధతిలో, భారీ రాతి నిర్మాణాన్ని స్థిరీకరించడానికి ఇసుక గుంటను (Sand pit) ఉపయోగించారు.

పునరుద్ధరణ సమయంలో పునాదిని ఇలా బలోపేతం చేశారు:

• • లోతైన సాండ్‌బాక్స్‌ను తవ్వడం.
  • ఇసుక, కంకర (Gravel) పోగులను ఉపయోగించడం.
  • భారీ వైబ్రేటరీ రోలర్లతో (Heavy vibratory rollers) పునాదిని బలోపేతం చేయడం.
  • ద్రవ సున్నపు మోర్టార్ (Liquid lime mortar) లోపలికి పంపడం.
  • తుప్పు పట్టిన ఇనుప కడ్డీల (Iron dowels) స్థానంలో స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ కడ్డీలను ఉపయోగించడం.

మధ్యయుగ కాకతీయ బిల్డర్ల అధునాతన ఇంజనీరింగ్ జ్ఞానాన్ని ఇది చూపిస్తుంది.

నిర్మాణ లక్షణాలు (Architectural Features)

• ఈ ఆలయం నల్ల గ్రానైట్, డోలరైట్ (Dolerite) స్తంభాలకు ప్రసిద్ధి.
• ఇందులో నునుపైన, అందంగా చెక్కిన స్తంభాలు, రంధ్రాలతో కూడిన తెరలు (Perforated screens) ఉన్నాయి.
• శిల్పాలలో నాట్య రూపాలు, జంతువులు, దేవతా మూర్తులు ఉన్నాయి.
• నంది ఈ ఆలయానికి ప్రధాన కళాత్మక, ఆధ్యాత్మిక ఆకర్షణ (Spiritual centrepiece).
• ఆలయంలో ఇవి ఉన్నాయి:
  • పవిత్ర ప్రదర్శనల కోసం (Sacred performances) రంగ మండపం.
  • ఉత్సవాల (Ceremonial occasions) కోసం కల్యాణ మండపం.

ఈ నిర్మాణం రాతి చెక్కడాలు, సమరూపత (Symmetry), మోడ్యులర్ ఆర్కిటెక్చర్‌లో (Modular architecture) కాకతీయ హస్తకళాకారుల (Craftsmen) నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

యునెస్కో (UNESCO) వారసత్వం

• 2014లో, భారతదేశం “ది గ్లోరియస్ కాకతీయ టెంపుల్స్ అండ్ గేట్‌వేస్” (The Glorious Kakatiya Temples and Gateways) పేరుతో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ హోదా కోసం సీరియల్ నామినేషన్‌ను సమర్పించింది.
• వేయి స్తంభాల గుడి మొదట్లో ఈ విస్తృతమైన కాకతీయ వారసత్వ ప్రతిపాదనలో (Heritage context) భాగంగా ఉండేది.
• అయితే ప్రామాణికత, సమగ్రతకు (Authenticity and integrity) సంబంధించిన సమస్యల కారణంగా తరువాత దీనిని తుది నామినేషన్‌లో చేర్చలేదు.
• 2021లో కేవలం రామప్ప గుడితో (Ramappa Temple) సవరించిన డాసియర్ (Dossier) యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం హోదాను (UNESCO World Heritage Site tag) పొందింది.
• కాకతీయ వారసత్వ పరిరక్షణ విలువను బలోపేతం చేయడానికి వేయి స్తంభాల గుడి పునరుద్ధరణ చాలా ముఖ్యం.

సాంస్కృతిక, సామాజిక ప్రాముఖ్యత

• ఈ గుడి కేవలం ఒక వాస్తుశిల్ప కట్టడమే (Architectural monument) కాదు, ఇదొక సజీవ సాంస్కృతిక ప్రదేశం (Living cultural space).
• పాత కాలంలో, ఆలయ మండపాలు కమ్యూనిటీ జీవితానికి కేంద్రాలుగా పనిచేశాయి.
• సాంస్కృతిక ప్రదర్శనలు, మతపరమైన కార్యక్రమాలు, సామాజిక సమావేశాలు ఆలయ ప్రాంగణాల్లో (Temple spaces) జరిగేవి.
• తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు తర్వాత, గుడి మెట్ల బావి (Stepwell) జిల్లాలో బతుకమ్మ వేడుకలకు కేంద్రంగా మారింది.
• ఈ ఆలయం నేటికీ భక్తి, పర్యాటకం, స్థానిక జ్ఞాపకాలకు (Local memory) కేంద్రంగా ఉంది.

ప్రాముఖ్యత

• కాకతీయ వాస్తుశిల్పానికి చెందిన ఒక ముఖ్యమైన కట్టడానికి జీవం పోసింది.
• తెలంగాణ గొప్ప ఆలయ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని హైలైట్ చేస్తుంది.
• ఏఎస్ఐ (ASI) చేపట్టిన శాస్త్రీయ పరిరక్షణ (Scientific conservation) ప్రాముఖ్యతను చూపిస్తుంది.
• ధ్వంసమైన నంది శిల్పాన్ని, కల్యాణ మండపాన్ని పునరుద్ధరించారు.
• సాండ్‌బాక్స్ (Sandbox) సాంకేతికతలోని ఇంజనీరింగ్ విలువను ఇది రుజువు చేస్తుంది.
• హన్మకొండ, వరంగల్ ప్రాంతంలో సాంస్కృతిక పర్యాటకాన్ని (Cultural tourism) బలోపేతం చేస్తుంది.
• స్థానిక చరిత్ర, వారసత్వంతో ప్రజలను తిరిగి కలుపుతుంది.
• స్మారక కట్టడాలతో పాటు సజీవ సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలను (Living cultural traditions) సంరక్షించాలనే ఆలోచనకు మద్దతు ఇస్తుంది.

సవాళ్లు

• దెబ్బతిన్న రాతి శిల్పాలను పునరుద్ధరించడానికి అధిక నైపుణ్యం (High craftsmanship) అవసరం.
• కొత్త రాయిని పాత శిల్పంతో సరిపోల్చడం సాంకేతికంగా కష్టం.
• అసలు నిర్మాణం శతాబ్దాల నష్టం, నిర్లక్ష్యం (Neglect) వల్ల తీవ్రంగా దెబ్బతింది.
• అనేక స్తంభాలు, దూలాలు (Beams) విరిగిపోయాయి లేదా కనబడకుండా పోయాయి.
• పరిరక్షణ పని.. పునరుద్ధరణను, చారిత్రక ప్రామాణికతను సమతుల్యం చేయాలి.
• ఈ గుడి ఇంకా పూజలు అందుకుంటున్న (Living place of worship) ప్రదేశం కాబట్టి ప్రజల అంచనాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి.
• గతంలో జరిగిన ఆక్రమణలు (Encroachment), పేలవమైన సైట్ మేనేజ్‌మెంట్ కట్టడం సమగ్రతను దెబ్బతీశాయి.

ముందున్న మార్గం

• శాస్త్రీయ పరిరక్షణ సూత్రాలను (Scientific conservation principles) ఉపయోగించి పునరుద్ధరణను కొనసాగించాలి.
• దెబ్బతిన్న భాగాలను బాగుచేసేటప్పుడు దాని ప్రామాణికత (Authenticity) దెబ్బతినకుండా చూసుకోవాలి.
• రాతి చెక్కడాలు (Stone carving), పునర్నిర్మాణం (Reconstruction) కోసం శిక్షణ పొందిన సంప్రదాయ హస్తకళాకారులను (Traditional craftsmen) ఉపయోగించాలి.
• పునరుద్ధరించిన ప్రాంతాల చుట్టూ పర్యాటకుల నిర్వహణను (Visitor management) మెరుగుపరచాలి.
• కాకతీయ వాస్తుశిల్పం, సాండ్‌బాక్స్ టెక్నాలజీని వివరించే సరైన సైన్‌బోర్డులు (Signage) ఏర్పాటు చేయాలి.
• ఆక్రమణలు, విధ్వంసం (Vandalism) నుంచి గుడిని రక్షించాలి.
• విద్యార్థులు, స్థానిక వర్గాలలో వారసత్వ విద్యను (Heritage education) ప్రోత్సహించాలి.
• తెలంగాణ హెరిటేజ్ టూరిజం సర్క్యూట్‌తో (Heritage tourism circuit) గుడిని అనుసంధానించాలి.

ముగింపు

హన్మకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడిలో నంది, కల్యాణ మండపం పునరుద్ధరణ అనేది కాకతీయ వారసత్వాన్ని పరిరక్షించడంలో ఒక పెద్ద ముందడుగు. ఈ గుడి మధ్యయుగ తెలంగాణ కళాత్మక నైపుణ్యం, ఇంజనీరింగ్ జ్ఞానం, సాంస్కృతిక దృక్పథాన్ని (Cultural vision) ప్రతిబింబిస్తుంది.

ఈ పునరుద్ధరణ కేవలం రాతి నిర్మాణాల మరమ్మతు మాత్రమే కాదు. ఇది చారిత్రక జ్ఞాపకాలను (Historical memory), సాంస్కృతిక గర్వాన్ని, కమ్యూనిటీ గుర్తింపును తిరిగి పొందడం. శాస్త్రీయ పరిరక్షణ, ప్రజల భాగస్వామ్యం, బాధ్యతాయుతమైన పర్యాటకం (Responsible tourism) భవిష్యత్ తరాల కోసం ఈ స్మారకాన్ని రక్షించడంలో సహాయపడతాయి.