స్వచ్ఛత హి సేవ 2026: పరిశుభ్రతను ఒక ఉమ్మడి బాధ్యతగా మార్చడం

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

“స్వచ్ఛతా మే సహభాగ్ (భాగస్వామ్యం); స్వచ్ఛ భారత్, వికసిత్ భారత్” అనే ప్రధానాంశంతో 2026 సెప్టెంబర్ 17 నుండి అక్టోబర్ 2 వరకు ‘స్వచ్ఛత హి సేవ 2026’ ను నిర్వహిస్తున్నారు. పరిశుభ్రతపై ఉమ్మడి యాజమాన్యం (collective ownership), యువత భాగస్వామ్యం, పారిశుధ్య కార్మికుల సంక్షేమం, వ్యర్థాల నిర్వహణ బాధ్యతలు, అలాగే ‘ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు (Solid Waste Management Rules), 2026’ పై ప్రజలకు అవగాహన కల్పించడాన్ని ఈ ప్రచారం నొక్కి చెబుతుంది.

స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ అంటే ఏమిటి?

• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (SBM) ఒక దేశవ్యాప్త పారిశుధ్య ఉద్యమంగా 2014 అక్టోబర్ 2న ప్రారంభమైంది.
• దీని లోగో (Logo) మహాత్మా గాంధీ కళ్లజోడును సూచిస్తుంది. పరిశుభ్రత పట్ల ఆయనకు ఉన్న శ్రద్ధను ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది. జాతీయ పరిశుభ్రత ప్రచారానికి ఒక ఉమ్మడి గుర్తింపును సృష్టించడానికి ఈ లోగో సహాయపడింది.

ఈ మిషన్‌కు రెండు విభాగాలు ఉన్నాయి:

ఈ మిషన్ తొలినాళ్లలో మరుగుదొడ్లను నిర్మించడం, బహిరంగ మలవిసర్జన (open defecation) నిర్మూలనపై దృష్టి సారించింది. ఆ తర్వాత కింది వాటిని కవర్ చేసే విస్తృత ఉద్యమంగా మారింది:

• చెత్త సేకరణ, వేరు చేయడం (segregation)
• ఘన, ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణ
• దృశ్యపరమైన పరిశుభ్రత (Visual cleanliness)
• ప్రవర్తనా మార్పు
• పారిశుధ్య కార్మికుల సంక్షేమం
• ప్రజల భాగస్వామ్యం

స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ సాధించిన పురోగతి

గ్రామీణ పారిశుధ్యం

గ్రామీణ భారతదేశం 2019లో బహిరంగ మలవిసర్జన రహితంగా (Open Defecation Free – ODF) ప్రకటించబడింది.

2026 సెప్టెంబర్ 17 నాటికి సాధించిన విజయాలు:

పట్టణ పారిశుధ్యం

పబ్లిక్ శానిటేషన్ సౌకర్యాలలో కిందివి ఉన్నాయి:

• 37,766 పబ్లిక్ టాయిలెట్లు
• 25,512 కమ్యూనిటీ టాయిలెట్లు
• 5,061 మూత్రశాలలు

ఈ మిషన్ మరుగుదొడ్ల నిర్మాణం నుంచి సమగ్రమైన, స్థిరమైన పారిశుధ్య వ్యవస్థల వైపు (sustainable sanitation systems) అడుగులు వేస్తోందని ఈ విజయాలు చూపుతున్నాయి.

ఓడీఎఫ్ ప్లస్ (ODF Plus) గ్రామం అంటే ఏమిటి?

• ఓడీఎఫ్ ప్లస్ గ్రామం అనేది తన ‘బహిరంగ-మలవిసర్జన-రహిత’ హోదాను నిలబెట్టుకోవడంతో పాటు, ఘన-ద్రవ వ్యర్థాలను సమర్థవంతంగా నిర్వహిస్తూ, దృశ్యపరమైన పరిశుభ్రతను (visual cleanliness) కాపాడుకునే గ్రామం.

ఓడీఎఫ్ ప్లస్ గ్రామాలను మూడు దశలుగా వర్గీకరించారు:

కేవలం ప్రాథమిక పారిశుధ్యం నుంచి పూర్తి వ్యర్థాల నిర్వహణ, దృశ్యపరమైన పరిశుభ్రత వైపు క్రమంగా మారేలా ఈ వర్గీకరణ గ్రామాలను ప్రోత్సహిస్తుంది.

స్వచ్ఛత హి సేవ (Swachhata Hi Seva) అంటే ఏమిటి?

• ‘స్వచ్ఛత హి సేవ’ (SHS) అనేది 2017 నుండి నిర్వహిస్తున్న వార్షిక ప్రజల భాగస్వామ్య ప్రచారం (public-participation campaign).
• అక్టోబర్ 2న జరుపుకునే ‘స్వచ్ఛ భారత్ దివస్’ (Swachh Bharat Diwas) కంటే ముందు దీనిని నిర్వహిస్తారు. పౌరులు, సంస్థలు, ప్రభుత్వాలు ఉమ్మడిగా పరిశుభ్రత కార్యక్రమాలను చేపట్టడానికి ఇది ఒక నిర్దిష్ట సమయాన్ని కేటాయిస్తుంది.
• పాలన, కమ్యూనిటీ అభివృద్ధిలో ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని సూచించే ‘జన్ భాగీదారీ’ ఆధారంగా ఈ ప్రచారాన్ని నిర్వహిస్తారు.

ముఖ్యమైన పదాలు (Important Related Terms)

• శ్రమదాన్: సమాజ సంక్షేమం కోసం స్వచ్ఛందంగా, నిస్వార్థంగా శ్రమను అందించడం.
• స్వచ్ఛాగ్రహీలు: గ్రామ పంచాయతీ స్థాయిలో పరిశుభ్రతను ప్రోత్సహించే శిక్షణ పొందిన పారిశుధ్య కార్మికులు లేదా వలంటీర్లు.
• నిగరాణి సమితులు: ప్రజలు బహిరంగ మలవిసర్జన చేయకుండా ఆపి, పరిశుభ్రత పద్ధతులను పాటించేలా ఒప్పించే కమ్యూనిటీ సమూహాలు (Community groups).
• సఫాయ్ మిత్రలు: పరిశుభ్రత, ఘన-వ్యర్థాల నిర్వహణ, మురుగునీటి నిర్వహణలో (used-water management) పాలుపంచుకునే పారిశుధ్య కార్మికులు.

స్వచ్ఛత హి సేవ (SHS) 2026

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ (SHS) 2026 అనేది ‘హోల్-ఆఫ్-గవర్నమెంట్’ (సమగ్ర ప్రభుత్వ విధానం), ‘హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ’ (సమగ్ర సామాజిక విధానం) విధానాలను అనుసరిస్తుంది.

హోల్-ఆఫ్-గవర్నమెంట్ విధానం (Whole-of-Government Approach)

• వివిధ మంత్రిత్వ శాఖలు, విభాగాలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, స్థానిక సంస్థలు, ప్రభుత్వ సంస్థలు తమ పారిశుధ్య కార్యక్రమాలను సమన్వయం చేస్తాయి.

హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ విధానం (Whole-of-Society Approach)

• పౌరులు, విద్యార్థులు, యువజన సంఘాలు, ఎన్జీఓలు (NGOs), పారిశుధ్య కార్మికులు, విద్యా సంస్థలు, కమ్యూనిటీ గ్రూపులు సమష్టిగా ఇందులో పాల్గొంటాయి.
• ‘ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు, 2026’ గురించి, ముఖ్యంగా పౌరులు, సంస్థలు, చెత్తను ఉత్పత్తి చేసే వారి బాధ్యతల గురించి ఈ ప్రచారం అవగాహన కల్పిస్తుంది.

ప్రచార కార్యక్రమ పరిణామ క్రమంలో ముఖ్యమైన మైలురాళ్లు

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ 2017: ప్రజల నేతృత్వంలోని ఉద్యమానికి నాంది

మొదటి ప్రచార కార్యక్రమాన్ని 2017 సెప్టెంబర్ 15న ప్రారంభించారు. ఇది స్వచ్ఛంద భాగస్వామ్యాన్ని, స్వచ్ఛత ప్రతిజ్ఞను (Swachhata pledge) ప్రోత్సహించింది. ఆ సమయంలో:

• 2014 నుండి 4.82 కోట్ల మరుగుదొడ్లను నిర్మించారు.
• 2.38 లక్షల గ్రామాలు ఓడీఎఫ్‌గా (ODF) మారాయి.
• మరుగుదొడ్ల కవరేజ్ 2014లో ఉన్న 42% నుండి 2017 నాటికి 64% కి పెరిగింది.
• జాతీయ స్థాయి పెయింటింగ్ పోటీలో 2.46 కోట్ల మంది పిల్లలు పాల్గొన్నారు.

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ 2019: ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలపై దృష్టి

ఈ ప్రచారం క్లాత్ (గుడ్డ), జ్యూట్ (జనపనార) బ్యాగ్‌ల వంటి ప్రత్యామ్నాయాలను ప్రోత్సహించింది. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల సేకరణ, వాటిని వేరు చేసే (segregation) కార్యక్రమాలను నిర్వహించింది. ఈ సమయంలో:

• ఆరు రాష్ట్రాలు సింగిల్-యూజ్ ప్లాస్టిక్‌ను (single-use plastic) నిరుత్సాహపరిచాయి లేదా నిషేధించాయి.
• 171 జిల్లాలు కూడా ఇలాంటి చర్యలే తీసుకున్నాయి.

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ 2021: సమగ్ర పరిశుభ్రత

ఓడీఎఫ్ (ODF) విజయాలను నిలబెట్టుకోవడం, ఓడీఎఫ్ ప్లస్ (ODF Plus) కార్యకలాపాలను వేగవంతం చేయడంపై ఈ ప్రచారం దృష్టి సారించింది. ముఖ్యమైన చర్యలు:

• 60 లక్షల మందికి పైగా పాల్గొన్నారు.
• 1.5 లక్షలకు పైగా శ్రమదాన్ (shramdaan) కార్యక్రమాలు జరిగాయి.
• సింగిల్-యూజ్ ప్లాస్టిక్‌కు వ్యతిరేకంగా 43,000 కి పైగా గ్రామసభ తీర్మానాలు చేశారు.
• ద్రవ-వ్యర్థాల నిర్వహణ కోసం గృహ, కమ్యూనిటీ ఇంకుడు గుంతల (soak pits) నిర్మాణం చేపట్టారు.

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ 2022: దృశ్యపరమైన పరిశుభ్రత (Visual Cleanliness)

ఈ ప్రచారం 4R సూత్రాన్ని (4R principle) ప్రోత్సహించింది:

• రిఫ్యూజ్ (Refuse – తిరస్కరించడం)
• రెడ్యూస్ (Reduce – తగ్గించడం)
• రీయూజ్ (Reuse – తిరిగి ఉపయోగించడం)
• రీసైకిల్ (Recycle – రీసైకిల్ చేయడం)

పారిశుధ్యానికి సంబంధించిన శ్రమదాన్‌లో 9.81 కోట్ల మందికి పైగా ప్రజలు పాల్గొన్నారు.

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ 2023: చెత్త-రహిత భారతదేశం (Garbage-Free India)

కింది వాటిని శుభ్రం చేయడానికి భారీ స్థాయిలో చర్యలు చేపట్టారు:

• సముద్ర తీరాలు (Beaches)
• నదీ తీరాలు, జలాశయాల పరిసరాలు
• పాత చెత్త గుట్టలు (Legacy waste sites)
• పర్యాటక ప్రదేశాలు
• బహిరంగ ప్రదేశాలు
• నీటి వనరులు
• చెత్త పేరుకుపోయే అవకాశం ఉన్న ప్రాంతాలు

ఇది సఫాయ్ మిత్ర సంక్షేమ శిబిరాలను (SafaiMitra welfare camps) కూడా నిర్వహించింది. ‘ఇండియన్ స్వచ్ఛతా లీగ్ 2.0’ ద్వారా యువతను ఈ ప్రచారంలోకి తీసుకువచ్చింది.

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ 2024: ప్రవర్తనగా పరిశుభ్రత

“స్వభావ్ స్వచ్ఛత, సంస్కార్ స్వచ్ఛత” అనే ప్రధానాంశం (theme) పరిశుభ్రతను అలవాట్లు, సామాజిక విలువల (social values) తో అనుసంధానించింది. నిర్లక్ష్యానికి గురైన నివాస ప్రాంతాలు, రోడ్డు పక్కన ఉన్న స్థలాలు, మార్కెట్లను ఈ ప్రచారం మార్చివేసింది. ఇది కింది వాటిని కూడా ప్రోత్సహించింది:

• స్వచ్ఛ భారత్ సాంస్కృతిక ఉత్సవాలు
• స్వచ్ఛ ఫుడ్ స్ట్రీట్స్ (Swachh Food Streets)
• వ్యర్థాల నుంచి కళాకృతుల తయారీ (Waste-to-Art) కార్యక్రమాలు
• మొక్కలు నాటడం (Tree plantation)
• సఫాయ్ మిత్ర సంక్షేమం

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ 2025: స్వచ్ఛోత్సవ్

ఈ ప్రచారం పారిశుధ్య పద్ధతులను (sanitation practices) కమ్యూనిటీ వేడుకల్లోకి తీసుకువచ్చింది. దీని ఐదు మూలస్తంభాలు కింది వాటిని కవర్ చేశాయి:

• సీటీయూల (CTUs) రూపురేఖలు మార్చడం
• పరిశుభ్రమైన బహిరంగ ప్రదేశాలు
• సఫాయ్ మిత్ర సంక్షేమం
• పరిశుభ్రమైన, పర్యావరణ అనుకూల పండుగలు
• స్వచ్ఛత కోసం ప్రచారం (Advocacy for Swachhata)

ఈ ప్రచారంలో 15.75 లక్షల సీటీయూలను, 5.89 లక్షల బహిరంగ ప్రదేశాలను శుభ్రం చేశారు. పర్యావరణ అనుకూల పందిళ్లు (eco-friendly pandals), పండుగ తర్వాత పరిశుభ్రత, స్వచ్ఛత రంగోలీలను కూడా ఇది ప్రోత్సహించింది.

ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ 2026 ప్రాముఖ్యత

• ప్రవర్తనా మార్పు (Behavioural Change): పరిశుభ్రతను అప్పుడప్పుడు చేసే పనిగా కాకుండా దైనందిన అలవాటుగా (regular habit) మార్చాలని ఈ ప్రచారం భావిస్తోంది.
• పౌరుల యాజమాన్యం (Citizen Ownership): పరిశుభ్రత కేవలం ప్రభుత్వ బాధ్యత మాత్రమే అనుకోకుండా.. ‘జన్ భాగీదారీ’ (Jan Bhagidari) పౌరులను పారిశుధ్యంలో క్రియాశీల భాగస్వాములుగా (active partners) చేస్తుంది.
• యువత భాగస్వామ్యం (Youth Participation): పాఠశాల ఆధారిత కార్యక్రమాల ద్వారా చెత్తను వేరు చేయడం, పరిశుభ్రత, పర్యావరణ బాధ్యతను అర్థం చేసుకునే కొత్త తరాన్ని సృష్టించవచ్చు.
• పారిశుధ్య కార్మికుల గౌరవం: హెల్త్ క్యాంపులు, రక్షణ పరికరాలు, సంక్షేమ పథకాల అనుసంధానం ద్వారా సఫాయ్ మిత్రల (SafaiMitras) ముఖ్యమైన పాత్రను గుర్తిస్తారు.
• సర్క్యులర్ ఎకానమీ (Circular Economy): తిరిగి ఉపయోగించడం (Reuse), రీసైక్లింగ్, కంపోస్టింగ్, వ్యర్థాల నుంచి కళాకృతులు వంటి కార్యకలాపాలు చెత్తను తగ్గిస్తాయి. అదే సమయంలో వాటికి ఆర్థిక, సామాజిక విలువను (economic and social value) కల్పిస్తాయి.
• సుస్థిరమైన బహిరంగ ప్రదేశాలు: సీటీయూలను (CTUs) మార్చడం, వాటిని నిరంతరం నిర్వహించడం ద్వారా శుభ్రపరిచిన ప్రాంతాలు మళ్లీ మునుపటి స్థితికి (చెత్తాచెదారంతో) చేరకుండా నిరోధించవచ్చు.
• స్థానిక సంస్థల భాగస్వామ్యం: గ్రామసభలు, పట్టణ స్థానిక సంస్థలు జాతీయ ప్రచార లక్ష్యాలను గ్రామ, నగర స్థాయి చర్యలుగా మారుస్తాయి.
• వికసిత్ భారత్ (Viksit Bharat): పరిశుభ్రమైన పరిసరాలు, సమర్థవంతమైన వ్యర్థాల నిర్వహణ, ఆరోగ్యకరమైన సమాజం, బాధ్యతాయుతమైన పౌరసత్వం.. అభివృద్ధి చెందిన భారతదేశం (developed India) అనే విస్తృత లక్ష్యానికి మద్దతు ఇస్తాయి.

ప్రధాన సవాళ్లు

• ప్రవర్తనా మార్పును కొనసాగించడం: ప్రచార సమయం ముగిసిన తర్వాత ప్రజల భాగస్వామ్యం తగ్గిపోవచ్చు.
• మూలం వద్ద చెత్తను వేరు చేయడం (Source Segregation): గృహాలు, సంస్థలు చెత్తను సరిగ్గా వేరు చేయడంలో విఫలమైతే వ్యర్థాల ప్రాసెసింగ్ కష్టమవుతుంది.
• మార్పు చేసిన స్థలాల నిర్వహణ: క్రమం తప్పకుండా పర్యవేక్షించకపోతే ‘క్లీన్‌లీనెస్ టార్గెట్ యూనిట్స్’ (CTUs) మళ్లీ చెత్త డంపింగ్ పాయింట్లుగా (dumping points) మారవచ్చు.
• పారిశుధ్య కార్మికుల భద్రత: కార్మికులకు నిరంతరం రక్షణ పరికరాలు, ఆరోగ్య సేవలు, సంక్షేమ ప్రయోజనాలు (welfare benefits) అందాలి.
• మౌలిక సదుపాయాల నిర్వహణ: వ్యర్థాల శుద్ధి కర్మాగారాలు, మరుగుదొడ్లు, డ్రైనేజీ వ్యవస్థలు, పారిశుధ్య సౌకర్యాలను క్రమం తప్పకుండా నిర్వహించాలి (operation and maintenance).
• అసమాన స్థానిక సామర్థ్యం: ఆర్థిక వనరులు, సాంకేతిక నైపుణ్యాలు, వ్యర్థాల-ప్రాసెసింగ్ మౌలిక సదుపాయాల విషయంలో స్థానిక సంస్థల మధ్య వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి.
• ప్రతీకాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని దాటి ముందుకు వెళ్లడం: కేవలం కొద్దికాలం పాటు పరిశుభ్రత డ్రైవ్‌లు నిర్వహిస్తే సరిపోదు. క్రమబద్ధమైన సేకరణ, ప్రాసెసింగ్, రీసైక్లింగ్, సురక్షితమైన పారవేత (safe disposal) వంటివి వాటి తర్వాత కొనసాగాలి.

ముందుకు సాగే మార్గం

• స్వచ్ఛతను ఏడాది పొడవునా చేసే కార్యకలాపంగా మార్చాలి: వార్షిక ప్రచార సమయం ముగిసిన తర్వాత కూడా స్థానిక సంస్థలు, కమ్యూనిటీలు పరిశుభ్రత కార్యక్రమాలను కొనసాగించాలి.
• మూలం వద్ద వేరు చేయడాన్ని బలోపేతం చేయాలి: నాలుగు విధాలుగా చెత్తను వేరు చేయడం, సరైన వ్యర్థాల పారవేతపై గృహాలు, సంస్థలకు శిక్షణ ఇవ్వాలి.
• సీటీయూల దీర్ఘకాలిక నిర్వహణను నిర్ధారించాలి: మార్పు చేసిన ప్రతి ప్రదేశానికి ఒక బాధ్యతాయుతమైన సంస్థ, పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ (monitoring system), నిర్వహణ ప్రణాళిక ఉండాలి.
• సఫాయ్ మిత్రల రక్షణ: ఆరోగ్య పరీక్షలు, రక్షణ పరికరాలు, సంక్షేమ పథకాల అనుసంధానం, పని ప్రదేశంలో గౌరవం (dignity at work) అనేవి పారిశుధ్య పాలనలో (sanitation governance) శాశ్వత లక్షణాలుగా మారాలి.
• యువత భాగస్వామ్యాన్ని పెంచాలి: స్వచ్ఛతా జ్ఞాన యాత్రలు (Swachhata Gyan Yatras), పాఠశాల స్థాయి చర్చలను నిరంతర పారిశుధ్య విద్యతో (sanitation education) అనుసంధానించాలి.
• సర్క్యులారిటీని (Circularity) ప్రోత్సహించాలి: ఇంటి దగ్గరే కంపోస్టింగ్ చేయడం, తిరిగి ఉపయోగించడం, రీసైక్లింగ్, కబాడ్ సే జుగాడ్, కబాడ్ సే కలా వంటి కార్యక్రమాలను విస్తరించాలి.
• డిజిటల్ మానిటరింగ్ వాడాలి: సమస్యలను గుర్తించడానికి, వాటి పరిష్కారాన్ని పర్యవేక్షించడానికి, అలాగే మార్పు చేసిన ప్రదేశాలను మ్యాపింగ్ (mapping) చేయడానికి ‘స్వచ్ఛత యాప్’ (Swachhata App), ఎస్‌హెచ్‌ఎస్ (SHS) పోర్టల్‌ను ఉపయోగించాలి.
• స్థానిక స్థాయి సమీక్షలను బలోపేతం చేయాలి: గ్రామసభలు, అర్బన్ కౌన్సిల్ సమావేశాలు ఎప్పటికప్పుడు వ్యర్థాల నిర్వహణ, పబ్లిక్ టాయిలెట్లు, పరిశుభ్రత మౌలిక సదుపాయాలను సమీక్షించాలి.
• సమగ్ర సామాజిక భాగస్వామ్యాన్ని నిర్వహించాలి: సుస్థిరమైన పారిశుధ్యం కోసం ప్రభుత్వ విభాగాలు, పాఠశాలలు, పౌర సంఘాలు, ఎన్జీఓలు, వ్యాపార సంస్థలు ఉమ్మడి బాధ్యత (shared responsibility) తీసుకోవాలి.

ముగింపు

‘స్వచ్ఛత హి సేవ 2026’.. స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ మౌలిక సదుపాయాల కల్పన నుండి కమ్యూనిటీ ఓనర్‌షిప్ (సమాజ యాజమాన్యం), స్థిరమైన ప్రవర్తనా మార్పు వైపు మారుతుందనడానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ఇది యువత, పారిశుధ్య కార్మికులు, మూలం వద్ద చెత్తను వేరు చేయడం, బహిరంగ ప్రదేశాలు, వనరుల పునరుద్ధరణపై దృష్టి సారించడం ద్వారా పారిశుధ్యానికి విస్తృత సామాజిక, పర్యావరణ అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ప్రచార సమయం ముగిసిన తర్వాత కూడా పరిశుభ్రతను కొనసాగించి, దానిని రోజువారీ పౌర బాధ్యతగా (civic responsibility) మార్చుకున్నప్పుడే ఈ ప్రచారం దీర్ఘకాలిక విజయం సాధిస్తుంది.