తెలంగాణ రాష్ట్ర అవతరణ దినోత్సవం

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

• 2014లో భారతదేశంలో ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా తెలంగాణ ఆవిర్భవించినదానికి గుర్తుగా ప్రతి సంవత్సరం జూన్ 2న తెలంగాణ రాష్ట్ర అవతరణ దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటారు.
• ప్రాంతీయ అస్తిత్వం (Regional identity), ఆత్మగౌరవం, సమాన అభివృద్ధి, ప్రజాస్వామ్య హక్కుల కోసం తెలంగాణ ప్రజలు చేసిన సుదీర్ఘ పోరాటానికి ఈ రోజు ప్రతీక. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాలం నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 (Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014) కింద ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడే వరకు తెలంగాణ సాగించిన చారిత్రక ప్రయాణాన్ని కూడా ఇది గుర్తు చేస్తుంది.

చారిత్రక నేపథ్యం (Historical Background)

• స్వాతంత్ర్యానికి ముందు, నిజాం (Nizam) పాలనలోని హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో (Hyderabad State) తెలంగాణ ఒక భాగంగా ఉండేది. ఈ ప్రాంతానికి ఒక ప్రత్యేకమైన రాజకీయ, సాంస్కృతిక, పరిపాలనా అస్తిత్వం ఉంది.
• భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, హైదరాబాద్ నిజాం వెంటనే భారత యూనియన్‌లో చేరడానికి అంగీకరించలేదు. ఇది ఈ ప్రాంతంలో రాజకీయ అనిశ్చితి, అస్థిరతను సృష్టించింది. ఆ తర్వాత హైదరాబాద్ విలీనం, భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణలు (Linguistic reorganisation of States) తెలంగాణ రాజకీయ చరిత్రను రూపుదిద్దాయి.

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం (Telangana Rebellion)

• 1940ల చివరలో జాగీర్దారీ (Jagirdari) వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా రైతాంగ పోరాటంగా తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం ప్రారంభమైంది.
• ఈ వ్యవస్థ కింద, భూస్వాములు (Landlords), రెవెన్యూ అధికారులు భూమి, రైతులపై బలమైన నియంత్రణను కలిగి ఉండేవారు. ఈ ఉద్యమం వ్యవసాయ సంక్షోభం (Agrarian distress), భూస్వామ్య అణచివేతకు (Feudal oppression) వ్యతిరేకంగా జరిగిన ప్రతిఘటనతో ముడిపడి ఉంది.
• ఈ పోరాటం ఖాసిం రజ్వీ (Kasim Rizvi) నాయకత్వంలోని రజాకార్ల (Razakars) మిలీషియాతో సంఘర్షణకు దారితీసింది. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో క్షీణించిన శాంతిభద్రతల పరిస్థితి ఆపరేషన్ పోలో (Operation Polo) ద్వారా భారతదేశం జోక్యం చేసుకోవడానికి ప్రధాన కారణాలలో ఒకటిగా మారింది.

యథాతథ ఒప్పందం, ఆపరేషన్ పోలో (Standstill Agreement and Operation Polo)

• స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, హైదరాబాద్ నిజాం వెంటనే భారత యూనియన్‌లో చేరడానికి అంగీకరించలేదు.
• ప్రస్తుతం ఉన్న పరిపాలనా ఏర్పాట్లను తాత్కాలికంగా కొనసాగించడానికి భారతదేశం హైదరాబాద్‌తో యథాతథ ఒప్పందం (Standstill Agreement) కుదుర్చుకుంది. అయితే, రజాకార్ల కార్యకలాపాల వల్ల హింస, అస్థిరత కొనసాగాయి.
• సెప్టెంబర్ 1948లో భారతదేశం ఆపరేషన్ పోలోను ప్రారంభించింది. కొద్ది రోజుల్లోనే హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారత యూనియన్‌లో కలిసిపోయింది. తెలంగాణ రాజకీయ చరిత్రలో ఇదొక పెద్ద మలుపు.

భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ, తెలంగాణ (Linguistic Reorganisation and Telangana)

• 1953లో మద్రాసు రాష్ట్రం నుంచి తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలను వేరుచేసి ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని (Andhra State) ఏర్పాటు చేశారు. భారతదేశంలో ఏర్పడిన మొట్టమొదటి భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రం ఇదే.
• ఆ తర్వాత, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని ఆంధ్రతో కలపాలా వద్దా అనే ప్రశ్న తలెత్తింది.
• కొంతకాలం పాటు తెలంగాణ ప్రత్యేకంగా ఉండవచ్చని, విలీనంపై తర్వాత నిర్ణయం తీసుకోవచ్చని రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (States Reorganisation Commission) సూచించింది. అయితే, 1956లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 (States Reorganisation Act, 1956) కింద ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి తెలంగాణను ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో కలిపేశారు.
• విస్తరించిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు హైదరాబాద్ రాజధానిగా మారింది.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం, ముల్కీ నిబంధనలు (Gentlemen’s Agreement and Mulki Rules)

• 1956 నాటి పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen’s Agreement of 1956) కింద ఇచ్చిన రక్షణలతో (Safeguards) ఈ విలీనం జరిగింది. ఉపాధి, విద్య, ప్రజా నిధులు, ప్రాంతీయ అభివృద్ధిలో తెలంగాణ ప్రయోజనాలను కాపాడే ఉద్దేశ్యంతో ఈ రక్షణలను కల్పించారు.
• తెలంగాణలో ముల్కీ నిబంధనలు (Mulki Rules) కూడా ఉండేవి. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో స్థానికుల ఉపాధికి ఇవి రక్షణ కవచంలా పనిచేశాయి. స్థానిక ప్రజలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగ అవకాశాలను కాపాడటం ఈ నిబంధనల లక్ష్యం.
• అయితే, స్థానికేతరులు (Non-locals) పెద్ద సంఖ్యలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో నియమితులు కావడంతో నిరసనలు వెల్లువెత్తాయి. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం కింద వాగ్దానం చేసిన రక్షణల ఉల్లంఘన కారణంగా 1969లో విద్యార్థుల ఆందోళనలు (Student protests) తీవ్రమయ్యాయి.
• 1972లో ముల్కీ నిబంధనలను సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది. దీని తర్వాత జై ఆంధ్ర ఉద్యమం (Jai Andhra Movement) ప్రారంభమైంది. ఫలితంగా 1973లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలనను (President’s Rule) విధించారు.

32వ రాజ్యాంగ సవరణ (32nd Constitutional Amendment)

1973లో 32వ రాజ్యాంగ సవరణను ప్రవేశపెట్టారు.

ఈ ఏర్పాటు కింద:

• ప్రభుత్వ ఉపాధి (Public employment) ప్రయోజనాల కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను ఆరు జోన్‌లుగా విభజించారు.
• ఉద్యోగ రిజర్వేషన్లను జోనల్ ఏర్పాట్లతో అనుసంధానించారు.
• ముల్కీ నిబంధనల చట్టాన్ని (Mulki Rules Act) రద్దు చేశారు.

ప్రాంతీయ ఉపాధి ఆందోళనలను (Regional employment concerns) పరిష్కరించే ప్రయత్నమిది. కానీ ప్రత్యేక తెలంగాణ డిమాండ్ వివిధ రూపాల్లో కొనసాగుతూనే వచ్చింది.

తెలంగాణ ఉద్యమం (Telangana Movement)

తెలంగాణ ఉద్యమంలో మొదటి ప్రధాన దశ 1969 నాటి జై తెలంగాణ ఉద్యమం (Jai Telangana Movement). ఇది రక్షణలను సరైన విధంగా అమలు చేయాలని, తెలంగాణకు ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని (Separate Statehood) ఇవ్వాలని డిమాండ్ చేసింది.

ఈ ఉద్యమం మూడు ప్రధాన ఆందోళనలపై ఆధారపడి ఉంది:

• నీళ్లు (Neellu): నదీ జలాలు, సాగునీటిలో న్యాయమైన వాటా.
• నిధులు (Nidhulu): తెలంగాణ అభివృద్ధి కోసం తెలంగాణ రెవెన్యూ నిధులను న్యాయబద్ధంగా ఉపయోగించడం.
• నియామకాలు (Niyaamakaalu): స్థానిక ప్రజలకు సరైన ఉపాధి అవకాశాలు.

ఈ మూడు అంశాలే తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన ఉద్యమానికి (Statehood movement) భావోద్వేగ, రాజకీయ పునాదిగా మారాయి.

తెలంగాణ ఉద్యమ కాలక్రమం (Timeline of the Telangana Movement)

2000లలో తిరిగి పుంజుకున్న ఉద్యమం (Renewed Movement in the 2000s)

కె. చంద్రశేఖర్ రావు నాయకత్వంలో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (Telangana Rashtra Samithi) ఆవిర్భావంతో 2001లో తెలంగాణ ఉద్యమం కొత్త ఊపందుకుంది.

ఈ ఉద్యమానికి కింది వారి మద్దతు లభించింది:

• విద్యార్థులు
• ఉద్యోగులు
• రైతులు
• మేధావులు
• పౌర సమాజ సంస్థలు (Civil society organisations)
• సాంస్కృతిక కార్యకర్తలు

2009లో కె.సి.ఆర్. (KCR) ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం సాధన కోసం ఆమరణ నిరాహార దీక్ష (Fast unto death) ప్రారంభించడంతో ఒక పెద్ద మలుపు చోటుచేసుకుంది. ఈ ఆందోళన తీవ్రమైన రాజకీయ ఒత్తిడిని సృష్టించింది. ఈ సమస్యను జాతీయ ఎజెండాలో (National agenda) చేర్చింది.

తెలంగాణ ఆవిర్భావం (Formation of Telangana)

దీర్ఘకాలిక ప్రజా ఆందోళనలు, రాజకీయ చర్చలు (Political negotiations), పార్లమెంటరీ ప్రక్రియల తర్వాత, పార్లమెంటు ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ను ఆమోదించింది.

• 2014 జూన్ 2న తెలంగాణ అధికారికంగా రాష్ట్రంగా అవతరించింది.
• ఇది భారతదేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా నిలిచింది.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని వాయువ్య భాగం నుంచి (Northwestern part) దీనిని విభజించారు.
• తెలంగాణ రాజధానిగా హైదరాబాద్‌ అవతరించింది.
• తెలంగాణలో ప్రారంభంలో 10 జిల్లాలు ఉండేవి.
• పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం ఆ తర్వాత ఆ జిల్లాలను 33 జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు.
• తెలంగాణ తొలి ముఖ్యమంత్రిగా కె. చంద్రశేఖర్ రావు బాధ్యతలు చేపట్టారు.

ముగింపు (Conclusion)

తెలంగాణ రాష్ట్ర అవతరణ దినోత్సవం అనేది కేవలం కొత్త రాష్ట్ర ఏర్పాటు సంబరం మాత్రమే కాదు. అస్తిత్వం, న్యాయం, స్వయంపాలన (Self-governance) కోసం జరిగిన సుదీర్ఘ ప్రజా ఉద్యమానికి అది గుర్తు.

హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాలం, తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం, ఆపరేషన్ పోలో, భాషాప్రయుక్త పునర్వ్యవస్థీకరణ, ముల్కీ నిబంధనలు, 1969 ఉద్యమం, చివరి రాష్ట్ర సాధన పోరాటం లాంటివి తెలంగాణ ప్రయాణంలో కలిసి ఉన్నాయి. భారతదేశ రాజ్యాంగ చట్రంలోనే (Constitutional framework) ప్రాంతీయ ఆకాంక్షలను పరిష్కరించవచ్చని ఇది చూపుతుంది. తెలంగాణ భవిష్యత్తు సమతుల్య అభివృద్ధి (Balanced development), ఉపాధి కల్పన, సాగునీటి భద్రత, సాంస్కృతిక పరిరక్షణ, సమ్మిళిత పాలనపై (Inclusive governance) ఆధారపడి ఉంది.