ప్రాముఖ్యత: TGPSC: తెలంగాణ చరిత్ర, వారసత్వ పర్యాటకం (Heritage Tourism), యాదాద్రి-భువనగిరి జిల్లా, రాష్ట్ర అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
భువనగిరి కోట (Bhongir Fort), స్వదేశ్ దర్శన్ పథకం 2.0 (Swadesh Darshan Scheme 2.0), భువనగిరి కోట అనుభవ జోన్ (Bhongir Fort Experiential Zone), ప్యాసింజర్ రోప్వే (Passenger Ropeway), మోనోకేబుల్ జిగ్-బ్యాక్ వ్యవస్థ (Monocable Jig-Back System), కొలనుపాక, యాదాద్రి, ఇంటర్ప్రిటేషన్ సెంటర్ (Interpretation Centre).
మెయిన్స్ కోసం:
వారసత్వ సంరక్షణ (Heritage conservation), సమగ్ర పర్యాటక సర్క్యూట్ (Integrated tourism circuit), సుస్థిర పర్యాటకం (Sustainable tourism), సందర్శకుల ప్రాప్యత (Visitor accessibility), ప్రాంతీయ ఆర్థిక అభివృద్ధి (Regional economic development), పర్యాటక ఆధారిత ఉపాధి (Tourism-led employment), వారసత్వ కట్టడాల పునర్వినియోగం (Adaptive reuse of heritage), ప్రజా భద్రతా మౌలిక సదుపాయాలు (Public safety infrastructure).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
తెలంగాణ ప్రభుత్వం భువనగిరి కోటలో పర్యాటక అభివృద్ధి పనులను వేగవంతం చేసింది. ఇందులో ప్రయాణికుల రోప్వే నిర్మాణంతో పాటు వారసత్వ కట్టడాల (Heritage structures) పునరుద్ధరణ పనులు ఉన్నాయి. పర్యాటక శాఖ మంత్రి జూపల్లి కృష్ణారావు ఈ పనులను పరిశీలించారు. 2026 అక్టోబర్ 2 నాటికి ఈ పనులను పూర్తి చేయాలని ఆయన అధికారులను ఆదేశించారు. కేంద్ర ప్రభుత్వ స్వదేశ్ దర్శన్ పథకం 2.0 (Swadesh Darshan Scheme 2.0) కింద “భువనగిరి కోట అనుభవ జోన్ అభివృద్ధి” పేరుతో ఈ ప్రాజెక్టును చేపట్టారు. దీనికి ప్రభుత్వం ₹56.81 కోట్లను ఆమోదించింది.
భువనగిరి కోట గురించి
- కేటగిరీ: చారిత్రక కోట
- స్థానం: యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా, తెలంగాణ
- దీన్ని ఒక పెద్ద అండాకార ఏకశిలా (Monolithic rock) గుట్టపై నిర్మించారు.
- ఈ గుట్ట సుమారు 610 మీటర్ల ఎత్తు ఉంటుంది.
- ఇది దక్షిణం వైపు నుంచి చూస్తే తాబేలులా, పశ్చిమం వైపు నుంచి చూస్తే పడుకున్న ఏనుగులా కనిపిస్తుంది.
చారిత్రక నేపథ్యం
- ఈ ప్రాంతంలో నియోలిథిక్ (Neolithic), మధ్యయుగాలకు చెందిన మానవ నివాసాల ఆనవాళ్లు ఉన్నాయి.
- పురావస్తు అవశేషాల్లో ఇవి ఉన్నాయి: రాతి గొడ్డళ్లు, బాణాలు, కత్తులు, సమాధులు, ప్రాచీన నివాసాల ఆనవాళ్లు.
- విష్ణుకుండినుల కాలం నాటి నాణేలు కూడా ఇక్కడ లభించాయని చరిత్రకారులు చెబుతారు.
రాజవంశాల అనుబంధం
- ఈ కోటకు పశ్చిమ చాళుక్య వంశానికి (Western Chalukya dynasty) చెందిన ఆరవ విక్రమాదిత్యునితో సంబంధం ఉంది.
- కాకతీయుల కాలంలో ఇది ఎంతో ప్రాముఖ్యత పొందింది.
- ఆ తర్వాత ఇది కుతుబ్ షాహీల ఆధీనంలోకి వెళ్ళింది.
- 1687లో మొఘలులు గోల్కొండను జయించిన తర్వాత, ఇది మొఘలుల నియంత్రణలోకి వచ్చింది.
- సర్వాయి పాపన్న 1708లో ఓరుగల్లును జయించి, ఆ తర్వాత భువనగిరిని ఆక్రమించాడని చరిత్ర చెబుతోంది.
వాస్తు లక్షణాలు
- ఎత్తైన రక్షణ గోడలు, విశాలమైన గదులు.
- పటిష్టమైన కోట ద్వారం.
- రాచరికపు రాజభవనాలు, ప్రాంగాణాలు.
- గుర్రపుశాలలు, ధాన్యాగారాలు, సైనిక నివాసాలు.
- గుహలు, రహస్య భూగర్భ సొరంగాలు.
- చాళుక్య, కాకతీయ శైలి శిల్పాలు.
- ప్రవేశ ద్వారాలు, గోడల నిర్మాణంలో ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్ప ప్రభావం.
భువనగిరి కోట అనుభవ జోన్ (Experiential Zone) అంటే ఏమిటి?
కింది అంశాలను కలిపి భువనగిరి కోటను ఆధునిక వారసత్వ పర్యాటక కేంద్రంగా మార్చడమే ఈ ప్రాజెక్టు లక్ష్యం:
- వారసత్వ సంరక్షణ
- సందర్శకులకు మెరుగైన ప్రాప్యత (Visitor access)
- పర్యాటక సదుపాయాలు
- డిజిటల్ ఇంటర్ప్రిటేషన్ (Digital interpretation)
- భద్రత, నిఘా వ్యవస్థలు (Safety and surveillance systems)
- పర్యావరణ హితమైన రవాణా
- మెరుగైన వ్యర్థ, నీటి నిర్వహణ
కోట చారిత్రక స్వభావం దెబ్బతినకుండా పర్యాటక అనుభవాన్ని ఆధునికీకరించాలని ఈ ప్రాజెక్టు లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
ప్రాజెక్టులోని ప్రధాన విభాగాలు
1. ప్రయాణికుల రోప్వే వ్యవస్థ (Passenger Ropeway System)
కొండపై ఉన్న కోటను సులభంగా చేరుకునేందుకు ప్రయాణికుల రోప్వేను నిర్మిస్తారు.
ప్రధాన లక్షణాలు:
- ప్రాజెక్టు వ్యయం: ₹17.91 కోట్లు.
- రోప్వే వ్యవస్థ: మోనోకేబుల్ జిగ్-బ్యాక్ వ్యవస్థ (Monocable Jig-Back System).
- పొడవు: సుమారు 1,020 మీటర్లు.
- ఎత్తు వ్యత్యాసం: దాదాపు 180 మీటర్లు.
- క్యాబిన్ల సంఖ్య: 6 పని చేసే క్యాబిన్లు, 1 అదనపు క్యాబిన్.
- క్యాబిన్ సామర్థ్యం: ఒక్కో క్యాబిన్లో ఆరుగురు వ్యక్తులు.
- ప్రయాణికుల సామర్థ్యం: గంటకు 250-300 మంది.
- గరిష్ట వేగం: సెకనుకు ఆరు మీటర్లు.
టర్న్కీ పద్ధతిలో (Turnkey basis) డిజైన్, సరఫరా, ఇన్స్టాలేషన్, టెస్టింగ్, కమిషనింగ్ వంటి పనులను కాంట్రాక్టర్లు పూర్తి చేస్తారు.
2. వారసత్వ కట్టడాల పునరుద్ధరణ (Restoration of Heritage Structures)
కోట చారిత్రక ప్రాముఖ్యతను కాపాడేందుకు కొండపై ఉన్న వారసత్వ కట్టడాలను పునరుద్ధరిస్తారు.
ఈ పునరుద్ధరణ కార్యక్రమంలో కింది పనులు ఉంటాయి:
- పాత నిర్మాణాల మరమ్మతు, సంరక్షణ.
- రాతి దారులు, మెట్ల పునరుద్ధరణ.
- దారులను చెక్కడం, చదును చేయడం.
- రాతి కట్టడాల పనులు.
- వ్యూయింగ్ ఏరియాల (Viewing areas) అభివృద్ధి.
- ఇంటర్ప్రిటేషన్ సెంటర్ కోసం టెన్సైల్ రూఫింగ్ (Tensile roofing).
3. రోడ్లు, పార్కింగ్, ప్రాప్యత (Roads, Parking and Accessibility)
సందర్శకులు సులభంగా చేరుకోవడానికి ఈ ప్రాజెక్టు కింద రోడ్లు, క్రమబద్ధమైన పార్కింగ్ సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేస్తారు.
ప్రధాన పనులు:
- అప్రోచ్ రోడ్ల (Access roads) అభివృద్ధి, పార్కింగ్ సదుపాయాలు.
- వరద నీటి కాలువలు, బాక్స్ కల్వర్టులు, రిటైనింగ్ వాల్స్.
- ఫుట్పాత్లు, రోప్వే కింది స్టేషన్ చుట్టూ రోడ్లు.
- సుమారు 2.9 ఎకరాల్లో పార్కింగ్ సదుపాయాలు.
సందర్శకుల రాకపోకల కోసం 26 సీట్ల ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలను అందిస్తారు. వీటికి ఛార్జింగ్ సదుపాయాలను కూడా ఏర్పాటు చేస్తారు.
4. ప్రవేశ ద్వారం, సందర్శకుల సదుపాయాలు (Entrance Plaza and Visitor Amenities)
ప్రధాన రిసెప్షన్, సందర్శకుల నిర్వహణ ప్రాంతంగా ఎంట్రన్స్ జోన్ను అభివృద్ధి చేస్తారు.
దీనిలోని సదుపాయాలు:
- పరిపాలనా విభాగం (Administrative block), ప్రవేశ ద్వారం, ప్రహరీ గోడ.
- మరమ్మతులు చేసిన, కొత్తగా నిర్మించిన విశ్రాంతి గదులు.
- పిల్లల ఆట స్థలం, శిల్పాల ప్రదర్శన ప్రాంతం (Sculpture zone).
- పెర్గోలాస్ (Pergolas), కూర్చునే ప్రదేశాలు, ఫుడ్ కియోస్క్లు.
సందర్శకులకు సౌకర్యంగా ఉండేలా, వారు ఎక్కువ సమయం గడిపేలా ఈ సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు.
5. ఇంటర్ప్రిటేషన్ సెంటర్ (Interpretation Centre)
కోట చరిత్ర, వాస్తుశిల్పం, సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యతను సందర్శకులు అర్థం చేసుకునేందుకు ఒక ఇంటర్ప్రిటేషన్ సెంటర్ను ఏర్పాటు చేస్తారు.
ఇందులో ఇవి ఉండవచ్చు:
- ప్రదర్శనలు, నమూనాలు (Models).
- మ్యాప్లు, చారిత్రక కాలక్రమాలు (Historical timelines).
- ఆడియో-విజువల్ ప్రదర్శనలు, డిజిటల్ కథనాలు.
- స్థానిక సంప్రదాయాలు, వారసత్వ సంపదపై సమాచారం.
6. యుటిలిటీ, పర్యావరణ మౌలిక సదుపాయాలు (Utility and Environmental Infrastructure)
సురక్షితమైన, సుస్థిరమైన (Sustainable) పర్యాటకానికి అవసరమైన ప్రాథమిక వసతులను ఈ ప్రాజెక్టు కింద కల్పిస్తారు.
వీటిలో ఇవి ఉంటాయి:
- అంతర్గత, బాహ్య విద్యుద్దీకరణ (Electrification), ఆరుబయట వీధి దీపాలు.
- నీటి సరఫరా వ్యవస్థ, నీటి నిల్వ సంపు (Sump).
- బయోడైజెస్ట్ ట్యాంకుల ద్వారా మురుగునీటి శుద్ధి.
- చెత్త బుట్టల ద్వారా ఘన వ్యర్థాల సేకరణ, పారిశుద్ధ్య సదుపాయాలు.
కాలుష్యాన్ని నివారించడానికి, కోట పరిసరాలను రక్షించడానికి ఈ మౌలిక సదుపాయాలు చాలా అవసరం.
7. సందర్శకుల భద్రత, డిజిటల్ నిఘా (Visitor Safety and Digital Surveillance)
ఈ ప్రాజెక్టులో అత్యాధునిక భద్రతా వ్యవస్థలు, రద్దీ నియంత్రణ (Crowd-management) వ్యవస్థలను పొందుపరిచారు.
ప్రధాన ఏర్పాట్లు:
- సీసీటీవీ కెమెరాలు, అత్యవసర కాల్ బాక్స్లు.
- కెమెరా పోల్స్, సహాయక మౌలిక సదుపాయాలు.
- 32-ఛానల్ నెట్వర్క్ వీడియో రికార్డర్, 45 రోజుల వీడియో నిల్వ సామర్థ్యం.
- ఒక గంట బ్యాకప్తో అంతరాయం లేని విద్యుత్ సరఫరా (UPS).
- రద్దీ నిర్వహణ, నిఘా వ్యవస్థలు.
- ఎక్స్-రే బ్యాగేజీ స్కానింగ్ (X-ray baggage scanning).
- వీడియో ప్రసారం కోసం 100 Mbps ఇంటర్నెట్ లీజుడ్ లైన్.
సమగ్ర వారసత్వ, ఆధ్యాత్మిక పర్యాటక సర్క్యూట్ (Integrated Heritage and Spiritual Tourism Circuit)
కింది ప్రాంతాలను కలుపుతూ ఒక సమగ్ర పర్యాటక సర్క్యూట్ను రూపొందించాలని తెలంగాణ ప్రభుత్వం యోచిస్తోంది:
- యాదాద్రి
- భువనగిరి కోట
- కొలనుపాక
ఈ సర్క్యూట్ ప్రాముఖ్యత:
- యాదాద్రి: శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయంతో ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక, తీర్థయాత్రా కేంద్రం.
- భువనగిరి కోట: చారిత్రక, సాహస పర్యాటక (Adventure tourism) కేంద్రం.
- కొలనుపాక: ముఖ్యమైన మతపరమైన, వారసత్వ కేంద్రం. ముఖ్యంగా ప్రాచీన జైన దేవాలయానికి ఇది ప్రసిద్ధి.
స్వదేశ్ దర్శన్ పథకం 2.0 అంటే ఏమిటి?
- స్వదేశ్ దర్శన్ పథకం అనేది కేంద్ర పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించిన కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం (Central Sector Scheme).
- మొదట్లో ఈ పథకం థీమ్ ఆధారిత (Theme-based) పర్యాటక సర్క్యూట్ల అభివృద్ధిపై దృష్టి సారించింది.
- స్వదేశ్ దర్శన్ 2.0 అనేది గమ్యస్థానాల (Destination-centred) అభివృద్ధి, సుస్థిర విధానంపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇది కింది వాటికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది:
- సుస్థిర పర్యాటక అభివృద్ధి (Sustainable tourism development)
- గమ్యస్థానాల నిర్వహణ (Destination management)
- స్థానిక సంఘాల భాగస్వామ్యం
- పర్యాటకులకు మెరుగైన అనుభూతిని అందించడం
- వారసత్వ కట్టడాల సంరక్షణ (Heritage conservation)
- ఉపాధి కల్పన
- ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ పెట్టుబడులు
- సహజ, సాంస్కృతిక వనరుల బాధ్యతాయుత వినియోగం
ఈ పథకం కింద భువనగిరి కోట ప్రాజెక్టుకు ప్రభుత్వం ₹56.81 కోట్లను మంజూరు చేసింది.
ప్రాజెక్టు ప్రాముఖ్యత
- మెరుగైన ప్రాప్యత (Improved accessibility): రోప్వే నిర్మాణం వల్ల వృద్ధులు, పిల్లలు, నడవలేని పర్యాటకులు కూడా కొండపై ఉన్న కోటను సులభంగా చేరుకోవచ్చు.
- వారసత్వ సంరక్షణ (Heritage conservation): పునరుద్ధరణ పనుల వల్ల కోటలోని చారిత్రక కట్టడాలను రక్షించవచ్చు. అవి మరింత పాడవకుండా కాపాడవచ్చు.
- పర్యాటక వైవిధ్యం (Tourism diversification): ఈ ప్రాజెక్టు వారసత్వ, ఆధ్యాత్మిక, వినోద, సాహస పర్యాటకాలను కలుపుతుంది.
- ప్రాంతీయ అభివృద్ధి (Regional development): పర్యాటకుల రాక పెరగడం వల్ల హోటళ్లు, రవాణా సేవలు, గైడ్లు, చేతివృత్తుల వారు, స్థానిక వ్యాపారులకు ప్రయోజనం కలుగుతుంది.
- ఉపాధి కల్పన (Employment generation): నిర్మాణం, నిర్వహణ, ఆతిథ్యం, భద్రత, పర్యాటక సేవల రంగాల్లో ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా ఉద్యోగాలు లభిస్తాయి.
- పర్యాటకులు ఎక్కువ సమయం గడపడం: యాదాద్రి, భువనగిరి, కొలనుపాకలను అనుసంధానించడం వల్ల సందర్శకులు ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువ సమయం గడిపే అవకాశం ఉంటుంది.
- సందర్శకుల భద్రత (Visitor safety): నిఘా కెమెరాలు, అత్యవసర వ్యవస్థలు, క్రమబద్ధమైన రాకపోకల వల్ల కొండ కోటలో భద్రత మెరుగుపడుతుంది.
- సుస్థిర రవాణా (Sustainable mobility): ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు, పర్యాటకుల కోసం క్రమబద్ధమైన రవాణా వ్యవస్థల వల్ల ట్రాఫిక్ రద్దీ, కాలుష్యం తగ్గుతాయి.
ముగింపు
చారిత్రక భువనగిరి కోటను తెలంగాణలో ఒక ప్రధాన వారసత్వ పర్యాటక కేంద్రంగా మార్చగల సామర్థ్యం భువనగిరి కోట అనుభవ జోన్కు ఉంది. రోప్వే, పునరుద్ధరణ పనులు, సందర్శకుల సదుపాయాలు, సమగ్ర యాదాద్రి-భువనగిరి-కొలనుపాక సర్క్యూట్ వల్ల ప్రజలకు సౌకర్యాలు పెరగడమే కాకుండా ఉపాధి అవకాశాలు వస్తాయి. ప్రాంతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా బలపడుతుంది. అయితే, ఆధునిక పర్యాటక సదుపాయాలకు, భువనగిరి కోట చారిత్రక వైభవాన్ని కాపాడటానికి మధ్య సమతుల్యత పాటించినప్పుడే ఈ ప్రాజెక్టు విజయవంతం అవుతుంది.
కేర్ (CARE) పద్ధతిలో బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్న (MCQ)
ప్ర. స్వదేశ్ దర్శన్ పథకం (Swadesh Darshan Scheme) గురించి కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
- కేంద్ర పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ 2015లో స్వదేశ్ దర్శన్ పథకాన్ని ప్రారంభించింది.
- ఇది కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నిధులు పంచుకునే కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored Scheme).
పైన ఇచ్చిన వ్యాఖ్యలలో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?
A. 1 మాత్రమే
B. 2 మాత్రమే
C. 1, 2 రెండూ
D. 1 కాదు, 2 కాదు
సమాధానం: A
వివరణ:
- వ్యాఖ్య 1 సరైనది: పర్యాటక మౌలిక సదుపాయాలు, గమ్యస్థానాలను అభివృద్ధి చేయడానికి కేంద్ర పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ 2015లో స్వదేశ్ దర్శన్ పథకాన్ని ప్రారంభించింది.
- వ్యాఖ్య 2 తప్పు: ఇది 100% కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం (Central Sector Scheme). కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కలిసి నిధులు సమకూర్చే కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం కాదు.
అదనపు సమాచారం:
- భారతదేశ వ్యాప్తంగా థీమ్ ఆధారిత (Theme-based) పర్యాటక సర్క్యూట్లను అభివృద్ధి చేయడంపై ఈ పథకం దృష్టి పెడుతుంది.
- పర్యాటక మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి రాష్ట్రాలు, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు, కేంద్ర ఏజెన్సీలకు పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ ఆర్థిక సహాయం చేస్తుంది.
ఆధారం: దక్కన్ క్రానికల్
ప్రాముఖ్యత: జిఎస్ పేపర్ III (GS Paper III): సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, సెమీకండక్టర్లు, క్వాంటం టెక్నాలజీ, సూపర్ కంప్యూటింగ్, బయోటెక్నాలజీ, డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, సైబర్ సెక్యూరిటీ.
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
డిజిటల్ ఇండియా ప్రోగ్రామ్ (Digital India Programme), డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (Digital Public Infrastructure), ఇండియా ఎఐ మిషన్ (IndiaAI Mission), ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్ (India Semiconductor Mission), సెమికాన్ ఇండియా ప్రోగ్రామ్ (Semicon India Programme), నేషనల్ క్వాంటం మిషన్ (National Quantum Mission), నేషనల్ సూపర్కంప్యూటింగ్ మిషన్ (National Supercomputing Mission), పరమ్ రుద్ర (PARAM Rudra), మేఘ్రాజ్ (MeghRaj), నేషనల్ బ్లాక్చైన్ ఫ్రేమ్వర్క్ (National Blockchain Framework)
మెయిన్స్ కోసం:
సాంకేతిక సార్వభౌమాధికారం (Technological sovereignty), డిజిటల్ పరివర్తన (Digital transformation), స్వదేశీ ఆవిష్కరణలు (Indigenous innovation), మిషన్-మోడ్ గవర్నెన్స్ (Mission-mode governance), ఫ్రాంటియర్ టెక్నాలజీస్ (Frontier technologies), బాధ్యతాయుతమైన ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (Responsible artificial intelligence), మానవ కేంద్రిత సాంకేతికత (Human-centric technology), పరిశోధన, అభివృద్ధి పర్యావరణ వ్యవస్థ (Research and development ecosystem).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
భారతదేశం కేవలం డిజిటల్ సాంకేతికతలను ఉపయోగించే పెద్ద వినియోగదారు దేశంగానే కాకుండా, ప్రపంచస్థాయిలో సాంకేతికతను సృష్టించే, ఆవిష్కరించే, విస్తరించే ప్రధాన కేంద్రంగా మారుతోంది.
ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, సెమీకండక్టర్లు, క్వాంటం సాంకేతికతలు, సూపర్ కంప్యూటింగ్, క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్, బ్లాక్చైన్, బయోటెక్నాలజీ రంగాలలో ప్రభుత్వం చేపట్టిన మిషన్-మోడ్ కార్యక్రమాలు (Mission-mode programmes) దేశ సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తున్నాయి. ఈ కార్యక్రమాలు వికసిత్ భారత్ 2047 సుదూర లక్ష్యానికి ఎంతో తోడ్పడుతున్నాయి.
భారతదేశ సాంకేతిక పరివర్తనకు కారణాలు ఏమిటి?
భారతదేశ అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతిక పర్యావరణ వ్యవస్థ కింది మూడు పరస్పర అనుసంధాన స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంది:
- జాతీయ సామర్థ్యం: డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, డేటా సెంటర్లు, క్లౌడ్ వ్యవస్థలు, పరిశోధనా సంస్థలు, హై-పర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ (High-performance computing) విస్తరణ.
- సాంకేతిక సామర్థ్యం: ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, చిప్ డిజైన్, క్వాంటం కమ్యూనికేషన్, బ్లాక్చైన్, బయోటెక్నాలజీ రంగాలలో స్వదేశీ పరిష్కారాలను అభివృద్ధి చేయడం.
- ప్రపంచ విశ్వసనీయత: నమ్మకమైన డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (Digital Public Infrastructure), బాధ్యతాయుతమైన సాంకేతిక పాలన, అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాలను ప్రోత్సహించడం.
నిరంతర ప్రభుత్వ పెట్టుబడులు, స్టార్టప్ల వృద్ధి, పరిశ్రమలు-విద్యాసంస్థల మధ్య సహకారం, పెద్ద ఎత్తున చేపట్టిన నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాల వల్ల ఈ పరివర్తన సాధ్యమైంది.
డిజిటల్ ఇండియా: సాంకేతిక పర్యావరణ వ్యవస్థకు పునాది
2015లో ప్రారంభించిన డిజిటల్ ఇండియా ప్రోగ్రామ్ సరికొత్త సాంకేతికతలకు అవసరమైన ప్రాథమిక మౌలిక సదుపాయాలను కల్పించింది.
- కనెక్టివిటీ విస్తరణ: ఆప్టికల్ ఫైబర్ విస్తీర్ణం 2019లో 19.35 లక్షల రూట్ కిలోమీటర్ల నుండి 2025 నాటికి 42.36 లక్షల రూట్ కిలోమీటర్లకు పెరిగింది.
- ఇంటర్నెట్ సదుపాయం: ఇంటర్నెట్ కనెక్షన్ల సంఖ్య 2014లో 25.15 కోట్లు ఉండగా, 2026 నాటికి 102.86 కోట్లకు చేరింది.
- బ్రాడ్బాండ్ వృద్ధి: బ్రాడ్బాండ్ కనెక్షన్లు 6.1 కోట్ల నుండి 99.56 కోట్లకు పెరిగాయి.
- 5G విస్తరణ: 5G సేవలు 99.9% జిల్లాలకు చేరుకున్నాయి.
- తక్కువ ధరలు: సగటు డేటా ధర ప్రతి జీబీ (GB) కి సుమారు ₹269 నుండి ₹8–10 కి తగ్గింది.
- వినియోగం: ఒక వినియోగదారుడి సగటు నెలవారీ డేటా వినియోగం 61.66 ఎంబీ (MB) నుండి 24.01 జీబీ (GB) కి పెరిగింది.
అందుబాటు ధరల్లో కనెక్టివిటీ లభించడం వల్ల డిజిటల్ చెల్లింపులు, క్లౌడ్ సేవలు, టెలిమెడిసిన్, ఆన్లైన్ విద్య, ఇ-గవర్నెన్స్, స్టార్టప్ల వృద్ధి వేగవంతమైంది.
ప్రధాన అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతిక కార్యక్రమాలు
1. ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (Artificial Intelligence)
ప్రభుత్వం 2024లో ₹10,300 కోట్లకు పైగా వ్యయంతో ఇండియాఎఐ మిషన్ (IndiaAI Mission) ను ఆమోదించింది. దేశవ్యాప్తంగా అందరికీ అందుబాటులో ఉండే ఎఐ పర్యావరణ వ్యవస్థను సృష్టించడం దీని లక్ష్యం. దీనిలోని ప్రధాన విభాగాలు:
- స్వదేశీ ఎఐ కంప్యూటింగ్ మౌలిక సదుపాయాలు
- అత్యాధునిక జీపీయూల (GPUs) లభ్యత
- ఎఐ డేటాసెట్లు, మోడళ్లు
- స్టార్టప్లకు మద్దతు
- పరిశోధన, ఆవిష్కరణలు
- ఎఐ నైపుణ్యాభివృద్ధి
- సురక్షితమైన, బాధ్యతాయుతమైన ఎఐ
ప్రస్తుతం 38,000 కంటే ఎక్కువ జీపీయూలతో (GPUs) ఉమ్మడి కంప్యూటింగ్ సదుపాయాన్ని అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. ఎఐ కోష్ (AI Kosh) ప్లాట్ఫారమ్ 20 రంగాలకు చెందిన 12,115 డేటాసెట్లను, 306 ఎఐ మోడళ్లను కలిగి ఉంది.
నాలుగు ఎఐ సెంటర్స్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ (AI Centres of Excellence) కింది రంగాలపై దృష్టి పెడుతున్నాయి:
- విద్యా రంగం
- ఆరోగ్య సంరక్షణ
- సుస్థిర నగరాలు
- వ్యవసాయ రంగం
ఈ కేంద్రాలు వ్యాధి గుర్తింపు, ట్రాఫిక్ అంచనా, వరదల అంచనా, వాతావరణ అనుకూల వ్యవసాయం వంటి ఆచరణాత్మక పరిష్కారాలను అభివృద్ధి చేస్తున్నాయి.
2. సెమీకండక్టర్ వ్యవస్థ (Semiconductor Ecosystem)
ఎలక్ట్రానిక్స్, రక్షణ, టెలికమ్యూనికేషన్స్, ఎఐ, క్లౌడ్ వ్యవస్థలు, అత్యాధునిక తయారీ రంగాలకు సెమీకండక్టర్లు చాలా అవసరం.
2021లో ₹76,000 కోట్ల వ్యయంతో ప్రారంభించిన సెమికాన్ ఇండియా ప్రోగ్రామ్ (Semicon India Programme) కింది వాటికి మద్దతు ఇస్తుంది:
- సెమీకండక్టర్ ఫ్యాబ్రికేషన్ (Semiconductor fabrication)
- డిస్ప్లే తయారీ
- చిప్ డిజైన్
- ప్యాకేజింగ్, టెస్టింగ్
- పరిశోధన
- ప్రతిభావంతుల అభివృద్ధి
2026 జూన్ నాటికి సుమారు ₹1.64 లక్షల కోట్ల విలువైన 12 ప్రాజెక్టులకు ప్రభుత్వం ఆమోదం తెలిపింది. ఇందులో ఒక సెమీకండక్టర్ ఫ్యాబ్రికేషన్ యూనిట్, రెండు కాంపౌండ్ సెమీకండక్టర్ ఫ్యాబ్లు, తొమ్మిది ప్యాకేజింగ్ యూనిట్లు ఉన్నాయి.
డిజైన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్ (Design Linked Incentive) పథకం దేశీయ చిప్ డిజైన్ కంపెనీలు, స్టార్టప్లు, ఎంఎస్ఎమ్ఈలు (MSMEs), విద్యా సంస్థలకు మద్దతు ఇస్తోంది.
ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్ 2.0 (India Semiconductor Mission 2.0) సెమీకండక్టర్ పరికరాలు, పదార్థాలు, స్వదేశీ మేధో సంపత్తి (Intellectual property), పటిష్టమైన సరఫరా గొలుసులపై దృష్టి పెడుతుంది.
3. క్వాంటం సాంకేతికతలు (Quantum Technologies)
2023లో ₹6,003.65 కోట్ల వ్యయంతో ఆమోదించిన నేషనల్ క్వాంటం మిషన్ (National Quantum Mission) కింది రంగాలపై దృష్టి పెడుతుంది:
- క్వాంటం కంప్యూటింగ్
- క్వాంటం కమ్యూనికేషన్
- క్వాంటం సెన్సింగ్, మెట్రాలజీ
- క్వాంటం పదార్థాలు, పరికరాలు
ఈ మిషన్ నాలుగు థీమాటిక్ హబ్లను ఏర్పాటు చేసింది, 17 స్టార్టప్లకు మద్దతు ఇచ్చింది, అలాగే 43 సంస్థలలోని 152 కంటే ఎక్కువ మంది పరిశోధకులను భాగస్వాములను చేసింది.
భారతదేశం 1,000 కిలోమీటర్ల సురక్షితమైన క్వాంటం కమ్యూనికేషన్ నెట్వర్క్ను విజయవంతంగా ప్రదర్శించింది. 2026 ఫిబ్రవరిలో అమరావతిలో భారతదేశపు మొట్టమొదటి క్వాంటం వ్యాలీ (Quantum Valley) కి శంకుస్థాపన జరిగింది. జాతీయ భద్రత, ఆర్థిక రంగం, ఆరోగ్య సంరక్షణ, లాజిస్టిక్స్, వాతావరణ నమూనాల తయారీలో క్వాంటం సాంకేతికతలను ఉపయోగిస్తారు.
4. సూపర్ కంప్యూటింగ్ (Supercomputing)
2015లో ₹4,500 కోట్ల వ్యయంతో ప్రారంభించిన నేషనల్ సూపర్కంప్యూటింగ్ మిషన్ (National Supercomputing Mission) భారతదేశ హై-పర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
భారతదేశం కింది వాటిని అందుబాటులోకి తెచ్చింది:
- 38 సూపర్ కంప్యూటర్లు
- 47 పెటాఫ్లాప్స్ (Petaflops) ఉమ్మడి కంప్యూటింగ్ సామర్థ్యం
- స్వదేశీ పరమ్ రుద్ర (PARAM Rudra) వ్యవస్థలు
ఈ సూపర్ కంప్యూటర్లు వాతావరణ అంచనా, వాతావరణ పరిశోధన, ఎఐ, ఔషధాల ఆవిష్కరణ (Drug discovery), అత్యాధునిక శాస్త్రీయ నమూనాల తయారీకి తోడ్పడుతున్నాయి.
5. క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్ (Cloud Computing)
ప్రభుత్వ క్లౌడ్ ప్లాట్ఫారమ్ మేఘ్రాజ్ (MeghRaj) ను 2014లో ప్రారంభించారు. ఇది ప్రభుత్వ సంస్థలకు సురక్షితమైన, స్కేలబుల్ కంప్యూటింగ్ మౌలిక సదుపాయాలను అందిస్తుంది.
మేఘ్రాజ్ 2.0 (MeghRaj 2.0) కింది వాటిని బలోపేతం చేసింది:
- హైబ్రిడ్ క్లౌడ్ ఆర్కిటెక్చర్ (Hybrid cloud architecture)
- సైబర్ సెక్యూరిటీ
- డేటా నియంత్రణ
- సేవల విస్తరణ సామర్థ్యం (Service scalability)
దీన్ని ఉపయోగించే ప్రభుత్వ శాఖల సంఖ్య 2015-16 లో 342 ఉండగా, 2026 జూన్ నాటికి 2,323 శాఖలకు పెరిగింది. ఇది డిజీలాకర్ (DigiLocker), మైగవ్ (MyGov), జాతీయ స్కాలర్షిప్ పోర్టల్ వంటి ప్రధాన ప్లాట్ఫారమ్లకు మద్దతు ఇస్తుంది.
6. బ్లాక్చైన్ (Blockchain)
పాలనలో సురక్షితమైన, అంతర-కార్యాచరణ (Interoperable) బ్లాక్చైన్ పర్యావరణ వ్యవస్థను సృష్టించడానికి 2021లో నేషనల్ బ్లాక్చైన్ ఫ్రేమ్వర్క్ (National Blockchain Framework) ను ప్రారంభించారు. ముఖ్యమైన ప్లాట్ఫారమ్లలో ఇవి ఉన్నాయి:
- విశ్వాస్య బ్లాక్చైన్ స్టాక్ (Vishvasya Blockchain Stack)
- ఎన్బిఎఫ్ లీట్ శాండ్బాక్స్ (NBFLite Sandbox)
- ప్రామాణిక్ (Praamaanik)
- నేషనల్ బ్లాక్చైన్ పోర్టల్
బ్లాక్చైన్ను కింది వాటి కోసం ఉపయోగిస్తున్నారు:
- ఆస్తి రికార్డులు
- పత్రాల ధృవీకరణ
- ఔషధ సరఫరా గొలుసులు
- న్యాయస్థాన రికార్డులు
- ఆడిట్ ట్రయల్స్ (Audit trails)
- స్పామ్ నియంత్రణ
2025 అక్టోబర్ నాటికి బ్లాక్చైన్ ప్లాట్ఫారమ్ల ద్వారా 3 కోట్లకు పైగా ఆస్తి పత్రాలను ధృవీకరించారు.
7. డేటా సెంటర్లు (Data Centres)
డేటా సెంటర్లు ఎఐ, క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్, బ్లాక్చైన్, డిజిటల్ గవర్నెన్స్కు భౌతిక పునాది వంటివి.
భారతదేశ డేటా సెంటర్ సామర్థ్యం కింది విధంగా పెరిగింది:
- 2020లో సుమారు 375 మెగావాట్లు (MW)
- 2025 నాటికి దాదాపు 1,500 మెగావాట్లు (MW)
ముంబై, నవీ ముంబై, హైదరాబాద్, బెంగళూరు, నోయిడా, జామ్నగర్ ప్రధాన హబ్లుగా మారాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్, గుజరాత్, మహారాష్ట్ర, ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాలలో పెద్ద హైపర్స్కేల్, ఎఐ ఆధారిత ప్రాజెక్టులను కూడా అభివృద్ధి చేస్తున్నారు.
డేటా సెంటర్లు కింది వాటికి తోడ్పడుతాయి:
- డేటా సార్వభౌమాధికారం (Data sovereignty)
- హై-పర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్
- డిజిటల్ ప్రజా సేవలు
- క్లౌడ్ స్వీకరణ
- నైపుణ్యం కలిగిన ఉపాధి
- పెట్టుబడులు
8. బయోటెక్నాలజీ (Biotechnology)
ఆరోగ్య సంరక్షణ, ఆహార భద్రత, పారిశ్రామిక ఆవిష్కరణలలో బయోటెక్నాలజీ ఒక ప్రధాన చోదక శక్తిగా ఎదుగుతోంది.
ముఖ్యమైన కార్యక్రమాలలో ఇవి ఉన్నాయి:
- నేషనల్ బయోఫార్మా మిషన్ (National Biopharma Mission)
- బయో ఇ3 పాలసీ (BioE3 Policy)
- బయోనెస్ట్ (BioNEST) ఇంక్యుబేటర్లు
- i4 ఆవిష్కరణ కార్యక్రమం
- పేస్ (PACE) కార్యక్రమం
భారతదేశ బయోటెక్నాలజీ రంగం 2023లో 150 బిలియన్ డాలర్ల కంటే ఎక్కువ ఉండగా, 2026 జూన్ నాటికి సుమారు 190 బిలియన్ డాలర్లకు పెరిగింది. డీబీటీ-బైరాక్ (DBT-BIRAC) సంస్థ 25 రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో 94 బయో-ఇంక్యుబేటర్లను ఏర్పాటు చేసింది.
పరిశోధన, ఆవిష్కరణల సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడం
అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (Anusandhan National Research Foundation) 2024లో పని ప్రారంభించింది. ఇది కింది వాటి మధ్య సహకారాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది:
- విశ్వవిద్యాలయాలు
- పరిశోధనా సంస్థలు
- పరిశ్రమలు
- స్టార్టప్లు
- ప్రభుత్వం
దీని కార్యక్రమాలు అధిక ప్రభావం చూపే పరిశోధనలు, అనువర్తిత ఆవిష్కరణలు (Translational innovation), పరిశ్రమలు-విద్యాసంస్థల భాగస్వామ్యాలపై దృష్టి పెడతాయి.
2025లో ₹1 లక్షల కోట్ల కార్పస్తో ఆమోదించిన రీసెర్చ్ డెవలప్మెంట్ అండ్ ఇన్నోవేషన్ స్కీమ్, ఎఐ, అత్యాధునిక తయారీ, డీప్ టెక్నాలజీ, వ్యూహాత్మక రంగాలలో ప్రైవేట్ రంగ దీర్ఘకాలిక పరిశోధనలకు మద్దతు ఇస్తుంది. ఈ కార్యక్రమాలు ప్రయోగశాల పరిశోధనలకు, వాణిజ్య అనువర్తనాలకు మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని తగ్గించడానికి తోడ్పడుతాయి.
కొత్త సాంకేతికతల్లో నైపుణ్యాభివృద్ధి
భారతదేశ సాంకేతిక లక్ష్యాల సాధనకు భవిష్యత్తుకు సిద్ధంగా ఉండే శ్రామిక శక్తి అవసరం.
ఫ్యూచర్స్కిల్స్ ప్రైమ్ (FutureSkills PRIME)
MeitY, నాస్కామ్ (NASSCOM) కలిసి 2018లో దీన్ని ప్రారంభించాయి. ఇది కింది రంగాలలో శిక్షణ ఇస్తుంది:
- ఎఐ, బిగ్ డేటా (Big Data), ఐఓటీ (IoT), సైబర్ సెక్యూరిటీ, బ్లాక్చైన్, వీఆర్ (VR).
ఇందులో 27.53 లక్షల కంటే ఎక్కువ మంది అభ్యర్థులు నమోదు చేసుకున్నారు. వీరిలో దాదాపు 80% మంది అభ్యాసకులు ద్వితీయ, తృతీయ శ్రేణి (Tier-II, Tier-III) నగరాల నుండి వచ్చారు.
నైలిట్ (NIELIT)
నైలిట్ కింది వాటి ద్వారా శిక్షణ అందిస్తుంది:
- 56 కేంద్రాలు
- 750 అనుబంధ సంస్థలు
- 9,000 కంటే ఎక్కువ ఫెసిలిటేషన్ కేంద్రాలు
ఇది ఎఐ, సైబర్ సెక్యూరిటీ, క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్, ఎలక్ట్రానిక్స్, బ్లాక్చైన్ కోర్సులను అందిస్తుంది.
సోర్ ప్రోగ్రామ్ (SOAR Programme)
2025లో ప్రారంభించిన స్కిల్లింగ్ ఫర్ ఎఐ రెడీనెస్ కార్యక్రమం 6 నుండి 12వ తరగతి పాఠశాల విద్యార్థులకు ఎఐ అక్షరాస్యతను పరిచయం చేస్తుంది.
చిప్స్ టు స్టార్టప్ ప్రోగ్రామ్ (Chips to Start-up Programme)
2022లో ప్రారంభించిన ఈ కార్యక్రమం కింది రంగాలలో 85,000 మంది నిపుణులను తయారు చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది:
- విఎల్ఎస్ఐ (VLSI), ఏసిక్స్ (ASICs), సిస్టమ్-ఆన్-చిప్ డిజైన్ (System-on-Chip design), ఎంబెడెడ్ సిస్టమ్స్, సెమీకండక్టర్ పరిశోధన.
ప్రపంచస్థాయిలో పెరుగుతున్న భారతదేశ సాంకేతిక విశ్వసనీయత
డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI)
భారతదేశ డీపీఐ పర్యావరణ వ్యవస్థలో ఇవి ఉన్నాయి:
- ఆధార్ (Aadhaar), యూపీఐ (UPI), డిజీలాకర్ (DigiLocker), కోవిన్ (CoWIN), ఉమాంగ్ (UMANG), గవర్నమెంట్ ఇ-మార్కెట్ప్లేస్ (GeM).
డీపీఐ పై సహకారం కోసం భారతదేశం 23 దేశాలతో ఒప్పందాలు కుదుర్చుకుంది. సింగపూర్, యూఏఈ, ఫ్రాన్స్, నేపాల్, శ్రీలంక వంటి దేశాలలో యూపీఐ (UPI) సేవలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
గ్లోబల్ ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్ (Global Innovation Index)
భారతదేశ ర్యాంకు 2015లో 81వ స్థానంలో ఉండగా, 2025 నాటికి 38వ స్థానానికి మెరుగైంది.
గ్లోబల్ కేపబిలిటీ సెంటర్స్ (Global Capability Centres – GCCs)
భారతదేశం కింది వాటికి ఆతిథ్యం ఇస్తోంది:
- 2,100 కంటే ఎక్కువ జీసీసీలు (GCCs)
- 3,728 యూనిట్లు
- 2.36 మిలియన్ల నిపుణులు
జీసీసీలు కేవలం బ్యాక్-ఆఫీస్ కేంద్రాలుగా కాకుండా ఎఐ, పరిశోధన, సైబర్ సెక్యూరిటీ, డిజిటల్ ఆవిష్కరణల కేంద్రాలుగా ఎదిగాయి.
భారత్ 6G అలయన్స్ (Bharat 6G Alliance)
2023లో ఏర్పాటైన భారత్ 6G అలయన్స్, స్వదేశీ 6G పరిశోధనలు, ప్రమాణాలు, అత్యాధునిక సమాచార వ్యవస్థలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
సాంకేతిక దౌత్యం (Technology Diplomacy)
విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని నెస్ట్ విభాగం (NEST Division) ఎఐ, 5G, 6G, సెమీకండక్టర్లు, బయోటెక్నాలజీ, క్లీన్ టెక్నాలజీల అంతర్జాతీయ అంశాలను నిర్వహిస్తుంది. ఇది భారతదేశ విదేశాంగ విధానంలో సాంకేతికతకు పెరుగుతున్న ప్రాధాన్యతను ప్రతిబింబిస్తుంది.
భారతదేశ అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతిక పర్యావరణ వ్యవస్థ ప్రాముఖ్యత
- సాంకేతిక సార్వభౌమాధికారం: ఎఐ, సెమీకండక్టర్లు, క్వాంటం వ్యవస్థలు, క్లౌడ్ మౌలిక సదుపాయాలలో స్వదేశీ సామర్థ్యం బాహ్య ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.
- ఆర్థిక వృద్ధి: సరికొత్త సాంకేతికతలు ఉత్పాదకత, తయారీ, ఆవిష్కరణలు, ఉపాధిని మెరుగుపరుస్తాయి.
- మెరుగైన పాలన: డీపీఐ, డిజిటల్ ప్లాట్ఫారమ్లు ప్రజా సేవల పంపిణీని వేగవంతంగా, పారదర్శకంగా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండేలా చేస్తాయి.
- జాతీయ భద్రత: క్వాంటం కమ్యూనికేషన్, సైబర్ సెక్యూరిటీ, సెమీకండక్టర్లు, సూపర్ కంప్యూటింగ్లకు వ్యూహాత్మక అప్లికేషన్లు ఉన్నాయి.
- సమగ్ర అభివృద్ధి: అందుబాటు ధరల్లో ఇంటర్నెట్ లభించడం వల్ల ఆర్థిక రంగం, విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, ప్రభుత్వ సేవలకు ప్రాప్యత పెరుగుతుంది.
- ప్రపంచ ప్రభావం: విశ్వసనీయమైన, అందరికీ ఉపయోగపడే, మానవ కేంద్రిత సాంకేతికతపై అంతర్జాతీయ చర్చలను భారతదేశం ప్రభావితం చేస్తోంది.
ప్రధాన సవాళ్లు
- దిగుమతులపై ఆధారపడటం: అత్యాధునిక సెమీకండక్టర్ పరికరాలు, క్లిష్టమైన ఖనిజాలు (Critical minerals), ప్రత్యేక హార్డ్వేర్లను ఇప్పటికీ ఎక్కువగా దిగుమతి చేసుకుంటున్నారు.
- పరిశోధన, అభివృద్ధి (R&D) లో లోటు: ఫ్రాంటియర్ పరిశోధనలలో భారతదేశానికి ఎక్కువ ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ పెట్టుబడులు అవసరం.
- నైపుణ్యాల కొరత: డీప్-టెక్ రంగాలకు అత్యాధునిక, వివిధ రంగాల సమ్మేళన నైపుణ్యాలు అవసరం.
- డిజిటల్ విభజన (Digital divide): పరికరాలు, కనెక్టివిటీ, డిజిటల్ అక్షరాస్యత అందరికీ సమానంగా లభించకపోవడం ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది.
- సైబర్ సెక్యూరిటీ: డిజిటలైజేషన్ పెరగడం వల్ల సైబర్ దాడులు, డేటా ఉల్లంఘనల ప్రమాదాలు పెరుగుతాయి.
- నైతిక ఆందోళనలు (Ethical concerns): ఎఐ, బయోటెక్నాలజీ రంగాలకు పారదర్శకమైన, బాధ్యతాయుతమైన నిబంధనలు అవసరం.
- వాణిజ్యీకరణ లోటు: పరిశోధనలు తరచుగా ప్రయోగశాలల నుండి పరిశ్రమల స్థాయికి సమర్థవంతంగా చేరలేకపోతున్నాయి.
ముందుకు వెళ్లే మార్గం
- ఫ్రాంటియర్ పరిశోధనలు, డీప్ టెక్నాలజీలలో పెట్టుబడులను పెంచడం.
- పరిశ్రమలు-విద్యాసంస్థల భాగస్వామ్యాలను బలోపేతం చేయడం.
- ఎఐ, క్వాంటం టెక్నాలజీ, సెమీకండక్టర్లు, బయోటెక్నాలజీ రంగాలలో అత్యాధునిక నైపుణ్యాభివృద్ధిని విస్తరించడం.
- కీలకమైన భాగాల స్వదేశీ తయారీని ప్రోత్సహించడం.
- డేటా రక్షణ, నైతిక ఎఐ, సైబర్ సెక్యూరిటీ కోసం బలమైన ఫ్రేమ్వర్క్లను అభివృద్ధి చేయడం.
- గ్రామీణ, వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో సాంకేతికత లభ్యతను మెరుగుపరచడం.
- స్టార్టప్ ఆధారిత ఆవిష్కరణలను, పరిశోధనల వాణిజ్యీకరణను ప్రోత్సహించడం.
- సాంకేతిక సార్వభౌమాధికారానికి భంగం కలగకుండా అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాలను నిర్మించడం.
ముగింపు
భారతదేశ అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతిక పర్యావరణ వ్యవస్థ, సాంకేతికతను ఉపయోగించే స్థితి నుండి సాంకేతికతను సృష్టించే స్థితికి మారడాన్ని సూచిస్తుంది. మిషన్-మోడ్ కార్యక్రమాలు, డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్, పరిశోధనా సంస్థలు, స్టార్టప్లు, నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలు సాంకేతిక నాయకత్వానికి బలమైన పునాదిని వేస్తున్నాయి. ఈ వేగాన్ని కొనసాగించడానికి, భారతదేశం ఆవిష్కరణలతో పాటు సమగ్రతను, స్వయంసమృద్ధిని ప్రపంచ సహకారంతో, సాంకేతిక వృద్ధిని నైతిక పాలనతో అనుసంధానించాలి. వికసిత్ భారత్ 2047 సాధనకు ఇది చాలా కీలకం.
యుపిఎస్సి గత సంవత్సరాల ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్ర. కీటకాలకు నిరోధకతను పెంచడమే కాకుండా, జన్యుమార్పిడి మొక్కలను (Genetically engineered plants) ఏ ఇతర ప్రయోజనాల కోసం సృష్టించారు? (2012)
- కరవును తట్టుకునేలా చేయడం కోసం
- పండించిన ఉత్పత్తుల పోషక విలువలను పెంచడం కోసం
- అంతరిక్ష నౌకలు, అంతరిక్ష కేంద్రాలలో పెరిగేలా, కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరిపేలా చేయడం కోసం
- వాటి నిల్వ కాలాన్ని (Shelf life) పెంచడం కోసం
కింద ఇచ్చిన కోడ్లను ఉపయోగించి సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి:
A. 1, 2 మాత్రమే
B. 3, 4 మాత్రమే
C. 1, 2, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4
సరైన సమాధానం: C
వివరణ:
- అంశం 1 సరైనది: నీటి కొరత ఉన్న పరిస్థితుల్లో తట్టుకుని జీవించడానికి జన్యుమార్పిడి పంటలను అభివృద్ధి చేశారు.
- అంశం 2 సరైనది: బయోఫోర్టిఫైడ్ పంటలను ఎక్కువ విటమిన్లు, ఖనిజాలు లేదా ఇతర పోషకాలు ఉండేలా జన్యుపరంగా మార్చవచ్చు.
- అంశం 3 తప్పు: జన్యుమార్పిడి మొక్కలను సృష్టించడానికి అంతరిక్ష నౌకలలో పెంచడం అనేది ప్రాథమిక లక్ష్యంగా గుర్తించబడలేదు.
- అంశం 4 సరైనది: జన్యు ఇంజనీరింగ్ వల్ల పంట త్వరగా పాడకుండా ఆలస్యం చేయవచ్చు, తద్వారా కోత అనంతర నష్టాలను తగ్గించవచ్చు.
కాబట్టి, 1, 2, 4 అంశాలు సరైనవి.
మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్నలు (CARE MCQ)
ప్ర. కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
- ఈ సదస్సు (Summit) 100 కంటే ఎక్కువ దేశాల ప్రతినిధులను ఒకచోటకు చేర్చింది.
- ఇండియా ఎఐ ఇంపాక్ట్ సదస్సు ప్రకటనను (India AI Impact Summit Declaration) 92 దేశాలు, సంస్థలు ఆమోదించాయి.
- ఈ సదస్సు ఎఐ కి సంబంధించిన 200 బిలియన్ డాలర్ల కంటే ఎక్కువ పెట్టుబడి హామీలను సేకరించింది.
- ఈ సదస్సు కేవలం వాణిజ్య ఎఐ అనువర్తనాలపై మాత్రమే దృష్టి పెట్టింది, డిజిటల్ ప్రజా వస్తువులను మినహాయించింది.
పైన ఇచ్చిన వ్యాఖ్యలలో ఏవి సరైనవి?
A. 1, 2 మాత్రమే
B. 1, 2, 3 మాత్రమే
C. 2, 3, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4
సమాధానం: B
వివరణ:
- వ్యాఖ్య 1, 2, 3 సరైనవి: ఈ సదస్సులో 100 కి పైగా దేశాల ప్రతినిధులు పాల్గొన్నారు. దీని డిక్లరేషన్ను 92 దేశాలు, సంస్థలు ఆమోదించాయి. ఇది 200 బిలియన్ డాలర్ల కంటే ఎక్కువ ఎఐ ఆధారిత పెట్టుబడి కట్టుబాట్లను ప్రేరేపించింది.
- వ్యాఖ్య 4 తప్పు: ఈ సదస్సు బాధ్యతాయుతమైన ఎఐ, సార్వభౌమ ఎఐ మౌలిక సదుపాయాలు, పరిశోధనలు, డిజిటల్ ప్రజా వస్తువులను (Digital public goods) కూడా ప్రముఖంగా హైలైట్ చేసింది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. భారతదేశ అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతిక పర్యావరణ వ్యవస్థ అంటే ఏమిటి?
ఇందులో ఎఐ, సెమీకండక్టర్లు, క్వాంటం సాంకేతికతలు, సూపర్ కంప్యూటింగ్, క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్, బ్లాక్చైన్, బయోటెక్నాలజీ రంగాలలో జాతీయ సామర్థ్యాలు కలిసి ఉన్నాయి.
2. ఇండియాఎఐ మిషన్ (IndiaAI Mission) అంటే ఏమిటి?
ఇది ఎఐ కంప్యూటింగ్, జీపీయూలు, డేటాసెట్లు, పరిశోధనలు, స్టార్టప్లు, నైపుణ్యాభివృద్ధి, బాధ్యతాయుతమైన ఎఐ రంగానికి మద్దతు ఇచ్చే జాతీయ కార్యక్రమం.
3. నేషనల్ క్వాంటం మిషన్ (National Quantum Mission) అంటే ఏమిటి?
ఇది క్వాంటం కంప్యూటింగ్, కమ్యూనికేషన్, సెన్సింగ్, మెట్రాలజీ, క్వాంటం పదార్థాలు, పరికరాలపై దృష్టి సారించే ఒక జాతీయ మిషన్.
4. మేఘ్రాజ్ (MeghRaj) అంటే ఏమిటి?
మేఘ్రాజ్ అనేది భారత ప్రభుత్వ అధికారిక జాతీయ క్లౌడ్ ప్లాట్ఫారమ్.
5. ఇండియా స్టాక్ (India Stack) అంటే ఏమిటి?
ఇండియా స్టాక్ అనేది ఆధార్, యూపీఐ, డిజీలాకర్ వంటి పరస్పర అనుసంధానంతో పనిచేసే డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ప్లాట్ఫారమ్ల సమూహం.
6. సాంకేతికత వికసిత్ భారత్కు ఎలా తోడ్పడుతుంది?
సాంకేతికత ఉత్పాదకత, పాలన, తయారీ, పరిశోధన, ప్రజా సేవలు, ఉపాధి, ప్రపంచ పోటీతత్వాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది.
ఆధారం: ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (PIB)
ప్రాముఖ్యత:
యూపీఎస్సీ జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ II (UPSC GS Paper II): ప్రాంతీయ అభివృద్ధి (Regional Development), ప్రభుత్వ విధానాలు (Government Policies), యాక్ట్ ఈస్ట్ విధానం (Act East Policy).
యూపీఎస్సీ జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III (UPSC GS Paper III): మౌలిక సదుపాయాలు (Infrastructure), వ్యవసాయం (Agriculture), ఇంధన భద్రత (Energy Security), సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable Development).
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
అష్టలక్ష్మి (Ashtalakshmi), పీఎం-డివైన్ (PM-DevINE), ఎన్ఈఎస్ఐడీఎస్ (NESIDS), యాక్ట్ ఈస్ట్ విధానం (Act East Policy), నార్త్ ఈస్టర్న్ కౌన్సిల్ (North Eastern Council).
మెయిన్స్ కోసం:
కనెక్టివిటీ ఆధారిత వృద్ధి (Connectivity-Led Growth), వ్యూహాత్మక ఏకీకరణ (Strategic Integration), సమ్మిళిత అభివృద్ధి (Inclusive Development), హరిత వృద్ధి (Green Growth), ప్రాంతీయ విలువ శృంఖలాలు (Regional Value Chains).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
2014 నుండి 2026 వరకు భారతదేశ ఈశాన్య ప్రాంతం సాధించిన అభివృద్ధి అందరి దృష్టిని ఆకర్షించింది. కనెక్టివిటీ, మౌలిక సదుపాయాలు (Infrastructure), స్వచ్ఛమైన ఇంధనం (Clean Energy), వ్యవసాయం, సామాజిక సేవల్లో వచ్చిన భారీ మార్పులే ఇందుకు కారణం.
ఈ ఎనిమిది రాష్ట్రాలను కలిపి ‘అష్టలక్ష్మి’ (Ashtalakshmi) అని పిలుస్తారు. ఇవి భారతదేశ ‘యాక్ట్ ఈస్ట్ విధానం’ (Act East Policy) అమలులోనూ, ‘వికసిత్ భారత్’ (Viksit Bharat) లక్ష్య సాధనలోనూ కీలక స్తంభాలుగా మారాయి.
ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని అష్టలక్ష్మి అని ఎందుకు పిలుస్తారు? (Why is the North-East Called Ashtalakshmi?)
భారతీయ సంప్రదాయంలో, లక్ష్మీదేవికి ఎనిమిది రూపాలు ఉన్నాయి. ఇవి వివిధ రకాల శ్రేయస్సుకు ప్రతీకలు. అదేవిధంగా, ఎనిమిది ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు ఒక్కో ప్రత్యేక బలం ఉంది. ఈ ప్రాంతం ప్రాముఖ్యత ఈ కింది అంశాల వల్ల ఏర్పడింది:
- వ్యూహాత్మక ప్రదేశం (Strategic location)
- సాంస్కృతిక వైవిధ్యం (Cultural diversity)
- సంపన్న జీవ వైవిధ్యం (Rich biodiversity)
- వ్యవసాయ సామర్థ్యం (Agricultural potential)
- అటవీ ఆధారిత వనరులు (Forest-based resources)
- జలవిద్యుత్ సామర్థ్యం (Hydropower potential)
- పర్యాటక వనరులు (Tourism assets)
- ఆగ్నేయాసియాతో అనుసంధానం (Connectivity with Southeast Asia)
ఈ లక్షణాలన్నీ ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని భారతదేశ శ్రేయస్సు, భద్రత, ప్రాంతీయ ఏకీకరణకు (Regional integration) ఒక ముఖ్యమైన మూలంగా మార్చాయి.
యాక్ట్ ఈస్ట్ విధానం ఈ ప్రాంతాన్ని ఎలా అనుసంధానిస్తోంది? (How is the Act East Policy Integrating the Region?)
యాక్ట్ ఈస్ట్ విధానం, ఆసియాన్ (ASEAN) దేశాలతో భారతదేశ ఆర్థిక, వ్యూహాత్మక సంబంధాలకు ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని కేంద్ర బిందువుగా చేసింది.
సరిహద్దు కారిడార్లు (Cross-Border Corridors):
- భారత్-మయన్మార్-థాయ్లాండ్ త్రైపాక్షిక రహదారి (India–Myanmar–Thailand Trilateral Highway): ఇది మణిపూర్లోని మోరేను మయన్మార్ మీదుగా థాయ్లాండ్లోని మే సోట్తో కలుపుతుంది.
- కలదాన్ మల్టీ-మోడల్ రవాణా ప్రాజెక్టు (Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project): ఇది సిట్వే ఓడరేవును (Sittwe Port) జలమార్గాల ద్వారా పలెట్వాతో కలుపుతుంది. ఇది ఈశాన్య ప్రాంతం, మయన్మార్ మధ్య రవాణాను మెరుగుపరుస్తుంది.
ఈ కారిడార్లు ప్రయాణ సమయాన్ని, రవాణా ఖర్చులను తగ్గిస్తాయి. అలాగే ప్రజల రాకపోకలను, వస్తువుల రవాణాను సులభతరం చేస్తాయి.
సరిహద్దు వాణిజ్య మౌలిక సదుపాయాలు (Border Trade Infrastructure):
- సమగ్ర చెక్ పోస్టులు (Integrated Check Posts): మోరే వంటి ప్రాంతాల్లోని ఈ సదుపాయాలు కస్టమ్స్, ఇమ్మిగ్రేషన్, సరుకు రవాణా నిర్వహణను మెరుగుపరుస్తాయి.
- సరిహద్దు హాట్లు (Border Haats): కమలాసాగర్, భోలాగంజ్ వంటి మార్కెట్లు స్థానిక వాణిజ్యం, జీవనోపాధి, ప్రజల మధ్య సంబంధాలను ప్రోత్సహిస్తాయి.
ఈ విధానం ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని కేవలం ఒక సరిహద్దుగా మాత్రమే కాకుండా, ఆగ్నేయాసియాతో భారతదేశాన్ని అనుసంధానించే వారధిగా మార్చింది.
ఈ అభివృద్ధికి ఏ విధానపరమైన నిర్మాణం మద్దతు ఇస్తోంది? (What Policy Architecture Supports Development?)
పీఎం-డివైన్ (PM-DevINE):
ఈశాన్య ప్రాంతం కోసం ఉద్దేశించిన ప్రధానమంత్రి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (Prime Minister’s Development Initiative for North East Region) ఇది. మౌలిక సదుపాయాలు, జీవనోపాధి, సామాజిక అభివృద్ధిలో అధిక ప్రభావం చూపే ప్రాజెక్టులకు కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ పథకం కింద పూర్తిగా నిధులు సమకూరుస్తుంది.
ఎన్ఈఎస్ఐడీఎస్ (NESIDS):
ఈశాన్య ప్రత్యేక మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి పథకం (North East Special Infrastructure Development Scheme) కింది వాటికి మద్దతు ఇస్తుంది:
- రోడ్లు, వంతెనలు (Roads and bridges)
- మారుమూల ప్రాంతాల అనుసంధానం (Remote-area connectivity)
- ఆరోగ్య సంరక్షణ (Healthcare)
- విద్య (Education)
- విద్యుత్ (Power)
- నీటి సరఫరా (Water supply)
- వ్యూహాత్మక మౌలిక సదుపాయాలు (Strategic infrastructure)
నార్త్ ఈస్టర్న్ కౌన్సిల్ (North Eastern Council):
ఈశాన్య ప్రాంత ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధికి ఈ కౌన్సిల్ నోడల్ ఏజెన్సీగా పనిచేస్తుంది. దీని ప్రధాన దృష్టి కింది అంశాలపై ఉంటుంది:
- వెదురు, పందుల పెంపకం ఆధారిత జీవనోపాధి
- పర్యాటకం (Tourism)
- ఆరోగ్య సంరక్షణ (Healthcare)
- ఉన్నత విద్య (Higher education)
- నీటిపారుదల (Irrigation)
- వరద నియంత్రణ (Flood control)
- సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (Science and technology)
ప్రత్యేక అభివృద్ధి ప్యాకేజీలు (Special Development Packages):
అస్సాం, త్రిపుర రాష్ట్రాల కోసం ఉద్దేశించిన ఈ ప్యాకేజీలు ఉపాధి, నైపుణ్యాలు, పారిశ్రామిక వేత్తల ప్రోత్సాహం (Entrepreneurship), పర్యాటకం, సామాజిక సమ్మిళితం, శాంతి స్థాపనపై దృష్టి పెడతాయి. ఈ విధాన పరమైన చట్రం సాధారణ సహాయం నుంచి, లక్ష్య ఆధారిత (Mission-oriented), ప్రాంతీయ ఆధారిత అభివృద్ధి వైపు మారిన తీరును తెలియజేస్తుంది.
కనెక్టివిటీ ప్రాంతీయ ఒంటరితనాన్ని ఎలా తగ్గించింది? (How Has Connectivity Reduced Regional Isolation?)
రోడ్లు, హైవేలు (Roads and Highways):
జాతీయ రహదారులు, భారత్మాల కారిడార్లు, పీఎంజీఎస్వై (PMGSY) కింద గ్రామీణ రోడ్ల విస్తరణ వల్ల అంతర్రాష్ట్ర ప్రయాణం సులభమైంది. మారుమూల ప్రాంతాలకు కూడా అనుసంధానం మెరుగుపడింది.
రైల్వేలు (Railways):
బ్రాడ్-గేజ్ విస్తరణ, విద్యుద్దీకరణ, ఆధునిక రైలు సేవల ద్వారా కొండ ప్రాంతాల రాష్ట్రాలను జాతీయ రైల్వే నెట్వర్క్తో కలుపుతున్నారు.
ప్రధాన ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్టులు (Major Engineering Projects):
- బోగీబీల్ వంతెన (Bogibeel Bridge): బ్రహ్మపుత్ర నదిపై రోడ్డు, రైలు మార్గాలను ఇది కలుపుతుంది.
- భూపేన్ హజారికా సేతు (Bhupen Hazarika Setu): ఇది ఉత్తర అస్సాం, తూర్పు అరుణాచల్ ప్రదేశ్ మధ్య శాశ్వత రోడ్డు మార్గాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.
- నోనీ వంతెన (Noney Bridge): మణిపూర్లోని అతిపెద్ద రైల్వే వంతెన ఇది.
- సెలా టన్నెల్ (Sela Tunnel): తేజ్పూర్-తవాంగ్ మార్గంలో అన్ని కాలాల్లోనూ ప్రయాణించడానికి వీలైన వ్యూహాత్మక మార్గం.
వాయు మార్గ అనుసంధానం (Air Connectivity):
ఉడాన్ (UDAN) పథకం విమానాశ్రయాలను, ప్రాంతీయ మార్గాలను విస్తరించింది. ఇది మారుమూల ప్రజల ప్రయాణ సమయాన్ని బాగా తగ్గించింది.
జలమార్గాలు (Inland Waterways):
జాతీయ జలమార్గాల (National Waterways) ద్వారా సరుకు రవాణా, నదీ పర్యాటకం కోసం బ్రహ్మపుత్ర, బరాక్ నదులను ప్రభుత్వం అభివృద్ధి చేస్తోంది.
డిజిటల్ కనెక్టివిటీ (Digital Connectivity):
భారత్నెట్ (BharatNet), మొబైల్ టవర్లు, హై-స్పీడ్ ఇంటర్నెట్ సేవల ద్వారా డిజిటల్ పాలన, విద్య, ఆర్థిక అవకాశాలు అందరికీ అందుబాటులోకి వచ్చాయి.
హరిత శక్తి వృద్ధికి ఎలా తోడ్పడుతుంది? (How is Green Energy Supporting Growth?)
జలవిద్యుత్ (Hydropower):
పునరుత్పాదక విద్యుత్ (Renewable electricity) ఉత్పత్తి, వరద నియంత్రణ కోసం ఈ ప్రాంతంలోని నదీ వ్యవస్థలను ఉపయోగించుకోవాలని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. ఇందుకోసం దిబాంగ్ బహుళార్థసాధక ప్రాజెక్టు (Dibang Multipurpose Project), సుబన్సిరి లోయర్ ప్రాజెక్టులను నిర్మిస్తోంది.
ఈశాన్య గ్యాస్ గ్రిడ్ (North-East Gas Grid):
సమీకృత గ్యాస్-పైప్లైన్ నెట్వర్క్ ద్వారా ఎనిమిది రాష్ట్రాలను జాతీయ గ్యాస్ గ్రిడ్తో అనుసంధానించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. బ్రహ్మపుత్ర నది కింద ‘హారిజాంటల్ డైరెక్షనల్ డ్రిల్లింగ్’ (Horizontal Directional Drilling) ద్వారా సహజ వాయువు పైప్లైన్ వేయడం ఒక ప్రధాన ఇంజనీరింగ్ విజయం.
సౌర, వికేంద్రీకృత ఇంధనం (Solar and Decentralised Energy):
ఈ ప్రాంతంలో కింది వాటి విస్తరణ జరుగుతోంది:
- సోలార్ పార్కులు (Solar parks)
- రూఫ్టాప్ సోలార్ (Rooftop solar)
- పీఎం-కుసుమ్ (PM-KUSUM) సోలార్ పంపులు
- మినీ-గ్రిడ్లు (Mini-grids)
- స్వతంత్ర ఇంధన వ్యవస్థలు (Standalone energy systems)
- గ్రీన్ హైడ్రోజన్ కార్యక్రమాలు (Green-hydrogen initiatives)
ఈ చర్యలు డీజిల్పై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తాయి. అలాగే ఇంధన లభ్యతను మరింత విశ్వసనీయంగా మారుస్తాయి.
ప్రాథమిక సేవలు, మానవాభివృద్ధి ఎలా మెరుగుపడ్డాయి? (How Have Basic Services and Human Development Improved?)
నీరు, పారిశుద్ధ్యం (Water and Sanitation):
జల్ జీవన్ మిషన్ (Jal Jeevan Mission) ద్వారా గ్రామీణ ప్రాంతాలకు కుళాయి నీటి సదుపాయం పెరిగింది. ఎనిమిది రాష్ట్రాలు బహిరంగ మలవిసర్జన రహిత (Open Defecation Free – ODF) రాష్ట్రాలుగా గుర్తింపు పొందాయి.
స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ దశ-2 (Swachh Bharat Mission Phase II) ఇప్పుడు కింది అంశాలపై దృష్టి సారించింది:
- ఘన, ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణ (Solid and liquid waste management)
- ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ (Plastic-waste management)
- మల వ్యర్థాల శుద్ధి (Faecal-sludge treatment)
- ఓడీఎఫ్ ప్లస్ గ్రామాలు (ODF Plus villages)
గ్రామ స్థాయిలో వ్యర్థాల నిర్వహణలో మహిళా స్వయం సహాయక బృందాలు కూడా చురుగ్గా పాల్గొంటున్నాయి.
ఆరోగ్య సంరక్షణ (Healthcare):
ఆరోగ్య రంగంలో సాధించిన ప్రధాన విజయాలు:
- ఎయిమ్స్ గువహటి (AIIMS Guwahati)
- కొత్త వైద్య కళాశాలలు
- ఆయుష్మాన్ భారత్ వర్తింపు (Ayushman Bharat coverage)
- ఆరోగ్య, వెల్నెస్ కేంద్రాలు (Health and Wellness Centres)
- ఈ-సంజీవని టెలీమెడిసిన్ (eSanjeevani telemedicine)
- జన ఔషధి కేంద్రాలు (Jan Aushadhi Kendras)
ఈ కార్యక్రమాల ద్వారా ప్రజలకు మెరుగైన, ప్రాథమిక, సరసమైన వైద్య సేవలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి.
విద్య, నైపుణ్యాలు (Education and Skills):
విశ్వవిద్యాలయాలు, కళాశాలలు, సాంకేతిక సంస్థలు, ఏకలవ్య మోడల్ రెసిడెన్షియల్ పాఠశాలలు (Eklavya Model Residential Schools), అటల్ టింకరింగ్ ల్యాబ్స్ (Atal Tinkering Labs) విస్తరణ ద్వారా విద్యా వ్యవస్థ, ఆవిష్కరణలు బలపడుతున్నాయి. అప్రెంటిస్షిప్, నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలు విద్యార్థులకు ఉపాధి అవకాశాలను మెరుగుపరుస్తున్నాయి.
గృహ వసతి, విద్యుత్ (Housing and Electricity):
ప్రధానమంత్రి ఆవాస్ యోజన (PMAY) ద్వారా గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో పక్కా ఇళ్ల నిర్మాణం పెరిగింది. లబ్ధిదారులకు మరుగుదొడ్లు, కుళాయి నీరు, ఎల్పీజీ (LPG), విద్యుత్ సదుపాయాలను ప్రభుత్వం కల్పిస్తోంది. సౌభాగ్య (Saubhagya) పథకం కింద ఎనిమిది రాష్ట్రాలు ఇంటింటికీ విద్యుద్దీకరణను సాధించాయి.
వ్యవసాయం, గ్రామీణ జీవనోపాధి ఎలా మారుతున్నాయి? (How are Agriculture and Rural Livelihoods Diversifying?)
మత్స్య సంపద (Fisheries):
అస్సాం రాష్ట్రం అంతర్గత మత్స్య సంపదలో (Inland fisheries) వేగవంతమైన వృద్ధిని సాధించింది. కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డులు (Kisan Credit Cards), మత్స్య రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలు (Fish Farmer Producer Organisations), అలంకార చేపల పెంపకం వంటి వాటి ద్వారా ప్రభుత్వం మత్స్యకారులకు మద్దతు ఇస్తోంది.
పాడి, పశుసంపద (Dairy and Livestock):
పశువుల జన్యుపరమైన అభివృద్ధి (Livestock genetics), పాడి ఉత్పత్తిని పెంచడం కోసం గువహటిలో ఈ ప్రాంతపు మొట్టమొదటి పశువుల ఐవీఎఫ్ (IVF) ప్రయోగశాలను ఏర్పాటు చేశారు.
అగరు చెక్కల ఆర్థిక వ్యవస్థ (Agarwood Economy):
భారతదేశంలోని అగరు చెట్లలో (Agarwood trees) ఎక్కువ భాగం ఈశాన్య ప్రాంతంలోనే ఉన్నాయి. త్రిపుర రాష్ట్రంలో అగరు సాగు, ప్రాసెసింగ్, ఎగుమతులకు మంచి అవకాశాలు ఉన్నాయి.
సేంద్రియ వ్యవసాయం (Organic Farming):
ఈశాన్య ప్రాంత సేంద్రియ విలువ శృంఖల అభివృద్ధి మిషన్ (Mission Organic Value Chain Development for North Eastern Region) కింది వాటిని ప్రోత్సహిస్తోంది:
- సేంద్రియ సాగు (Organic cultivation)
- రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలు (Farmer Producer Organisations)
- ప్రాసెసింగ్ (Processing)
- ఉమ్మడి మార్కెటింగ్ (Collective marketing)
- మార్కెట్ అనుసంధానం (Market linkages)
అటవీ ఆధారిత జీవనోపాధి (Forest-Based Livelihoods):
అటవీ ఉత్పత్తులను సేకరించే గిరిజనులకు, స్వయం సహాయక బృందాలకు ‘వన్ ధన్ వికాస్ యోజన’ (Van Dhan Vikas Yojana) జీవనోపాధికి మద్దతు ఇస్తోంది.
భౌగోళిక గుర్తింపు (GI Tags), విలువ జోడింపు (Value Addition):
కింది ఉత్పత్తులు ఈ ప్రాంతానికే సొంతమైన వ్యవసాయ జీవ వైవిధ్యం (Agro-biodiversity), ఎగుమతి సామర్థ్యాన్ని చూపుతాయి:
- క్వీన్ పైనాపిల్ (Queen Pineapple)
- లకడాంగ్ పసుపు (Lakadong Turmeric)
- కింగ్ చిల్లీ (King Chilli)
- పెద్ద యాలకులు (Large Cardamom)
నెరామాక్ (NERAMAC) సంస్థ రైతు సంఘాలకు, ఉత్పత్తుల మార్కెటింగ్కు, నైపుణ్యాభివృద్ధికి, శీతల గిడ్డంగుల (Cold-storage) ఏర్పాటుకు సహాయం చేస్తోంది.
ఇంకా ఉన్న సవాళ్లు ఏమిటి? (What Challenges Remain?)
- కష్టమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, అధిక రవాణా ఖర్చులు
- సరిహద్దు ప్రాజెక్టులలో జాప్యం
- రాష్ట్రాల మధ్య అసమాన అభివృద్ధి
- సున్నితమైన పర్యావరణం (Ecological fragility), విపత్తుల ముప్పు
- పరిమిత ప్రాసెసింగ్ సదుపాయాలు, మార్కెట్ అందుబాటు లేకపోవడం
- కొత్త మౌలిక సదుపాయాలను నిర్వహించాల్సిన అవసరం
- నైపుణ్యం ఉన్న ఉపాధి అవకాశాల కొరకత
- సరిహద్దు భద్రతా సమస్యలు
- స్థానిక ప్రజలను, జీవ వైవిధ్యాన్ని రక్షించాల్సిన అవసరం
- భారీ ఇంధన ప్రాజెక్టులకు, పర్యావరణ సుస్థిరతకు (Environmental sustainability) మధ్య సమతుల్యత సాధించడం
ముందున్న మార్గం (Way Forward)
మల్టీమోడల్ అనుసంధానాన్ని పూర్తి చేయడం:
రవాణా ఖర్చులను తగ్గించడానికి రోడ్డు, రైలు, వాయు, జల మార్గాలను, అలాగే డిజిటల్ నెట్వర్క్లను ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించాలి.
సరిహద్దు ప్రాజెక్టులను వేగవంతం చేయడం:
త్రైపాక్షిక రహదారి, కలదాన్ ప్రాజెక్టు, సమగ్ర చెక్ పోస్టులు, సరిహద్దు మార్కెట్లను నిర్ణీత సమయంలోగా పూర్తి చేయాలి.
రాష్ట్రాల వారీగా విలువ శృంఖలాలను ప్రోత్సహించడం:
ఆయా రాష్ట్రాల వ్యవసాయ, సాంస్కృతిక బలాలను గుర్తించి ప్రాసెసింగ్, బ్రాండింగ్, ఎగుమతుల ద్వారా అభివృద్ధి చేయాలి.
మానవ వనరుల బలోపేతం (Human Capital):
భవిష్యత్తు వృద్ధి కోసం ఆరోగ్య సంరక్షణ, ఉన్నత విద్య, సాంకేతిక శిక్షణ, అప్రెంటిస్షిప్ కార్యక్రమాలను మెరుగుపరచాలి.
పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటం:
మౌలిక సదుపాయాలు, ఇంధన ప్రాజెక్టులను నిర్మించేటప్పుడు అడవులు, నదీ వ్యవస్థలు, జీవ వైవిధ్యం, స్థానిక ప్రజల ప్రయోజనాలకు భంగం కలగకుండా చూసుకోవాలి.
స్థానిక సంస్థల సాధికారత:
పథకాల రూపకల్పన, అమలులో మహిళా స్వయం సహాయక బృందాలు, గిరిజన సంఘాలు, రైతు సంఘాలు, స్థానిక సంస్థల భాగస్వామ్యం ఉండేలా చూడాలి.
సేవలను ప్రతి ఒక్కరికీ చేర్చడం (Last-Mile Delivery):
మౌలిక సదుపాయాలు నిర్మించడంతో పాటు, నమ్మకమైన సేవలు, సరైన నిర్వహణ, సంస్థాగత జవాబుదారీతనం ఉండేలా ప్రభుత్వాలు చూసుకోవాలి.
ముగింపు
ఈశాన్య ప్రాంతంలో వస్తున్న మార్పులు ఒక కొత్త విధానాన్ని సూచిస్తున్నాయి. గతంలో ఈ ప్రాంతం భౌగోళికంగా ఒంటరిగా ఉండేది, భద్రతకు మాత్రమే ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు. ఇప్పుడు కనెక్టివిటీ, వ్యూహాత్మక ఏకీకరణ, సమ్మిళిత అభివృద్ధి వైపు ప్రభుత్వం అడుగులు వేస్తోంది.
నిర్దిష్ట పథకాలు, మల్టీమోడల్ మౌలిక సదుపాయాలు, స్వచ్ఛమైన ఇంధనం, వైవిధ్యమైన జీవనోపాధి అవకాశాలు ‘అష్టలక్ష్మి’ రాష్ట్రాలను ఒక ముఖ్యమైన వృద్ధి కేంద్రంగా మార్చాయి. ఆగ్నేయాసియాకు భారతదేశ ప్రవేశ ద్వారంగా ఇవి నిలిచాయి. ఈ ప్రగతిని భవిష్యత్తులో కూడా కొనసాగించాలంటే పర్యావరణాన్ని కాపాడాలి, స్థానిక వ్యాపారాలను ప్రోత్సహించాలి, అలాగే పథకాలను ప్రజలందరికీ సమర్థవంతంగా చేర్చాలి.
యుపిఎస్సి గత సంవత్సరాల ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్రశ్న: కింది జతలను పరిశీలించండి: (UPSC 2013)
| గిరిజన తెగ (Tribe) | రాష్ట్రం (State) |
| 1. లింబూ (Limboo/Limbu) | సిక్కిం |
| 2. కర్బీ (Karbi) | హిమాచల్ ప్రదేశ్ |
| 3. దొంగారియా కొండ్ (Dongaria Kondh) | ఒడిశా |
| 4. బోండా (Bonda) | తమిళనాడు |
పై జతలలో ఏవి సరిగ్గా సరిపోలాయి?
A. 1, 3 మాత్రమే
B. 2, 4 మాత్రమే
C. 1, 3, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4
సమాధానం: A
వివరణ (Explanation)
- జత 1 సరైనది: లింబూ తెగ ప్రధానంగా సిక్కింలో కనిపిస్తుంది.
- జత 2 తప్పు: కర్బీ తెగ ప్రధానంగా అస్సాం, ముఖ్యంగా కర్బీ ఆంగ్లాంగ్ ప్రాంతానికి చెందినది.
- జత 3 సరైనది: దొంగారియా కొండ్ తెగ ప్రజలు ఒడిశాలోని నియాంగిరి కొండలలో నివసిస్తారు.
- జత 4 తప్పు: బోండా తెగ ప్రధానంగా ఒడిశాలో, ముఖ్యంగా మల్కన్గిరి జిల్లాలో కనిపిస్తుంది.
కేర్ (CARE) పద్ధతిలో బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్న (MCQ)
ప్రశ్న: భారతదేశ ఈశాన్య ప్రాంత అభివృద్ధికి సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- పీఎం-డివైన్ (PM-DevINE) అనేది పూర్తిగా కేంద్ర ప్రభుత్వం నిధులు సమకూర్చే పథకం.
- ఆగ్నేయాసియాతో భారతదేశ సంబంధాలకు యాక్ట్ ఈస్ట్ విధానం (Act East Policy) ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని కేంద్రంగా ఉంచింది.
- కలదాన్ ప్రాజెక్టు (Kaladan project) ఓడరేవు, జలమార్గాల అనుసంధానాన్ని కలుపుతుంది.
- ఎంఓవీసీడీ-ఎన్ఈఆర్ (MOVCD-NER) సేంద్రియ వ్యవసాయాన్ని, విలువ శృంఖల అభివృద్ధిని ప్రోత్సహిస్తుంది.
పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
A. 1, 2 మాత్రమే
B. 1, 2, 3 మాత్రమే
C. 2, 3, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4
సమాధానం: D
వివరణ (Explanation)
- వాక్యం 1 సరైనది: పీఎం-డివైన్ అనేది ఈశాన్య ప్రాంతంలో మౌలిక సదుపాయాలు, సామాజిక అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుల కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం 100% నిధులు సమకూర్చే కేంద్ర రంగ పథకం (Central Sector Scheme).
- వాక్యం 2 సరైనది: యాక్ట్ ఈస్ట్ విధానం ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని ఆగ్నేయాసియా, ఆసియాన్ (ASEAN) దేశాలతో సంబంధాలకు వ్యూహాత్మక ద్వారంగా నిలబెట్టింది.
- వాక్యం 3 సరైనది: కలదాన్ మల్టీ-మోడల్ రవాణా ప్రాజెక్టు మయన్మార్లోని సిట్వే ఓడరేవును జలమార్గాల ద్వారా పలెట్వాతో కలుపుతుంది. అక్కడి నుంచి రోడ్డు మార్గం ద్వారా భారతదేశ ఈశాన్య ప్రాంతానికి కలుపుతుంది.
- వాక్యం 4 సరైనది: ఎంఓవీసీడీ-ఎన్ఈఆర్ పథకం ఉత్పత్తి, ప్రాసెసింగ్, రైతు సంఘాలు, మార్కెట్ అనుసంధానం ద్వారా సేంద్రియ వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. అష్టలక్ష్మి అంటే ఏమిటి?
ఎనిమిది ఈశాన్య రాష్ట్రాలను కలిపి అష్టలక్ష్మి అని పిలుస్తారు.
2. పీఎం-డివైన్ (PM-DevINE) అంటే ఏమిటి?
ఇది ఈశాన్య ప్రాంతంలో మౌలిక సదుపాయాలు, సామాజిక అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులకు మద్దతు ఇచ్చే కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం. దీనికి కేంద్ర ప్రభుత్వం పూర్తిగా నిధులు సమకూరుస్తుంది.
3. యాక్ట్ ఈస్ట్ విధానం (Act East Policy) పాత్ర ఏమిటి?
వాణిజ్యం, రవాణా, సాంస్కృతిక సంబంధాల ద్వారా ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని ఆగ్నేయాసియాతో అనుసంధానించాలని ఇది లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
4. కలదాన్ ప్రాజెక్టు అంటే ఏమిటి?
ఇది మయన్మార్లోని సిట్వే ఓడరేవును, పలెట్వాను భారతదేశ ఈశాన్య ప్రాంతంతో కలిపే ఒక మల్టీమోడల్ రవాణా ప్రాజెక్టు.
5. ఎన్ఈఎస్ఐడీఎస్ (NESIDS) అంటే ఏమిటి?
ఇది ఈశాన్య ప్రాంతంలో రోడ్లు, ఇతర ముఖ్యమైన రంగాల కోసం తీసుకొచ్చిన ప్రత్యేక మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి పథకం.
6. ఎంఓవీసీడీ-ఎన్ఈఆర్ (MOVCD-NER) అనగానేమి?
ఇది ఈశాన్య ప్రాంతంలో సేంద్రియ వ్యవసాయం, రైతు సంఘాలు (FPOs), ప్రాసెసింగ్, మార్కెట్ అనుసంధానాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది.
7. ఈశాన్య ప్రాంతం వ్యూహాత్మకంగా ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
దీని భౌగోళిక స్థానం భారతదేశాన్ని ఆగ్నేయాసియాతో కలుపుతుంది. అందువల్ల ఇది సరిహద్దు భద్రత, వాణిజ్య పరంగా చాలా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.
మూలం: పీఐబీ (PIB)
