సంబంధిత అంశం: TGPSC గ్రూప్-I మెయిన్స్ పేపర్-III: భారతీయ సమాజం, రాజ్యాంగం, పాలన (Indian Society, Constitution and Governance)
ప్రిలిమ్స్ ముఖ్య పదాలు :
పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ 2.0 (Performance Grading Index 2.0), PGI-S, PGI-D, విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Education), UDISE+, PARAKH రాష్ట్రీయ సర్వేక్షణ్ 2024 (PARAKH Rashtriya Sarvekshan 2024), PM పోషణ్ పోర్టల్ (PM POSHAN Portal), ప్రబంధ్ పోర్టల్ (PRABAND Portal), విద్యాంజలి పోర్టల్ (Vidyanjali Portal), జాతీయ విద్యా విధానం 2020 (National Education Policy 2020), సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలు (Sustainable Development Goals), ప్రచేష్ట-3 (Prachesta-3).
మెయిన్స్ ముఖ్య పదాలు:
పాఠశాల విద్యా పాలన (School education governance), అభ్యసన ఫలితాలు (Learning outcomes), విద్యలో సమానత్వం (Equity in education), మౌలిక సదుపాయాల మెరుగుదల (Infrastructure improvement), ఆధారాల ఆధారిత విధాన రూపకల్పన (Evidence-based policymaking), జిల్లా స్థాయి విద్యా పర్యవేక్షణ, NEP 2020 అమలు, మానవ మూలధన అభివృద్ధి (Human capital development).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ 2025–26 సంవత్సరానికి రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల కోసం పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ 2.0 (Performance Grading Index 2.0) ను విడుదల చేసింది. అలాగే జిల్లాల కోసం కూడా పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ ను విడుదల చేసింది. తెలంగాణ పాఠశాల విద్యా పనితీరు మెరుగుపడింది. రాష్ట్రం ప్రచేష్ట-3 (Prachesta-3) విభాగంలో స్థానం పొందింది. 2025-26లో తెలంగాణ 1000కి 599.7 స్కోరు సాధించింది. గత సంవత్సరం సాధించిన 552.2 స్కోరు నుండి రాష్ట్రం ముందడుగు వేసింది. అభ్యసన ఫలితాలు (Learning outcomes), ప్రాప్యత (Access), మౌలిక సదుపాయాలు (Infrastructure), సమానత్వం (Equity), పాలన (Governance), ఉపాధ్యాయ శిక్షణ (Teacher training) వంటి సూచికల ఆధారంగా ఈ నివేదిక పాఠశాల విద్యను అంచనా వేస్తుంది.
పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ అంటే ఏమిటి?
- పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ (PGI) అనేది ఆధారాల ఆధారిత అంచనా విధానం. దీనిని విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని పాఠశాల విద్య, అక్షరాస్యత విభాగం (Department of School Education and Literacy) అభివృద్ధి చేసింది.
- ఇది పాఠశాల విద్యలో రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు, జిల్లాల పనితీరును అంచనా వేస్తుంది.
- ప్రభుత్వాలు ఈ కింది అంశాలను గుర్తించడానికి 2017లో ఈ ఇండెక్స్ ను ప్రవేశపెట్టారు:
- పాఠశాల విద్యలో ప్రధాన బలాలు
- అమలులో ఉన్న లోపాలు
- విధానపరమైన దృష్టి అవసరమైన విభాగాలు
- అభ్యసన, పాలనను మెరుగుపరచడానికి అవసరమైన చర్యలు
- ఇది జాతీయ విద్యా విధానం 2020 (National Education Policy 2020), సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (Sustainable Development Goals) కు అనుగుణంగా ఉంటుంది.
PGI 2025-26లో తెలంగాణ పనితీరు
- తెలంగాణ పాఠశాల విద్య పనితీరులో స్థిరమైన మెరుగుదలను చూపించింది.
| విద్యా సంవత్సరం | తెలంగాణ PGI స్కోరు |
| 2022–23 | 489.3 / 1000 |
| 2023–24 | 511.9 / 1000 |
| 2024–25 | 552.2 / 1000 |
| 2025–26 | 599.7 / 1000 |
2025-26లో తెలంగాణ 1000కి 599.7 స్కోరు సాధించి ప్రచేష్ట-3 (Prachesta-3) బ్యాండ్లో నిలిచింది.
కింది రాష్ట్రాలతో పాటు తెలంగాణ అదే బ్యాండ్ను పంచుకుంది:
- కర్ణాటక
- ఆంధ్రప్రదేశ్
- తమిళనాడు
ఉత్తమ పనితీరు కనబరిచిన వాటిలో కింది రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి:
- చండీగఢ్
- ఢిల్లీ
- కేరళ
- పంజాబ్
- మహారాష్ట్ర
- ఒడిశా
ఈ మెరుగుదల పాఠశాల విద్యా సూచికలలో ఉత్తమ పనితీరును సూచిస్తుంది. అయితే అభ్యసన ఫలితాలు, పాలన, మౌలిక సదుపాయాల నాణ్యతలో రాష్ట్రం మరింత మెరుగుపడాల్సిన అవసరం ఉంది.
రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు PGI-S విధానం
- రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల PGI 70 సూచికల ద్వారా పాఠశాల విద్య పనితీరును అంచనా వేస్తుంది. దీనికి మొత్తం 1000 పాయింట్ల వెయిటేజీ (Weightage) ఉంటుంది.
ఈ సూచికలను రెండు ప్రధాన వర్గాలుగా విభజించారు:
1. ఫలితాలు (Outcomes)
పాఠశాల విద్యలో సాధించిన వాస్తవ ఫలితాలను ఈ వర్గం కొలుస్తుంది.
2. పాలన, నిర్వహణ (Governance and Management)
ఇది విద్యా వ్యవస్థ పరిపాలన, పాలనా సామర్థ్యాన్ని కొలుస్తుంది.
ఈ ముసాయిదా (Framework) ఆరు విభాగాలను (Domains) కవర్ చేస్తుంది:
- అభ్యసన ఫలితాలు, నాణ్యత
- ప్రాప్యత
- మౌలిక సదుపాయాలు, సౌకర్యాలు
- సమానత్వం
- పాలనా ప్రక్రియలు
- ఉపాధ్యాయుల విద్య, శిక్షణ
PGI-S లో వెయిటేజీ
- సమానత్వం: 260 మార్కులు
- అభ్యసన ఫలితాలు, నాణ్యత: 240 మార్కులు
- మౌలిక సదుపాయాలు, సౌకర్యాలు: 190 మార్కులు
- మిగిలిన వెయిటేజీని ప్రాప్యత, పాలనా ప్రక్రియలు, ఉపాధ్యాయ విద్య/శిక్షణ విభాగాలకు పంపిణీ చేశారు.
డేటా మూలాలు (Data Sources)
PGI-S కింది మూలాల నుండి డేటాను తీసుకుంటుంది:
- UDISE+
- PARAKH రాష్ట్రీయ సర్వేక్షణ్ 2024
- PM పోషణ్ పోర్టల్
- ప్రబంధ్ పోర్టల్
- విద్యాంజలి పోర్టల్
దీనివల్ల పాఠశాల విద్యా సంస్కరణలను పర్యవేక్షించడానికి PGI ఒక ఆధారాల ఆధారిత సాధనంగా (Evidence-based tool) మారుతుంది.
జిల్లాల కోసం PGI-D విధానం
- విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ PGI విధానాన్ని జిల్లా స్థాయికి కూడా విస్తరించింది. దీనిని జిల్లాల కోసం పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ (PGI-D) గా పిలుస్తారు.
- ఉమ్మడి ప్రమాణాల ఆధారంగా జిల్లాలను అంచనా వేయడం PGI-D ఉద్దేశం. అలాగే విద్యా విధానాల ఫలితాలను కొలవడంపై దృష్టి మళ్లించడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.
PGI-D విధానంలో కింది అంశాలు ఉంటాయి:
- మొత్తం వెయిటేజీ: 600 పాయింట్లు
- సూచికలు: 70
- వర్గాలు: 6
- విభాగాలు (Domains): 11
PGI-D లోని ఆరు వర్గాలు
- ఫలితాలు
- సమర్థవంతమైన తరగతి గది నిర్వహణ
- మౌలిక సదుపాయాలు, విద్యార్థుల హక్కులు
- పాఠశాల భద్రత, బాలల రక్షణ
- డిజిటల్ లెర్నింగ్
- పాలనా ప్రక్రియ
PGI-D లోని పదకొండు విభాగాలు
- అభ్యసన ఫలితాలు, నాణ్యత
- ప్రాప్యత ఫలితాలు
- ఉపాధ్యాయుల లభ్యత, వృత్తిపరమైన అభివృద్ధి ఫలితాలు
- అభ్యసన నిర్వహణ (Learning Management)
- అభ్యసన నైపుణ్యాలను పెంచే కార్యకలాపాలు (Learning Enrichment Activities)
- మౌలిక సదుపాయాలు, సౌకర్యాలు, విద్యార్థుల హక్కులు
- పాఠశాల భద్రత, బాలల రక్షణ
- డిజిటల్ లెర్నింగ్
- నిధుల కలయిక, వినియోగం
- హాజరు పర్యవేక్షణ వ్యవస్థలు
- పాఠశాల నాయకత్వ అభివృద్ధి
PGI-D కోసం డేటా మూలాలు
PGI-D కింది మూలాల నుండి డేటాను తీసుకుంటుంది:
- UDISE+
- PARAKH రాష్ట్రీయ సర్వేక్షణ్ 2024
- ప్రబంధ్ పోర్టల్ (PRABANDH Portal)
ఈ జిల్లా స్థాయి గ్రేడింగ్ స్థానిక అవసరాలకు తగ్గట్లుగా ప్రణాళికలు రూపొందించడానికి ప్రభుత్వాలకు సహాయపడుతుంది.
PGI ప్రాముఖ్యత
ఆధారాల ఆధారిత పాలన (Evidence-Based Governance)
- సాధారణ అంచనాలపై కాకుండా కొలవదగిన సూచికల ఆధారంగా లోపాలను గుర్తించడానికి PGI రాష్ట్రాలు, జిల్లాలకు సహాయపడుతుంది.
NEP 2020 అమలు
- నాణ్యమైన విద్య, సమానత్వం, ప్రాప్యత, పాలనా సంస్కరణలు వంటి జాతీయ విద్యా విధానం 2020 లక్ష్యాలకు ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.
అభ్యసన ఫలితాలపై దృష్టి
- అభ్యసన ఫలితాలు, నాణ్యతను కొలవడం ద్వారా PGI కేవలం విద్యార్థుల నమోదుపై కాకుండా వాస్తవ విద్యా సాధనపై దృష్టి మళ్లిస్తుంది.
జిల్లా స్థాయి జవాబుదారీతనం
- PGI-D జిల్లాల మధ్య పోలికను సాధ్యం చేస్తుంది. దీని ద్వారా వెనుకబడిన జిల్లాలను గుర్తించి వాటిపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టవచ్చు.
సమానత్వంతో కూడిన విధానం
- సమానత్వానికి (Equity) అధిక వెయిటేజీ ఇవ్వడం ద్వారా వెనుకబడిన వర్గాల పిల్లలకు సమ్మిళిత విద్య (Inclusive education) అందేలా చేస్తుంది.
మెరుగైన విధాన ప్రణాళిక
- మౌలిక సదుపాయాలు, ఉపాధ్యాయ శిక్షణ, పాఠశాల భద్రత, డిజిటల్ లెర్నింగ్, విద్యార్థుల హక్కుల కోసం మెరుగైన ప్రణాళికలు రూపొందించడానికి PGI సహాయపడుతుంది.
తెలంగాణకు ముఖ్యమైన విధానపరమైన సూచనలు
- 2022-23లో 489.3గా ఉన్న తెలంగాణ స్కోరు 2025-26 నాటికి 599.7కు పెరగడం పాఠశాల విద్యా పాలనలో పురోగతిని చూపుతుంది.
అయితే, రాష్ట్రం అత్యుత్తమ పనితీరు గల బ్యాండ్లలోకి వెళ్లాలంటే కింది అంశాలపై దృష్టి పెట్టాలి:
- అభ్యసన ఫలితాలు, ప్రాథమిక అక్షరాస్యతను (Foundational literacy) మెరుగుపరచడం
- ఉపాధ్యాయుల శిక్షణ, తరగతి గది బోధనా పద్ధతులను బలోపేతం చేయడం
- పాఠశాల మౌలిక సదుపాయాలు, సౌకర్యాలను పెంచడం
- డిజిటల్ అభ్యసన సౌకర్యాలను మెరుగుపరచడం
- హాజరు పర్యవేక్షణ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయడం
- విద్యా ఫలితాల్లో సమానత్వాన్ని తీసుకురావడం
- జిల్లా స్థాయి సంస్కరణల కోసం PGI-D డేటాను ఉపయోగించడం
పెట్టుబడుల ఆధారిత సంస్కరణల నుండి ఫలితాల ఆధారిత విద్యా పాలనకు (Outcome-based education governance) మారడానికి తెలంగాణ PGIని ఒక విశ్లేషణాత్మక సాధనంగా ఉపయోగించుకోవచ్చు.
ముగింపు
PGI 2025-26లో తెలంగాణ పనితీరు మెరుగుపడటం పాఠశాల విద్యా సూచికలలో పురోగతిని ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రాప్యత, మౌలిక సదుపాయాలు, సమానత్వం, పాలన, ఉపాధ్యాయ శిక్షణ వంటి రంగాల్లో రాష్ట్రం ముందడుగు వేసింది. 2022-23లో 489.3గా ఉన్న స్కోరు 2025-26 నాటికి 599.7కు పెరగడం సానుకూల ధోరణిని సూచిస్తుంది. అయితే, ఉన్నత విద్యా ప్రమాణాలు సాధించడానికి మరింత లోతైన సంస్కరణలు అవసరం. అభ్యసన ఫలితాలు, ఉపాధ్యాయుల సామర్థ్యం, డిజిటల్ లెర్నింగ్, జిల్లా స్థాయి పాలనలో ఈ సంస్కరణలు తీసుకురావాలి. బలమైన ఆధారాలతో కూడిన విద్యా వ్యవస్థ సమ్మిళిత అభివృద్ధికి (Inclusive development) మద్దతు ఇస్తుంది. ఇది మానవ మూలధన సృష్టికి (Human capital formation), సుపరిపాలనకు, అలాగే వికసిత్ భారత్ 2047 (Viksit Bharat 2047) లక్ష్య సాధనకు తోడ్పడుతుంది.
CARE మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్న (MCQ)
ప్రశ్న: పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ 2.0 కి సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పాఠశాల విద్యా పనితీరును అంచనా వేయడానికి కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ దీనిని విడుదల చేస్తుంది.
- PGI-S విధానంలో 70 సూచికలకు గాను మొత్తం 1000 పాయింట్ల వెయిటేజీ ఉంటుంది.
- PGI 2025-26లో తెలంగాణ ప్రచేష్ట-3 (Prachesta-3) బ్యాండ్లో నిలిచింది.
- PGI-D జిల్లాలను కేవలం మౌలిక సదుపాయాల ఆధారంగా మాత్రమే అంచనా వేస్తుంది. ఇందులో అభ్యసన ఫలితాలు ఉండవు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
A. 1, 2 మాత్రమే
B. 1, 2, 3 మాత్రమే
C. 2, 3, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4
సమాధానం: (b) 1, 2, 3 మాత్రమే
వివరణ
- వాక్యం 1 సరైనది: పాఠశాల విద్య పనితీరును అంచనా వేయడానికి కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ను విడుదల చేస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: PGI-S విధానం 70 సూచికలకు గాను 1000 పాయింట్లను కలిగి ఉంటుంది.
- వాక్యం 3 సరైనది: 2025-26లో తెలంగాణ 599.7 స్కోరు సాధించి ప్రచేష్ట-3 బ్యాండ్లో నిలిచింది.
- వాక్యం 4 తప్పు: PGI-Dలో అభ్యసన ఫలితాలు, ప్రాప్యత, ఉపాధ్యాయుల లభ్యత, డిజిటల్ లెర్నింగ్, పాఠశాల భద్రత, పాలన, మౌలిక సదుపాయాలు వంటి అనేక విభాగాలు ఉంటాయి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
PGI అంటే ఏమిటి?
రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పాఠశాల విద్య పనితీరును అంచనా వేసే సూచికను PGI అంటారు.
PGIని ఎవరు విడుదల చేస్తారు?
కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ దీనిని విడుదల చేస్తుంది.
2025-26లో తెలంగాణ PGI స్కోరు ఎంత?
తెలంగాణ 1000కి గాను 599.7 స్కోరు సాధించింది.
తెలంగాణ ఏ బ్యాండ్లో నిలిచింది?
తెలంగాణ ప్రచేష్ట-3 (Prachesta-3) బ్యాండ్లో నిలిచింది.
PGI-D అంటే ఏమిటి?
పాఠశాల విద్యా ఫలితాలు, పాలనను అంచనా వేయడానికి రూపొందించిన జిల్లా స్థాయి పెర్ఫార్మెన్స్ గ్రేడింగ్ ఇండెక్స్ను PGI-D అంటారు.
మూలం: ది హిందూ
సంబంధిత అంశం: UPSC GS పేపర్ III: సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, ఎమర్జింగ్ టెక్నాలజీస్, సైబర్ సెక్యూరిటీ
ప్రిలిమ్స్ ముఖ్య పదాలు : క్వాంటం కంప్యూటింగ్ (Quantum Computing), క్యూబిట్ (Qubit), సూపర్ పొజిషన్ (Superposition), ఎంటాంగిల్మెంట్ (Entanglement), ఇంటర్ఫిరెన్స్ (Interference), డీకోహెరెన్స్ (Decoherence), NISQ, క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్ (Quantum Error Correction), లాజికల్ క్యూబిట్ (Logical Qubit), గూగుల్ విల్లో (Google Willow), జాతీయ క్వాంటం మిషన్ (National Quantum Mission), QKD, జోసెఫ్సన్ జంక్షన్ (Josephson Junction), క్వాంటం డాట్ క్యూబిట్స్, ట్రాప్డ్ అయాన్ క్యూబిట్స్, ఫోటానిక్ క్యూబిట్స్, NMR క్యూబిట్స్.
మెయిన్స్ ముఖ్య పదాలు: క్వాంటం టెక్నాలజీ, డీప్-టెక్ స్వావలంబన (Deep-tech self-reliance), క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్, ఫాల్ట్-టాలరెంట్ కంప్యూటింగ్ (Fault-tolerant computing), సైబర్ భద్రత, క్రిప్టోగ్రఫీ, వాతావరణ నమూనా (Climate modelling), మెటీరియల్స్ సైన్స్, ఎమర్జింగ్ టెక్నాలజీ పాలన.
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- గూగుల్ (Google) వంటి సంస్థలు, ముఖ్యంగా విల్లో ప్రాసెసర్ (Willow processor) ద్వారా క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్ (Quantum Error Correction) లో సాధించిన పురోగతి ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్వాంటం కంప్యూటింగ్పై మళ్లీ ఆసక్తిని పెంచింది.
- ఏప్రిల్ 2023లో భారత ప్రభుత్వం ₹6,000 కోట్లకు పైగా నిధులతో జాతీయ క్వాంటం మిషన్ (National Quantum Mission) ను ఆమోదించింది. 2031 నాటికి క్వాంటం టెక్నాలజీలో భారతదేశాన్ని ఒక అగ్రగామి దేశంగా మార్చడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
- ఈ పరిణామాలు ప్రస్తుతం లోపాలతో కూడిన నాయిసీ ఇంటర్మీడియట్-స్కేల్ క్వాంటం (Noisy Intermediate-Scale Quantum – NISQ) వ్యవస్థల నుండి తప్పులను తట్టుకునే (Fault-tolerant) క్వాంటం కంప్యూటర్ల వైపు మార్పును వేగవంతం చేస్తాయి.
- క్రిప్టోగ్రఫీ, వాతావరణ నమూనా, మెటీరియల్స్ సైన్స్, లాజిస్టిక్స్, మాలిక్యులర్ సిమ్యులేషన్ వంటి రంగాలలో క్వాంటం కంప్యూటింగ్ కు అపారమైన ఉపయోగాలు ఉన్నాయి.
క్వాంటం కంప్యూటింగ్ అంటే ఏమిటి?
- క్వాంటం కంప్యూటింగ్ అనేది క్వాంటం మెకానిక్స్ (Quantum mechanics) సూత్రాలను ఉపయోగించి సాధారణ కంప్యూటర్లు పరిష్కరించలేని సంక్లిష్టమైన సమస్యలను పరిష్కరించే ఒక అభివృద్ధి చెందుతున్న రంగం.
- క్వాంటం మెకానిక్స్ అణు, పరమాణు (Atomic and subatomic) స్థాయిలలో పదార్థం, కాంతి ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేస్తుంది. ఈ స్థాయిలో కణాలు సాధారణ భౌతిక శాస్త్ర నియమాల ప్రకారం ప్రవర్తించవు.
- ఎంచుకున్న కొన్ని సమస్యల విషయంలో, సాధారణ సూపర్ కంప్యూటర్లకు వేల సంవత్సరాలు పట్టే గణనలను క్వాంటం కంప్యూటర్లు కేవలం నిమిషాలు లేదా గంటల్లో పూర్తి చేస్తాయి.
సాధారణ బిట్ vs క్యూబిట్
లక్షణం | సాధారణ కంప్యూటర్ (Classical Computer) | క్వాంటం కంప్యూటర్ (Quantum Computer) |
ప్రాథమిక ప్రమాణం | బిట్ (Bit) | క్యూబిట్ (Qubit) |
స్థితి | 0 లేదా 1 గా ఉంటుంది. | 0, 1 లతో పాటు వాటి మధ్యస్థ స్థితులలో కూడా ఉంటుంది. |
పనిచేసే విధానం | ట్రాన్సిస్టర్లు ఆన్/ఆఫ్ (ON/OFF) అవుతాయి. | క్వాంటం స్థితులను మారుస్తాయి. |
ప్రాసెసింగ్ విధానం | ఒకదాని తర్వాత ఒకటి (Sequential). | ఒకేసారి బహుళ అవకాశాలను విశ్లేషిస్తుంది. |
బలం | నమ్మకమైనది, సాధారణ అవసరాలకు అనువైనది. | ఎంచుకున్న సంక్లిష్ట సమస్యలను పరిష్కరించడంలో అత్యంత శక్తివంతమైనది. |
సాధారణ కంప్యూటర్లు డేటాను బిట్స్ రూపంలో సూచించడానికి ట్రాన్సిస్టర్లను ఉపయోగిస్తాయి. ఒక బిట్ 0 లేదా 1 గా ఉంటుంది. కానీ క్వాంటం కంప్యూటర్లు క్యూబిట్స్ను ఉపయోగిస్తాయి. సూపర్ పొజిషన్ కారణంగా ఇవి ఒకే సమయంలో బహుళ స్థితులలో ఉంటాయి.
క్వాంటం కంప్యూటింగ్ ప్రధాన సూత్రాలు
1. సూపర్ పొజిషన్ (Superposition)
ఒక క్యూబిట్ ఒకే సమయంలో బహుళ స్థితుల కలయికగా ఉంటుంది. గాల్లో తిరుగుతున్న నాణెంతో దీనిని పోల్చవచ్చు. గిరగిరా తిరుగుతున్నప్పుడు నాణెం బొమ్మా, బొరుసూ రెండింటినీ ఒకేసారి చూపుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది, దాన్ని ఆపి చూసే వరకు కచ్చితమైన స్థితి తెలియదు.
2. ఎంటాంగిల్మెంట్ (Entanglement)
క్యూబిట్స్ ఒకదానికొకటి అనుసంధానం అవుతాయి. ఎంత దూరంలో ఉన్నప్పటికీ, ఒక క్యూబిట్ స్థితి మరొక దానిని ప్రభావితం చేస్తుంది.
3. ఇంటర్ఫిరెన్స్ (Interference)
తప్పు సమాధానాలను రద్దు చేసి, సరైన సమాధానాలను స్పష్టం చేసేలా క్వాంటం కంప్యూటర్లు క్వాంటం స్థితులను నియంత్రిస్తాయి.
4. మ్యాసివ్ ప్యారలలిజం (Massive Parallelism)
సూపర్ పొజిషన్, ఎంటాంగిల్మెంట్ లక్షణాలు క్వాంటం కంప్యూటర్లు ఒకేసారి విస్తృతమైన సమాంతర పనులను చేసేలా చేస్తాయి. సార్టింగ్ ఆల్గారిథమ్స్, సెర్చ్ ఆల్గారిథమ్స్, ఆప్టిమైజేషన్, సిమ్యులేషన్ వంటి పనులలో ఇది సహాయపడుతుంది.
వివిధ రకాల క్యూబిట్స్
క్యూబిట్ రకం | వివరణ |
సూపర్ కండక్టింగ్ క్యూబిట్స్ | జోసెఫ్సన్ జంక్షన్ల (Josephson junctions) ద్వారా వీటిని తయారు చేస్తారు. ఇందులో రెండు సూపర్ కండక్టర్లను ఒక సన్నని పొరతో వేరు చేసి, సంపూర్ణ శూన్య ఉష్ణోగ్రతకు చల్లబరుస్తారు. ఉదాహరణ: గూగుల్ విల్లో ప్రాసెసర్. |
క్వాంటం డాట్ క్యూబిట్స్ | సిలికాన్, గాలియం ఆర్సెనైడ్ లేదా జెర్మేనియం వంటి అతి చిన్న సెమీకండక్టర్ కణాలను ఉపయోగించి వీటిని తయారు చేస్తారు. |
ట్రాప్డ్ అయాన్ క్యూబిట్స్ | విద్యుదయస్కాంత క్షేత్రాలను ఉపయోగించి ఛార్జ్ అయిన పరమాణువులను పట్టుకుని, నియంత్రించడం ద్వారా వీటిని సృష్టిస్తారు. |
ఫోటానిక్ క్యూబిట్స్ | క్వాంటం సమాచారాన్ని మోసుకెళ్లడానికి కాంతి కణాలను (ఫోటాన్లను) ఉపయోగిస్తాయి. |
NMR క్యూబిట్స్ | అణువులలోని కేంద్రకాల కోణీయ ద్రవ్యవేగాన్ని (Angular momentum) ఉపయోగిస్తాయి. 1998లో మొదటి క్వాంటం కంప్యూటర్ ప్రదర్శనలో వీటిని ఉపయోగించారు. |
- 2025 భౌతిక శాస్త్ర నోబెల్ బహుమతిని జాన్ క్లార్క్, మిచెల్ హెచ్. డెవోరెట్, జాన్ ఎమ్. మార్టినిస్లకు ప్రదానం చేశారు. ఒక ఎలక్ట్రిక్ సర్క్యూట్లో మాక్రోస్కోపిక్ క్వాంటం మెకానికల్ టన్నెలింగ్ (Macroscopic quantum mechanical tunnelling), ఎనర్జీ క్వాంటైజేషన్లను (Energy quantisation) కనుగొన్నందుకు వారికి ఈ పురస్కారం లభించింది. క్వాంటం టెక్నాలజీలలో ఉపయోగించే సూపర్ కండక్టింగ్ సర్క్యూట్లకు ఈ ఆవిష్కరణ చాలా కీలకం.
క్వాంటం కంప్యూటింగ్లో శబ్దం (Noise) సమస్య
క్వాంటం కంప్యూటింగ్లో అతిపెద్ద సవాలు కేవలం ఎక్కువ క్యూబిట్లను నిర్మించడమే కాదు, స్థిరమైన, నమ్మదగిన క్యూబిట్లను నిర్మించడం. ప్రస్తుత క్వాంటం కంప్యూటర్లు చాలా సున్నితంగా, లోపాలతో కూడి ఉన్నాయి. అందుకే వీటిని ‘నాయిసీ ఇంటర్మీడియట్-స్కేల్ క్వాంటం’ (NISQ) వ్యవస్థలు అని పిలుస్తారు.
డీకోహెరెన్స్ (Decoherence)
క్యూబిట్స్ అత్యంత సున్నితమైనవి. వేడి, కాంతి లేదా విద్యుదయస్కాంత జోక్యం వంటి పర్యావరణ పరిణామాలతో ఇవి ప్రభావితం అవుతాయి. అప్పుడు అవి తమ క్వాంటం స్థితిని కోల్పోతాయి. దీనినే డీకోహెరెన్స్ అంటారు.
అధిక లోపాల రేట్లు (High Error Rates)
డీకోహెరెన్స్ను నివారించడానికి, క్వాంటం ప్రాసెసర్లను దాదాపు సంపూర్ణ శూన్య ఉష్ణోగ్రతలకు (సుమారు -273°C) చల్లబరుస్తారు.
వ్యవస్థ | లోపాల రేటు |
ప్రస్తుత క్వాంటం ప్రాసెసర్లు | దాదాపు 1% నుండి 0.1% వరకు, అంటే ప్రతి 100 నుండి 1,000 ఆపరేషన్లకు ఒక లోపం వస్తుంది. |
సాధారణ కంప్యూటర్లు | ప్రతి క్విన్టిలియన్ ఆపరేషన్లకు (ఒక బిలియన్ బిలియన్) ఒక లోపం వస్తుంది. |
అసంపూర్ణ నియంత్రణ వ్యవస్థలు
క్యూబిట్లను నియంత్రించడానికి ఉపయోగించే లేజర్లు, మైక్రోవేవ్ పల్స్లు ఖచ్చితమైనవి కావు. ఇది మరింత శబ్దాన్ని జోడిస్తుంది. అలాగే లెక్కల్లో తప్పులను సృష్టిస్తుంది. కాబట్టి, శాస్త్రవేత్తలు శబ్దం, డీకోహెరెన్స్, లోపాలను నియంత్రించగలిగినప్పుడే క్వాంటం కంప్యూటింగ్ ఆచరణ సాధ్యమవుతుంది.
క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్
- క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్ (QEC) అనేది క్వాంటం కంప్యూటర్లలో లోపాలను తగ్గించడానికి ఉపయోగించే ఒక పద్ధతి.
- ఇది శబ్దంతో కూడిన అనేక భౌతిక క్యూబిట్లను కలిపి ఒక నమ్మకమైన ‘లాజికల్ క్యూబిట్’ (Logical qubit) గా పనిచేసేలా చేస్తుంది.
- అయితే, కేవలం ఎక్కువ క్యూబిట్లను జోడించడం సరిపోదు. అన్ని క్యూబిట్లు శబ్దంతో ఉంటే, వాటిని ఎక్కువగా జోడించడం వల్ల వ్యవస్థ మరింత దిగజారుతుంది. శాస్త్రవేత్తలు ముందుగా వ్యక్తిగత క్యూబిట్ లోపాల రేటును ఒక నిర్దిష్ట పరిమితి కంటే కిందకు తీసుకురావాలి. ఆ తర్వాత, మరిన్ని క్యూబిట్లను జోడించడం ద్వారా మొత్తం లోపాల రేటును గణనీయంగా తగ్గించవచ్చు.
గూగుల్ విల్లో సాధించిన పురోగతి
2024లో, గూగుల్ తయారుచేసిన విల్లో ప్రాసెసర్ భౌతిక క్యూబిట్ల సంఖ్యను పెంచడం ద్వారా ఎన్కోడ్ చేసిన లోపాల రేటును అణిచివేస్తుందని నిరూపించింది.
- ఈ వ్యవస్థ 3×3 నుండి 5×5, ఆపై 7×7 భౌతిక క్యూబిట్ల గ్రిడ్ (Lattice) స్థాయికి మారింది.
- ఇలా పెంచిన ప్రతిసారీ, లోపాల రేటు సగానికి తగ్గింది.
- తప్పులను తట్టుకునే (Fault-tolerant) క్వాంటం కంప్యూటర్ల తయారీ దిశగా ఇది ఒక ముఖ్యమైన అడుగు.
రాబోయే కొద్ది సంవత్సరాల్లో ఉపయోగకరమైన క్వాంటం అప్లికేషన్లను గూగుల్ ఆశిస్తోంది. మరోవైపు ఐబీఎం (IBM) 2029 నాటికి తప్పులను తట్టుకునే క్వాంటం కంప్యూటర్ను అభివృద్ధి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
క్వాంటం కీ డిస్ట్రిబ్యూషన్ (QKD)
క్వాంటం కీ డిస్ట్రిబ్యూషన్ అనేది ఫోటాన్ల వంటి క్వాంటం కణాలను ఉపయోగించి ఎన్క్రిప్షన్ కీలను (Encryption keys) పంచుకునే అత్యంత సురక్షితమైన పద్ధతి.
ఇది ఎందుకు ముఖ్యమంటే:
- ఇది ఇద్దరు వినియోగదారుల మధ్య రహస్య ఎన్క్రిప్షన్ కీలను సురక్షితంగా పంచుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.
- హ్యాకర్ ఆ కీని దొంగిలించడానికి ప్రయత్నిస్తే, క్వాంటం కణాలు భంగం చెందుతాయి.
- ఈ భంగం వినియోగదారులను చొరబాటు గురించి అప్రమత్తం చేస్తుంది.
- ఇది అబ్జర్వర్ ఎఫెక్ట్ (Observer effect), నో-క్లోనింగ్ రూల్ (No-cloning rule) వంటి సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
భవిష్యత్తు సైబర్ భద్రత, రక్షణ కమ్యూనికేషన్, బ్యాంకింగ్ నెట్వర్క్లు, వ్యూహాత్మక సమాచార వ్యవస్థలకు QKD చాలా ముఖ్యమైనది.
భారతదేశ జాతీయ క్వాంటం మిషన్
జాతీయ క్వాంటం మిషన్ అనేది కంప్యూటింగ్, కమ్యూనికేషన్, సెన్సింగ్, మెటీరియల్స్ రంగాలలో క్వాంటం టెక్నాలజీలను అభివృద్ధి చేయడానికి భారతదేశం చేపట్టిన ప్రధాన కార్యక్రమం.
లక్ష్యాలు
- ఇంటర్మీడియట్-స్కేల్ క్వాంటం కంప్యూటర్లను అభివృద్ధి చేయడం.
- సురక్షితమైన క్వాంటం కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థలను నిర్మించడం.
- క్వాంటం కీ డిస్ట్రిబ్యూషన్ (QKD) ను ప్రోత్సహించడం.
- అధునాతన క్వాంటం సెన్సార్లు, అటామిక్ గడియారాలను అభివృద్ధి చేయడం.
- తదుపరి తరం క్వాంటం పదార్థాలు, పరికరాలను సృష్టించడం.
- క్వాంటం-సేఫ్ సైబర్ భద్రతలో భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేయడం.
ప్రధాన లక్ష్యాలు
- కింది సామర్థ్యం గల క్వాంటం కంప్యూటర్లను అభివృద్ధి చేయడం:
- 3 ఏళ్లలో 20-50 భౌతిక క్యూబిట్స్
- 5 ఏళ్లలో 50-100 భౌతిక క్యూబిట్స్
- 8 ఏళ్లలో 50-1000 భౌతిక క్యూబిట్స్
- భారతదేశం లోపల 2,000 కిలోమీటర్ల పరిధిలో ఉపగ్రహ ఆధారిత క్వాంటం సురక్షిత కమ్యూనికేషన్ను ఏర్పాటు చేయడం.
- 2,000 కిలోమీటర్లకు పైగా నగరాల మధ్య QKD నెట్వర్క్ను అభివృద్ధి చేయడం.
- క్వాంటం మెమరీలు, ఎంటాంగిల్మెంట్ స్వాపింగ్, క్వాంటం రిపీటర్లను ఉపయోగించి మల్టీ-నోడ్ క్వాంటం నెట్వర్క్లను నిర్మించడం.
ప్రత్యేక కేంద్రాలు (Thematic Hubs)
ప్రముఖ విద్యాసంస్థలలో నాలుగు ప్రత్యేక కేంద్రాలను (T-Hubs) ఏర్పాటు చేశారు:
- IISc బెంగళూరు
- IIT మద్రాస్ (C-DOT, న్యూఢిల్లీతో కలిసి)
- IIT బాంబే
- IIT ఢిల్లీ
ఈ కేంద్రాలు కింది అంశాలపై దృష్టి సారిస్తాయి:
- క్వాంటం కంప్యూటింగ్
- క్వాంటం కమ్యూనికేషన్
- క్వాంటం సెన్సింగ్, మెట్రాలజీ
- క్వాంటం మెటీరియల్స్, డివైసెస్
అమలు విధానం
- ఈ మిషన్ హబ్-స్పోక్-స్పైక్ (Hub-Spoke-Spike) నమూనాను అనుసరిస్తుంది.
- హబ్స్ (Hubs): సమన్వయం కోసం కేంద్ర సంస్థలు.
- స్పోక్స్ (Spokes): పరిశోధన ప్రాజెక్టులు.
- స్పైక్స్ (Spikes): వ్యక్తిగత పరిశోధనా బృందాలు.
- ఇందులో 17 రాష్ట్రాలు, 2 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు చెందిన 14 సాంకేతిక బృందాలు పాల్గొంటున్నాయి.
ముఖ్య కార్యక్రమాలు
- డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలను రక్షించడానికి క్వాంటం-సేఫ్ పర్యావరణ వ్యవస్థ ముసాయిదాను రూపొందించడం.
- క్వాంటం-స్థిరమైన భద్రతా పథకాలపై DRDO ప్రాజెక్టులు.
- FIDO ప్రామాణీకరణ, IoT భద్రత కోసం పోస్ట్-క్వాంటం క్రిప్టోగ్రఫీపై SETS సంస్థ పని.
- QKD, PQC, క్వాంటం-సురక్షిత వీడియో IP ఫోన్ల అభివృద్ధిలో C-DOT భాగస్వామ్యం.
క్వాంటం కంప్యూటింగ్ ఉపయోగాలు
1. క్రిప్టోగ్రఫీ, సైబర్ భద్రత (Cryptography and Cybersecurity): క్వాంటం కంప్యూటర్లు ప్రస్తుత ఎన్క్రిప్షన్ వ్యవస్థలను విచ్ఛిన్నం చేయగలవు. కానీ QKD వంటి క్వాంటం సాంకేతికతలు అత్యంత సురక్షితమైన కమ్యూనికేషన్కు మద్దతు ఇస్తాయి.
2. వాతావరణ నమూనా (Climate Modelling): సాధారణ సూపర్ కంప్యూటర్లకు సాధ్యంకాని సంక్లిష్టమైన సహజ వ్యవస్థలను అంచనా వేయడంలో క్వాంటం కంప్యూటర్లు సహాయపడతాయి.
3. మెటీరియల్స్ సైన్స్ (Materials Science): కొత్త పదార్థాలు, మిశ్రమ లోహాలు, సూపర్ కండక్టర్లు, ఇంధన సామర్థ్య సాంకేతికతలను కనుగొనడంలో ఇవి ఉపయోగపడతాయి.
4. మాలిక్యులర్ సిమ్యులేషన్ (Molecular Simulation): క్వాంటం కంప్యూటర్లు అణువులు, రసాయన చర్యలను అనుకరించగలవు. ఔషధాల ఆవిష్కరణ, అధునాతన రసాయన శాస్త్రానికి ఇవి మద్దతు ఇస్తాయి.
5. లాజిస్టిక్స్, ఆప్టిమైజేషన్ (Logistics and Optimisation): సరఫరా గొలుసులు, రవాణా నెట్వర్క్లు, షెడ్యూలింగ్ వంటి ఆప్టిమైజేషన్ ఆధారిత వ్యవస్థలను ఇవి మెరుగుపరుస్తాయి.
సవాళ్లు
- క్వాంటం ప్రాసెసర్లలో అధిక శబ్దం, లోపాల రేట్లు.
- పర్యావరణంతో చర్యల కారణంగా డీకోహెరెన్స్ ఏర్పడటం.
- సంపూర్ణ శూన్య ఉష్ణోగ్రత వద్ద శీతలీకరణ అవసరం కావడం.
- సంక్లిష్టమైన, ఖరీదైన హార్డ్వేర్.
- నైపుణ్యం కలిగిన క్వాంటం శాస్త్రవేత్తలు, ఇంజనీర్ల కొరత.
- వాణిజ్యపరంగా ఉపయోగపడే క్వాంటం ప్రయోజనాలు ఇంకా పరిమితంగానే ఉన్నాయి.
- ప్రస్తుతం ఉన్న క్రిప్టోగ్రాఫిక్ వ్యవస్థలకు భవిష్యత్తులో పొంచి ఉన్న ప్రమాదాలు.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ
- క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్, లాజికల్ క్యూబిట్లపై పెట్టుబడులు పెట్టాలి.
- విద్యా సంస్థలు, పరిశ్రమల సహకారం ద్వారా జాతీయ క్వాంటం మిషన్ను బలోపేతం చేయాలి.
- స్వదేశీ క్వాంటం హార్డ్వేర్, సాఫ్ట్వేర్, మెటీరియల్స్ పర్యావరణ వ్యవస్థలను నిర్మించాలి.
- సురక్షితమైన వ్యూహాత్మక సమాచార మార్పిడి కోసం QKD నెట్వర్క్లను విస్తరించాలి.
- క్వాంటం-సేఫ్ క్రిప్టోగ్రఫీని ప్రోత్సహించాలి.
- దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడులు, ఆవిష్కరణల నిధుల ద్వారా డీప్-టెక్ స్టార్టప్లకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
- ప్రచార ఆర్భాటాలను పక్కనబెట్టి, ఆచరణాత్మకమైన, కొలవదగిన పురోగతిపై దృష్టి పెట్టాలి.
ముగింపు
ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రంలో క్వాంటం కంప్యూటింగ్ అత్యంత ముఖ్యమైన సరిహద్దులలో ఒకటి. సూపర్ పొజిషన్, ఎంటాంగిల్మెంట్, ఇంటర్ఫిరెన్స్, విస్తృత సమాంతర ప్రక్రియల ద్వారా దీనికి శక్తి లభిస్తుంది. కానీ శబ్దం, డీకోహెరెన్స్, లోపాల వల్ల దీని ఆచరణాత్మక వినియోగం పరిమితం అవుతోంది. క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్లో వస్తున్న పురోగతి ప్రపంచాన్ని తప్పులను తట్టుకునే క్వాంటం కంప్యూటర్లకు చేరువ చేస్తోంది. భారతదేశం డీప్-టెక్ రంగంలో స్వావలంబన సాధించడానికి, సైబర్ భద్రతను బలోపేతం చేయడానికి, అధునాతన పరిశోధనలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి జాతీయ క్వాంటం మిషన్ ఒక వ్యూహాత్మక అవకాశాన్ని అందిస్తుంది. ఇది వికసిత్ భారత్ 2047 లక్ష్య సాధనకు తోడ్పడుతుంది.
UPSC గత సంవత్సరం ప్రశ్న (PYQ)
ప్రశ్న: కింది వాటిలో “క్యూబిట్” (Qubit) అనే పదం ఏ సందర్భంలో ప్రస్తావించబడుతుంది?
(a) క్లౌడ్ సేవలు (Cloud Services)
(b) క్వాంటం కంప్యూటింగ్ (Quantum Computing)
(c) విజిబుల్ లైట్ కమ్యూనికేషన్ టెక్నాలజీస్
(d) వైర్లెస్ కమ్యూనికేషన్ టెక్నాలజీస్
సమాధానం: (b)
వివరణ: క్యూబిట్ (క్వాంటం బిట్) అనేది క్వాంటం కంప్యూటింగ్లో సమాచారాన్ని నిల్వ చేసే ప్రాథమిక ప్రమాణం. 0 లేదా 1 గా ఉండే సాధారణ బిట్ వలె కాకుండా, ఒక క్యూబిట్ ఒకే సమయంలో రెండు స్థితులలో (సూపర్ పొజిషన్) ఉంటుంది. దీనివల్ల క్వాంటం కంప్యూటర్లు కొన్ని సంక్లిష్ట సమస్యలను సాధారణ కంప్యూటర్ల కంటే చాలా వేగంగా పరిష్కరించగలవు.
CARE మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్న (MCQ)
ప్రశ్న: క్వాంటం కంప్యూటింగ్కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- సూపర్ పొజిషన్ కారణంగా ఒక క్యూబిట్ ఒకే సమయంలో బహుళ స్థితులలో ఉంటుంది.
- పర్యావరణంతో చర్యల కారణంగా ఒక క్యూబిట్ తన క్వాంటం స్థితిని కోల్పోవడాన్ని డీకోహెరెన్స్ అంటారు.
- క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్ అనేక భౌతిక క్యూబిట్లను ఉపయోగించి మరింత నమ్మకమైన లాజికల్ క్యూబిట్ను సృష్టిస్తుంది.
- భారతదేశ జాతీయ క్వాంటం మిషన్ కేవలం క్వాంటం కంప్యూటింగ్ను మాత్రమే లక్ష్యంగా చేసుకుంది. ఇందులో క్వాంటం కమ్యూనికేషన్ భాగం కాదు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
A. 1, 2 మాత్రమే
B. 1, 2, 3 మాత్రమే
C. 2, 3, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4
సమాధానం: (B) 1, 2, 3 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: సూపర్ పొజిషన్ కారణంగా ఒక క్యూబిట్ ఒకేసారి బహుళ స్థితులలో ఉంటుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: పర్యావరణపరమైన భంగం వల్ల క్యూబిట్ తన క్వాంటం స్థితిని కోల్పోవడాన్ని డీకోహెరెన్స్ అంటారు.
- వాక్యం 3 సరైనది: క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్ అనేక భౌతిక క్యూబిట్లను కలిపి మరింత స్థిరమైన లాజికల్ క్యూబిట్ను రూపొందిస్తుంది.
- వాక్యం 4 తప్పు: జాతీయ క్వాంటం మిషన్లో క్వాంటం కంప్యూటింగ్, క్వాంటం కమ్యూనికేషన్, QKD నెట్వర్క్లు, క్వాంటం సెన్సింగ్, మెట్రాలజీ, మెటీరియల్స్, పరికరాలు అన్నీ భాగమే.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
క్వాంటం కంప్యూటింగ్ అంటే ఏమిటి?
ఎంచుకున్న సంక్లిష్ట సమస్యలను సాధారణ కంప్యూటర్ల కంటే వేగంగా పరిష్కరించడానికి క్వాంటం మెకానిక్స్ ఆధారంగా పనిచేసే కంప్యూటింగ్ విధానం.
క్యూబిట్ అంటే ఏమిటి?
క్యూబిట్ అనేది క్వాంటం సమాచారానికి ప్రాథమిక ప్రమాణం. ఇది ఒకే సమయంలో 0, 1 లేదా రెండింటి స్థితులలో ఉంటుంది.
డీకోహెరెన్స్ అంటే ఏమిటి?
పర్యావరణ అవాంతరాల వల్ల ఒక క్యూబిట్ తన క్వాంటం స్థితిని కోల్పోవడాన్ని డీకోహెరెన్స్ అంటారు.
క్వాంటం ఎర్రర్ కరెక్షన్ అంటే ఏమిటి?
ఇది అనేక భౌతిక క్యూబిట్లను కలిపి ఒక నమ్మకమైన లాజికల్ క్యూబిట్గా మార్చే పద్ధతి.
భారతదేశ జాతీయ క్వాంటం మిషన్ అంటే ఏమిటి?
2031 నాటికి క్వాంటం టెక్నాలజీలో భారతదేశాన్ని అగ్రగామి దేశంగా మార్చడానికి 2023లో భారత ప్రభుత్వం ఆమోదించిన మిషన్.
మూలం: ది హిందూ
సంబంధిత అంశం: UPSC GS పేపర్ II: అంతర్జాతీయ సంబంధాలు, ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు, ఇండో-పసిఫిక్
ప్రిలిమ్స్ ముఖ్య పదాలు :
ఇండియా-జపాన్ వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు (India–Japan Annual Summit), ప్రత్యేక వ్యూహాత్మక, ప్రపంచ భాగస్వామ్యం (Special Strategic and Global Partnership), యూనికార్న్ ప్రాజెక్ట్ (UNICORN Project), జైమెక్స్ 25 (JAIMEX 25), 2+2 మంత్రుల స్థాయి సమావేశం (2+2 Ministerial Meeting), CEPA, లూపెక్స్ మిషన్ (LUPEX Mission), FOIP, IPOI, మహాసాగర్ (MAHASAGAR), CBG చొరవ (CBG Initiative), హోర్ముజ్ జలసంధి (Strait of Hormuz), క్వాడ్ (Quad), బిమ్స్టెక్ (BIMSTEC), సెండాయ్ ఫ్రేమ్వర్క్ (Sendai Framework), UNSC సంస్కరణలు (UNSC Reforms).
మెయిన్స్ ముఖ్య పదాలు:
ఇండో-పసిఫిక్ భద్రత (Indo-Pacific security), రక్షణ అభివృద్ధి భాగస్వామ్యం (Defence co-development), దృఢమైన సరఫరా గొలుసులు (Resilient supply chains), ఇంధన భద్రత (Energy security), ఆర్థిక భద్రత (Economic security), వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (Strategic autonomy), నిబంధనల ఆధారిత అంతర్జాతీయ వ్యవస్థ (Rules-based international order), సముద్ర భద్రత (Maritime security), సాంకేతిక భాగస్వామ్యం (Technology partnership), యాక్ట్ ఈస్ట్ పాలసీ (Act East Policy), ఈశాన్య రాష్ట్రాల కనెక్టివిటీ (North-East connectivity).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- 16వ ఇండియా-జపాన్ వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు న్యూఢిల్లీలో జరిగింది.
- జపాన్ ప్రధాన మంత్రి హెచ్.ఇ. శ్రీమతి తకైచి సనాయ్ (H.E. Ms. Takaichi Sanae) 2026 జూలై 1-3 వరకు భారతదేశంలో తన మొదటి అధికారిక పర్యటన చేశారు.
- ఈ సదస్సు భారతదేశం-జపాన్ ప్రత్యేక వ్యూహాత్మక, ప్రపంచ భాగస్వామ్యాన్ని (Special Strategic and Global Partnership) సమీక్షించింది. దాన్ని మరింత బలోపేతం చేసింది.
- రక్షణ అభివృద్ధి భాగస్వామ్యం, స్వచ్ఛమైన ఇంధనం, కృత్రిమ మేధస్సు (Artificial intelligence), దృఢమైన సరఫరా గొలుసులు, సముద్ర భద్రత, ఇండో-పసిఫిక్ సహకారం వంటి అంశాలపై ఇందులో ప్రధానంగా దృష్టి సారించారు.
భారతదేశం-జపాన్ సంబంధాల నేపథ్యం
బౌద్ధమతం, సుదీర్ఘ సాంస్కృతిక మార్పిడి ద్వారా భారతదేశం, జపాన్ దేశాలు లోతైన నాగరికత సంబంధాలను పంచుకుంటున్నాయి.
ముఖ్యమైన మైలురాళ్లు:
- 1952: దౌత్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి.
- 2000: సంబంధాలను ప్రపంచ భాగస్వామ్యంగా (Global Partnership) మార్చారు.
- 2006: వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు (Annual Summit) విధానాన్ని ప్రారంభించారు.
- 2011: సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్య ఒప్పందం (Comprehensive Economic Partnership Agreement – CEPA) పై సంతకాలు చేశారు.
- 2014: సంబంధాలను ప్రత్యేక వ్యూహాత్మక, ప్రపంచ భాగస్వామ్యంగా (Special Strategic and Global Partnership) ఉన్నతీకరించారు.
- 2017: ఇండియా-జపాన్ యాక్ట్ ఈస్ట్ ఫోరమ్ (India–Japan Act East Forum) ను ఏర్పాటు చేశారు.
- 2017: క్వాడ్ (Quad) కూటమికి పునర్జీవం పోశారు.
ఆర్థిక సహకారం నుండి వ్యూహాత్మక, భద్రత, సాంకేతికత, ఇండో-పసిఫిక్ సహకారం వైపు భారతదేశం-జపాన్ సంబంధాలు విస్తరించాయని ఈ పరిణామాలు చూపుతున్నాయి.
16వ ఇండియా-జపాన్ వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు ముఖ్య ఫలితాలు
1. రక్షణ, భద్రతా సహకారం
యూనికార్న్ ప్రాజెక్ట్ (UNICORN Project) లో మిగిలి ఉన్న సాంకేతిక అంశాలపై ఇరు దేశాలు సూత్రప్రాయంగా అంగీకారం తెలిపాయి. ఇది ఒక ప్రధాన ముందడుగు. UNICORN అంటే ఏకీకృత సంక్లిష్ట రేడియో యాంటెన్నా (Unified Complex Radio Antenna).
ఇది ఎందుకు ముఖ్యమంటే:
- ఇది భారతదేశం-జపాన్ మొదటి ప్రధాన రక్షణ అభివృద్ధి భాగస్వామ్య కార్యక్రమం.
- ఇది భారత నావికాదళ సామర్థ్యాలను బలోపేతం చేస్తుంది.
- నావికా వేదికలలో (Naval platforms) అధునాతన స్టెల్త్ సామర్థ్యాలకు (Stealth capabilities) ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.
ఇతర రక్షణపరమైన ఫలితాలు:
- రక్షణ పరికరాల సహకారాన్ని విస్తరించడం.
- సముద్ర భద్రతను (Maritime security) బలోపేతం చేయడం.
- నావికాదళ నిర్వహణ, మరమ్మతుల (Naval Maintenance, Repair and Overhaul) రంగంలో సహకారం.
- సముద్ర డొమైన్ అవగాహన (Maritime Domain Awareness) ను బలోపేతం చేయడం.
- ఉమ్మడి సైనిక విన్యాసాలను విస్తరించడం.
- 2026 చివరలో 4వ ఇండియా-జపాన్ 2+2 మంత్రుల స్థాయి సమావేశం (4th India–Japan 2+2 Ministerial Meeting) నిర్వహించడానికి ప్రణాళిక.
విశాఖపట్నంలో జరిగిన అంతర్జాతీయ ఫ్లీట్ రివ్యూ 2026 (International Fleet Review 2026) లో జపాన్ పాల్గొనడాన్ని, అలాగే జైమెక్స్ 25 (JAIMEX 25) విన్యాసాల విజయవంతమైన నిర్వహణను ఇరు పక్షాలు స్వాగతించాయి.
2. ఆర్థిక భద్రత, దృఢమైన సరఫరా గొలుసులు
ఈ సదస్సు ఆర్థిక భద్రతా సహకారంపై ఇండియా-జపాన్ ఉమ్మడి ప్రకటన (India–Japan Joint Declaration on Economic Security Cooperation) ను ఆమోదించింది.
ఇది కింది రంగాలలో సహకారంపై దృష్టి పెడుతుంది:
- సెమీకండక్టర్లు (Semiconductors)
- కీలక ఖనిజాలు (Critical minerals)
- సమాచార, కమ్యూనికేషన్ టెక్నాలజీ (ICT)
- స్వచ్ఛమైన ఇంధనం (Clean energy)
- ఫార్మాస్యూటికల్స్ (Pharmaceuticals)
భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు (Geopolitical tensions), వనరుల కేంద్రీకరణ, వ్యూహాత్మక పోటీ కారణంగా ప్రపంచ సరఫరా గొలుసులు (Supply chains) అంతరాయాలను ఎదుర్కొంటున్నాయి. అందువల్ల ఈ సహకారం చాలా ముఖ్యం. జపాన్తో సహకారం భారతదేశ ఆత్మనిర్భర్ భారత్ (Atmanirbhar Bharat), సాంకేతిక ప్రాప్యత, దృఢమైన పారిశ్రామిక విలువ గొలుసులకు మద్దతు ఇస్తుంది.
3. ఇంధన భద్రత, స్వచ్ఛమైన ఇంధన భాగస్వామ్యం
భారతదేశం, జపాన్ దేశాలు ఇంధన స్థిరత్వంపై (Energy Resilience) ఉమ్మడి ప్రకటనను ఆమోదించాయి.
సహకారంలో ప్రధాన రంగాలు:
- వ్యూహాత్మక పెట్రోలియం నిల్వలు (Strategic petroleum reserves)
- సముద్ర ఇంధన రవాణా (Maritime energy transport)
- నౌకాయాన స్వేచ్ఛ (Freedom of navigation)
- ప్రపంచ వాణిజ్యానికి అంతరాయం లేని ప్రవాహం
- హోర్ముజ్ జలసంధి (Strait of Hormuz) గుండా స్వేచ్ఛా కదలికలు.
అంతర్జాతీయ ఇంధన సంస్థ (International Energy Agency) లో భారతదేశ సభ్యత్వానికి జపాన్ తన మద్దతును పునరుద్ఘాటించింది. హోర్ముజ్ జలసంధి ఒక కీలకమైన ఇంధన మార్గం. ఇక్కడ ఏదైనా అంతరాయం కలిగితే చమురు సరఫరా, ద్రవ్యోల్బణం, ఇంధన భద్రతపై ప్రభావం పడుతుంది. అందుకే ఈ అంశం ఎంతో కీలకం.
4. ఇండియా-జపాన్ కోఆపరేటివ్ బయోగ్యాస్ ఫర్ గ్రోత్ ఇనిషియేటివ్
భారతదేశం, జపాన్ కోఆపరేటివ్ బయోగ్యాస్ ఫర్ గ్రోత్ ఇనిషియేటివ్ (Cooperative Biogas for Growth Initiative) ను ప్రారంభించాయి. ఇది 1,000 బయోగ్యాస్, సేంద్రీయ ఎరువుల ప్లాంట్లను ఏర్పాటు చేయాలన్న భారతదేశ లక్ష్యానికి మద్దతు ఇస్తుంది.
ఇరు దేశాలు కింది రంగాల్లో కూడా సహకారాన్ని విస్తరించాయి:
- గ్రీన్ హైడ్రోజన్ (Green hydrogen)
- క్లీన్ అమ్మోనియా
- సౌర ఫోటోవోల్టాయిక్ (Solar photovoltaic) సాంకేతికతలు
- అణు శక్తి (Nuclear energy)
ఒడిశాలోని క్లీన్ అమ్మోనియా ప్రాజెక్టుకు కూడా తమ మద్దతును పునరుద్ఘాటించాయి. ఈ సహకారం భారతదేశ ఇంధన పరివర్తన (Energy transition), వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ (Circular economy), సేంద్రీయ వ్యవసాయం, గ్రామీణ ఆదాయాల పెంపు లక్ష్యాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
5. కృత్రిమ మేధస్సు (AI), అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతికతలు
భారతదేశం, జపాన్ మొదటి ఇండియా-జపాన్ AI వ్యూహాత్మక చర్చలను (India–Japan AI Strategic Dialogue) ప్రారంభించాయి. వాటితో పాటు AI సహకారంపై ఉమ్మడి ప్రకటనను కూడా ఆమోదించాయి.
ఈ సహకారం కింది వాటితో ముడిపడి ఉంది:
- హిరోషిమా AI ప్రక్రియ (Hiroshima AI Process)
- AI ప్రభావంపై న్యూఢిల్లీ డిక్లరేషన్ (New Delhi Declaration on AI Impact)
కింది రంగాలకు AI సహకారం చాలా ముఖ్యం:
- డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (Digital public infrastructure)
- ఇండస్ట్రీ 4.0 (Industry 4.0)
- పాలనా ఆవిష్కరణ (Governance innovation)
- సైబర్ భద్రత (Cybersecurity)
- బాధ్యతాయుతమైన, నైతిక AI
6. వాణిజ్యం, పెట్టుబడులు, పారిశ్రామిక సహకారం
సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్య ఒప్పందం (CEPA) సమీక్షను వేగవంతం చేయడానికి ఇరుపక్షాలు అంగీకరించాయి. ¥10 ట్రిలియన్ల (జపనీస్ యెన్) పెట్టుబడి లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి కలిసి పనిచేయాలని అంగీకరించాయి. 10 బిలియన్ డాలర్ల (USD 10 billion) పెట్టుబడి ప్యాకేజీ కోసం సహకార ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశాయి.
ముఖ్యమైన కార్యక్రమాలు:
- ఇండియా-జపాన్ SME ఫోరమ్ (India–Japan SME Forum)
- జపాన్-ఇండియా స్టార్టప్ సపోర్ట్ ఇనిషియేటివ్
- ఇండియా-జపాన్ ఇండస్ట్రియల్ కాంపిటీటివ్నెస్ పార్టనర్షిప్
2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం 27.48 బిలియన్ డాలర్లకు చేరుకుంది.
- భారతదేశ ఎగుమతులు: 6.04 బిలియన్ డాలర్లు
- భారతదేశ దిగుమతులు: 21.44 బిలియన్ డాలర్లు
- భారతదేశంలో విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడుల (FDI) లో జపాన్ 5వ స్థానంలో ఉంది.
7. అభివృద్ధి సహకారం, మౌలిక సదుపాయాలు
భారతదేశ సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధిలో జపాన్ అభివృద్ధి సహకారం ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది.
కింది ప్రాజెక్టుల్లో సాధించిన పురోగతిని సదస్సు స్వాగతించింది:
- ముంబై మెట్రో లైన్ 11
- బెంగళూరు మెట్రో ఫేజ్ 3
- మహారాష్ట్రలో ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్యా వ్యవస్థ
- పంజాబ్లో సుస్థిర ఉద్యానవన (Horticulture) అభివృద్ధి
భారతదేశానికి అతిపెద్ద ద్వైపాక్షిక దాతగా జపాన్ కొనసాగుతోంది. అధికారిక అభివృద్ధి సహాయం (Official Development Assistance – ODA) ద్వారా ప్రధాన మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులకు మద్దతు ఇస్తుంది.
8. హై-స్పీడ్ రైలు, మొబిలిటీ సహకారం
- ముంబై-అహ్మదాబాద్ హై స్పీడ్ రైల్ ప్రాజెక్ట్ (Mumbai–Ahmedabad High Speed Rail Project) ను ఒక ప్రతిష్టాత్మక ప్రాజెక్టుగా ఇరు దేశాలు పునరుద్ఘాటించాయి.
- ప్రాధాన్యతా విభాగాల్లో 2027 నాటికి వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ప్రారంభించాలన్న భారతదేశ లక్ష్యాన్ని జపాన్ గుర్తించింది.
- భారతదేశ 7,000 కి.మీ జాతీయ హై స్పీడ్ రైల్ నెట్వర్క్ దార్శనికతకు మద్దతు ఇవ్వడానికి భవిష్యత్తులో కూడా హై-స్పీడ్ రైలు కారిడార్లలో సహకారాన్ని అన్వేషించడానికి ఇరుపక్షాలు సుముఖత వ్యక్తం చేశాయి.
- తదుపరి తరం మొబిలిటీ భాగస్వామ్యాన్ని (Next-Generation Mobility Partnership) కూడా వారు స్వాగతించారు.
9. సైన్స్, టెక్నాలజీ, అంతరిక్ష సహకారం
శాస్త్రీయ, సాంకేతిక సహకారంలో పురోగతిని భారతదేశం, జపాన్ గుర్తించాయి.
ముఖ్యమైన రంగాలు:
- ఉమ్మడి పరిశోధన సహకారాలు
- శాస్త్రవేత్తల మార్పిడి పర్యటనలు
- పరిశ్రమ-విద్యాసంస్థల భాగస్వామ్యాలు
- జపనీస్ కంపెనీలలో ఇంటర్న్షిప్ అవకాశాలు
- లోటస్ ప్రోగ్రామ్ (LOTUS Programme)
- సకురా సైన్స్ ఎక్స్ఛేంజ్ ప్రోగ్రామ్
- ఇండో-జపాన్ కోఆపరేటివ్ సైన్స్ ప్రోగ్రామ్
- MEXT స్కాలర్షిప్
ఇస్రో (ISRO), జాక్సా (JAXA) సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేసిన లూనార్ పోలార్ ఎక్స్ప్లోరేషన్ మిషన్ (LUPEX Mission) లో పురోగతిని వారు గమనించారు. భారతదేశ శాస్త్ర, సాంకేతిక విజ్ఞాన శాఖ, జపాన్ కేబినెట్ ఆఫీస్ మధ్య క్వాంటం టెక్నాలజీస్ లో లెటర్ ఆఫ్ ఇంటెంట్ (Letter of Intent) పై సంతకాలు జరిగాయి.
10. మానవ మూలధనం, సాంస్కృతిక మార్పిడి
ప్రజల మధ్య సంబంధాలను ప్రోత్సహించడానికి ఇరు దేశాలు తమ నిబద్ధతను పునరుద్ఘాటించాయి.
దృష్టి సారించిన రంగాలు:
- నైపుణ్యాల మార్పిడి (Talent circulation)
- భారతదేశంలో జపనీస్ భాషా విద్య
- నిహోంగో పార్టనర్స్ ప్రోగ్రామ్ (Nihongo Partners Programme)
- ద్వైపాక్షిక పర్యాటకం (Two-way tourism)
2025లో భారతదేశం, జపాన్ మధ్య సందర్శకుల సంఖ్య 5,40,000 దాటింది. టెక్నికల్ ఇంటర్న్ ట్రైనింగ్ ప్రోగ్రామ్, స్పెసిఫైడ్ స్కిల్డ్ వర్కర్ ప్రోగ్రామ్ వంటి కార్యక్రమాలు భారతీయ కార్మికులు, నిపుణులు జపాన్కు వెళ్లడానికి మద్దతు ఇస్తాయి.
11. రాష్ట్రాలు-ప్రిఫెక్చర్ (Prefecture), నగర స్థాయి సహకారం
స్నేహం, మార్పిడి కోసం ఇండియా-జపాన్ గవర్నర్స్ నెట్వర్క్ ఏర్పాటును సదస్సు స్వాగతించింది.
ఇటీవలి ఉప-జాతీయ సహకారాలు (Sub-national collaborations):
- యమనాషి ప్రిఫెక్చర్ – ఉత్తరప్రదేశ్
- తొయామా ప్రిఫెక్చర్ – ఆంధ్రప్రదేశ్
- షిజుయోకా ప్రిఫెక్చర్ – గుజరాత్
- హమమత్సు నగరం – అహ్మదాబాద్
- వాకయామా ప్రిఫెక్చర్ – మహారాష్ట్ర
- శాన్’ఇన్ ప్రాంతం (San’in Region) – కేరళ
- ఎహిమ్ ప్రిఫెక్చర్ (Ehime Prefecture) – తమిళనాడు
- ఫుకుయోకా ప్రిఫెక్చర్ – ఢిల్లీ
- కిటాక్యుషు నగరం – తెలంగాణ
విదేశీ ఆర్థిక, సాంకేతిక భాగస్వామ్యాలలో భారతీయ రాష్ట్రాల పెరుగుతున్న పాత్రను ఇది చూపుతుంది.
ఇండో-పసిఫిక్, ప్రపంచ వ్యూహాత్మక సహకారం
స్వేచ్ఛాయుతమైన, బహిరంగ ఇండో-పసిఫిక్ (Free and Open Indo-Pacific)
స్వేచ్ఛాయుతమైన, బహిరంగ ఇండో-పసిఫిక్ పట్ల భారతదేశం, జపాన్ తమ నిబద్ధతను పునరుద్ఘాటించాయి.
ఇది భారతదేశానికి చెందిన కింది కార్యక్రమాలతో సరిపోలుతుంది:
- ఇండో-పసిఫిక్ మహాసముద్రాల చొరవ (Indo-Pacific Oceans Initiative – IPOI)
- మహాసాగర్ (MAHASAGAR) దార్శనికత
నిబంధనల ఆధారిత అంతర్జాతీయ వ్యవస్థ (Rules-based international order), నౌకాయాన స్వేచ్ఛ, వివాదాల శాంతియుత పరిష్కారంపై రెండు దేశాలు నొక్కిచెప్పాయి.
క్వాడ్, ఆసియాన్, బిమ్స్టెక్ (Quad, ASEAN and BIMSTEC)
కింది వేదికల ద్వారా సహకారాన్ని బలోపేతం చేసుకోవాలని రెండు దేశాలు అంగీకరించాయి:
- క్వాడ్ (Quad)
- ఆసియాన్ (ASEAN)
- బిమ్స్టెక్ (BIMSTEC)
కింది వాటికి వారు మద్దతు ఇచ్చారు:
- UNCLOS నిబంధనల కింద నౌకాయాన స్వేచ్ఛ
- ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి సంస్కరణలు (UNSC reforms)
- విపత్తు ప్రమాదాల తగ్గింపు (Disaster risk reduction)
- ఉగ్రవాద నిరోధక సహకారం
- నిబంధనల ఆధారిత ప్రపంచ వ్యవస్థ
ఈశాన్య భారతదేశం, యాక్ట్ ఈస్ట్ పాలసీ (Act East Policy)
భారతదేశ ఈశాన్య ప్రాంతానికి జపాన్ ఇస్తున్న మద్దతును కింది అంశాలలో కొనియాడారు:
- రహదారి నెట్వర్క్లు
- వంతెనలు
- ఆరోగ్య సంరక్షణ
- అటవీ నిర్వహణ
- విపత్తు ప్రమాదాల తగ్గింపు
- సెమీకండక్టర్లు
- జీవ ఇంధన (Biofuel) రంగం
- నైపుణ్యాభివృద్ధి
- జపనీస్ భాషా శిక్షణ
ఈశాన్య భారతదేశాన్ని బంగాళాఖాతం ప్రాంతంతో అనుసంధానించే పారిశ్రామిక విలువ గొలుసులను (Industrial value chains) అభివృద్ధి చేసే లక్ష్యాన్ని ఈ సదస్సు పునరుద్ఘాటించింది.
చర్చించిన ప్రపంచ సమస్యలు
సముద్ర భద్రత (Maritime Security)
తూర్పు చైనా సముద్రం (East China Sea), దక్షిణ చైనా సముద్రంలో (South China Sea) జరుగుతున్న పరిణామాలపై భారతదేశం, జపాన్ ఆందోళన వ్యక్తం చేశాయి.
వారు కింది వాటిని వ్యతిరేకించారు:
- యథాతథ స్థితిని (Status quo) మార్చే ఏకపక్ష ప్రయత్నాలు.
- వివాదాస్పద భౌగోళిక ప్రాంతాలలో సైనికీకరణ (Militarisation).
- బలప్రయోగం లేదా ఆధిపత్యం చెలాయించడం.
- నౌకాయానం, విమానాల రాకపోకల స్వేచ్ఛను ప్రభావితం చేసే చర్యలు.
ఉత్తర కొరియా (North Korea)
ఉత్తర కొరియా అణు, క్షిపణి కార్యక్రమాలపై ఉభయ దేశాలు ఆందోళన వ్యక్తం చేశాయి. UN భద్రతా మండలి తీర్మానాలకు అనుగుణంగా పూర్తి అణ్వాయుధ నిరాయుధీకరణకు (Denuclearisation) మద్దతు ఇచ్చాయి.
మయన్మార్ (Myanmar)
వారు కింది వాటి కోసం పిలుపునిచ్చారు:
- వెంటనే హింసను ఆపివేయడం.
- సమ్మిళిత సంభాషణలు (Inclusive dialogue).
- మయన్మార్ ప్రజల నాయకత్వంలోనే శాంతియుత పరిష్కారం.
మిడిల్ ఈస్ట్, ఇరాన్ (Middle East and Iran)
వారు కింది వాటిని నొక్కి చెప్పారు:
- హోర్ముజ్ జలసంధి గుండా స్వేచ్ఛాయుతమైన, సురక్షితమైన నావిగేషన్.
- స్థిరమైన ఇంధన సరఫరా గొలుసులు.
- అంతర్జాతీయ చట్టాలను, ముఖ్యంగా UNCLOS ను సమర్థించడం.
UNSC సంస్కరణలు
అత్యవసర UNSC సంస్కరణ కోసం ఇతర G4 దేశాలతో కలిసి పనిచేయడానికి తమ నిబద్ధతను భారతదేశం, జపాన్ పునరుద్ఘాటించాయి. కింది రెండు విభాగాల విస్తరణకు వారు మద్దతు ఇచ్చారు:
- శాశ్వత సభ్యత్వం (Permanent categories)
- తాత్కాలిక సభ్యత్వం (Non-permanent categories)
సంస్కరించబడిన UNSC లో శాశ్వత స్థానాల కోసం ఒకరి అభ్యర్థిత్వానికి మరొకరు మద్దతు ఇచ్చుకున్నారు.
విపత్తు నిర్వహణ (Disaster Management)
- 2030లో జరిగే 4వ UN వరల్డ్ కాన్ఫరెన్స్ ఆన్ డిజాస్టర్ రిస్క్ రిడక్షన్ (4th UN World Conference on Disaster Risk Reduction) కు ఆతిథ్యం ఇవ్వడంలో భారతదేశానికి జపాన్ మద్దతు ఇస్తుంది.
- ఇది సెండాయ్ ఫ్రేమ్వర్క్ 2015-2030 (Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030) స్ఫూర్తిని ముందుకు తీసుకువెళుతుంది.
ఉగ్రవాదం (Terrorism)
- పాకిస్తాన్ నుండి వచ్చే సరిహద్దు ఉగ్రవాదంతో సహా ఉగ్రవాదం, హింసాత్మక తీవ్రవాదాన్ని ఇద్దరు ప్రధాన మంత్రులు ఖండించారు.
- వారు కింది ఘటనలను ఖండించారు:
- 2025 ఏప్రిల్ 22న జమ్మూ కాశ్మీర్లోని పహల్గామ్లో జరిగిన ఉగ్రదాడి.
- 2025 నవంబర్ 10న ఢిల్లీలో జరిగిన ఉగ్ర సంఘటన.
- కింది వారిపై చర్యలు తీసుకోవాలని కూడా వారు పిలుపునిచ్చారు:
- అల్ ఖైదా (Al Qaeda)
- ఐసిస్/దైష్ (ISIS/Daesh)
- లష్కర్-ఏ-తొయిబా (Lashkar-e-Tayyiba)
- జైషే-మహ్మద్ (Jaish-e-Mohammad)
- వారి అనుబంధ సంస్థలు (Proxies)
శిఖరాగ్ర సదస్సు ప్రాముఖ్యత
భారతదేశానికి
- ఇండో-పసిఫిక్లో భారతదేశ పాత్రను బలోపేతం చేస్తుంది.
- రక్షణ అభివృద్ధి భాగస్వామ్యం ద్వారా మేక్ ఇన్ ఇండియా (Make in India) కు మద్దతు ఇస్తుంది.
- సెమీకండక్టర్లు, కీలక ఖనిజాలు, స్వచ్ఛమైన ఇంధన రంగంలో సహకారాన్ని పెంచుతుంది.
- భారతదేశ ఇంధన భద్రత, హరిత పరివర్తనకు (Green transition) మద్దతు ఇస్తుంది.
- జపనీస్ పెట్టుబడులు, ODA ద్వారా మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరుస్తుంది.
- యాక్ట్ ఈస్ట్ పాలసీ (Act East Policy) కింద ఈశాన్య భారతదేశ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహిస్తుంది.
జపాన్కు
- ఇండో-పసిఫిక్లోని ఒక ప్రధాన ప్రజాస్వామ్య దేశంతో భాగస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది.
- సరఫరా గొలుసుల వైవిధ్యీకరణకు మద్దతు ఇస్తుంది.
- భారతదేశ మౌలిక సదుపాయాలు, సాంకేతికత, స్వచ్ఛమైన ఇంధన రంగాలలో పెట్టుబడి అవకాశాలను సృష్టిస్తుంది.
- ప్రాంతీయ భద్రత, ఆర్థిక పాలనలో జపాన్ పాత్రను పెంచుతుంది.
ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంతానికి
- నిబంధనల ఆధారిత సముద్ర వ్యవస్థను బలపరుస్తుంది.
- నౌకాయాన స్వేచ్ఛకు మద్దతు ఇస్తుంది.
- క్వాడ్ ఆధారిత, మినీలేటరల్ సహకారాన్ని (Minilateral cooperation) బలోపేతం చేస్తుంది.
- సముద్ర ప్రదేశాలలో ఆధిపత్య ప్రవర్తనను సమతుల్యం చేస్తుంది.
భారతదేశం-జపాన్ సంబంధాల్లో సవాళ్లు
- వాణిజ్య అసమతుల్యత (Trade imbalance) చాలా ఎక్కువగా ఉంది. ఎగుమతుల కంటే జపాన్ నుండి భారతదేశ దిగుమతులు చాలా ఎక్కువ.
- మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల అమలులో జాప్యం జరుగుతోంది. దీనిపై దృష్టి పెట్టాలి.
- భాష, నైపుణ్య లోపాల వల్ల భారతీయ కార్మికులు జపాన్కు వెళ్లడంలో అడ్డంకులు ఎదురవుతున్నాయి.
- రక్షణ అభివృద్ధి భాగస్వామ్యానికి వేగవంతమైన సాంకేతిక బదిలీ, పారిశ్రామిక సమన్వయం అవసరం.
- భారతదేశం, జపాన్ ఇరు దేశాలకు చైనా ఒక ప్రధాన ఆర్థిక అంశంగా మిగిలిపోయింది.
- నియంత్రణ వ్యవస్థలలో (Regulatory systems) ఉన్న వ్యత్యాసాలు పెట్టుబడులు, పారిశ్రామిక సహకారాన్ని నెమ్మదింపజేయవచ్చు.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ
- యూనికార్న్ రక్షణ అభివృద్ధి ప్రాజెక్టు అమలును వేగవంతం చేయాలి.
- సెమీకండక్టర్లు, కీలక ఖనిజాలు, స్వచ్ఛమైన ఇంధనంలో సహకారాన్ని మరింత లోతుగా చేయాలి.
- CEPA ఒప్పందం కింద భారతదేశ ఎగుమతుల పోటీతత్వాన్ని మెరుగుపరచాలి.
- ఈశాన్య భారతదేశం, తీరప్రాంత మౌలిక సదుపాయాలలో జపనీస్ పెట్టుబడులను విస్తరించాలి.
- AI, క్వాంటం, అంతరిక్ష సహకారాన్ని బలోపేతం చేయాలి.
- భారతదేశంలో జపనీస్ భాషా విద్య, నైపుణ్య శిక్షణను ప్రోత్సహించాలి.
- ఆచరణాత్మక ఇండో-పసిఫిక్ సహకారం కోసం క్వాడ్, బిమ్స్టెక్, ఆసియాన్ వేదికలను ఉపయోగించాలి.
- హై-స్పీడ్ రైలు, మెట్రో, గ్రీన్ మొబిలిటీ ప్రాజెక్టులను వేగవంతం చేయాలి.
ముగింపు
16వ ఇండియా-జపాన్ వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు 2026 భారతదేశం-జపాన్ సంబంధాల పెరుగుతున్న వ్యూహాత్మక లోతును ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ భాగస్వామ్యం ఇప్పుడు రక్షణ అభివృద్ధి, స్వచ్ఛమైన ఇంధనం, కృత్రిమ మేధస్సు, అంతరిక్షం, క్వాంటం సాంకేతికతలు, దృఢమైన సరఫరా గొలుసులు, ఇండో-పసిఫిక్ సముద్ర భద్రతలను కవర్ చేస్తోంది. మౌలిక సదుపాయాలు, సాంకేతికత, వ్యూహాత్మక సమతుల్యతలో భారతదేశానికి జపాన్ ఒక నమ్మకమైన భాగస్వామిగా మిగిలిపోయింది. అదే సమయంలో, స్వేచ్ఛాయుతమైన, బహిరంగ, నిబంధనల ఆధారిత ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంతాన్ని రూపొందించడంలో జపాన్కు భారతదేశం ఒక కీలకమైన ప్రజాస్వామ్య భాగస్వామి. బలమైన భారతదేశం-జపాన్ సహకారం వికసిత్ భారత్ 2047 (Viksit Bharat 2047) కు, ప్రాంతీయ స్థిరత్వానికి, మరింత సమతుల్య ప్రపంచ వ్యవస్థకు దోహదపడుతుంది.
UPSC గత సంవత్సరం ప్రశ్న (PYQ)
ప్రశ్న: కింది ఏ సమూహంలోని నాలుగు దేశాలూ G20 సభ్య దేశాలుగా ఉన్నాయి?
(a) అర్జెంటీనా, మెక్సికో, దక్షిణాఫ్రికా, టర్కీ
(b) ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, మలేషియా, న్యూజిలాండ్
(c) బ్రెజిల్, ఇరాన్, సౌదీ అరేబియా, వియత్నాం
(d) ఇండోనేషియా, జపాన్, సింగపూర్, దక్షిణ కొరియా
సమాధానం: (a)
వివరణ:
G20 (గ్రూప్ ఆఫ్ ట్వంటీ) లో 19 దేశాలు, రెండు ప్రాంతీయ సంస్థలు (ఆఫ్రికన్ యూనియన్, యూరోపియన్ యూనియన్) ఉంటాయి. ఇందులో ప్రపంచంలోని ప్రధాన అధునాతన, అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఉన్నాయి.
- (a) అర్జెంటీనా, మెక్సికో, దక్షిణాఫ్రికా, టర్కీ – అన్నీ G20 సభ్య దేశాలు.
- (b) ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, మలేషియా, న్యూజిలాండ్ – మలేషియా, న్యూజిలాండ్ G20 సభ్యులు కావు.
- (c) బ్రెజిల్, ఇరాన్, సౌదీ అరేబియా, వియత్నాం – ఇరాన్, వియత్నాం G20 సభ్యులు కావు.
- (d) ఇండోనేషియా, జపాన్, సింగపూర్, దక్షిణ కొరియా – సింగపూర్ G20 సభ్య దేశం కాదు (అయినప్పటికీ ఇది తరచుగా అతిథిగా ఆహ్వానించబడుతుంది).
CARE మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్న (MCQ)
ప్రశ్న: 16వ ఇండియా-జపాన్ వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు 2026కి సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఈ శిఖరాగ్ర సదస్సు న్యూఢిల్లీలో జరిగింది.
- యూనికార్న్ ప్రాజెక్టులో మిగిలి ఉన్న సాంకేతిక అంశాలపై ఇరు దేశాలు సూత్రప్రాయంగా అంగీకారానికి వచ్చాయి.
- భారతదేశం, జపాన్ మొదటి ఇండియా-జపాన్ AI వ్యూహాత్మక చర్చలను ప్రారంభించాయి.
- అంతర్జాతీయ ఇంధన సంస్థలో భారతదేశ సభ్యత్వాన్ని జపాన్ వ్యతిరేకించింది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2, 3 మాత్రమే
(b) 1, 4 మాత్రమే
(c) 2, 3, 4 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3, 4
సమాధానం: (a) 1, 2, 3 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: 16వ ఇండియా-జపాన్ వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు న్యూఢిల్లీలో జరిగింది.
- వాక్యం 2 సరైనది: ఈ సదస్సులో భారతదేశం, జపాన్ మొదటి రక్షణ అభివృద్ధి కార్యక్రమమైన యూనికార్న్ ప్రాజెక్టుపై పురోగతి సాధించాయి.
- వాక్యం 3 సరైనది: భారతదేశం, జపాన్ మొదటి ఇండియా-జపాన్ AI వ్యూహాత్మక చర్చలను ప్రారంభించాయి.
- వాక్యం 4 తప్పు: అంతర్జాతీయ ఇంధన సంస్థలో భారతదేశ సభ్యత్వానికి జపాన్ తన మద్దతును పునరుద్ఘాటించింది.
అందువల్ల, 1, 2, 3 మాత్రమే సరైనవి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. 16వ ఇండియా-జపాన్ వార్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు 2026 అంటే ఏమిటి?
జపాన్ ప్రధాన మంత్రి హెచ్.ఇ. శ్రీమతి తకైచి సనాయ్ 2026 జూలై 1-3 వరకు భారతదేశంలో అధికారిక పర్యటన చేసినప్పుడు న్యూఢిల్లీలో ఈ సదస్సు జరిగింది. భారతదేశం, జపాన్ మధ్య ఉన్న ప్రత్యేక వ్యూహాత్మక, ప్రపంచ భాగస్వామ్యాన్ని ఇది సమీక్షించి బలోపేతం చేసింది.
2. యూనికార్న్ ప్రాజెక్ట్ ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?
ఇది భారతదేశం-జపాన్ మొదటి ప్రధాన రక్షణ అభివృద్ధి భాగస్వామ్య కార్యక్రమం కాబట్టి ముఖ్యమైనది. ఇది అధునాతన నావికా కమ్యూనికేషన్, స్టెల్త్ సామర్థ్యాలతో ముడిపడి ఉంది.
3. జైమెక్స్ (JAIMEX) అంటే ఏమిటి?
జైమెక్స్ అనేది భారతదేశం, జపాన్ మధ్య జరిగే నావికా విన్యాసాలు. ఈ సదస్సులో, జైమెక్స్ 25 ను విజయవంతంగా నిర్వహించడాన్ని రెండు దేశాలు స్వాగతించాయి.
4. ఆర్థిక భద్రతా సహకారంపై ఇండియా-జపాన్ ఉమ్మడి ప్రకటన అంటే ఏమిటి?
ఇది సెమీకండక్టర్లు, కీలక ఖనిజాలు, ICT, స్వచ్ఛమైన ఇంధనం, ఫార్మాస్యూటికల్స్ వంటి వ్యూహాత్మక రంగాలలో సహకారంపై దృష్టి సారించే ప్రకటన. సురక్షితమైన, దృఢమైన సరఫరా గొలుసులను నిర్మించడం దీని లక్ష్యం.
5. ఇండియా-జపాన్ కోఆపరేటివ్ బయోగ్యాస్ ఫర్ గ్రోత్ ఇనిషియేటివ్ అంటే ఏమిటి?
1,000 బయోగ్యాస్, సేంద్రీయ ఎరువుల ప్లాంట్లను ఏర్పాటు చేయాలన్న భారతదేశ లక్ష్యానికి మద్దతు ఇవ్వడానికి ప్రారంభించిన కొత్త చొరవ ఇది. గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ, స్వచ్ఛమైన ఇంధనం, వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థకు కూడా ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.
మూలం: ది హిందూ
