టేబుల్ ఆఫ్ కంటెంట్
ప్రాముఖ్యత (Relevance): జీఎస్ పేపర్ II (GS Paper II) – న్యాయవ్యవస్థ (Judiciary) | పాలన (Governance) | రాజ్యాంగ నిబంధనలు (Constitutional Provisions)
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- ఆర్టికల్ 124 (Article 124), సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) చట్టం 1956 (Supreme Court (Number of Judges) Act 1956), కొలీజియం వ్యవస్థ (Collegium System), మంజూరైన న్యాయమూర్తుల సంఖ్య (Sanctioned strength), న్యాయవ్యవస్థలో ఖాళీలు (Judicial vacancies).
మెయిన్స్ కోసం:
- న్యాయ సంస్కరణలు (Judicial reforms), పెండింగ్ కేసులు (Pendency of cases), న్యాయం అందుబాటు (Access to justice), న్యాయవ్యవస్థ మౌలిక సదుపాయాలు (Judicial infrastructure), రాజ్యాంగ పాలన (Constitutional governance), న్యాయవ్యవస్థ సామర్థ్యం (Judicial efficiency).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
- భారతదేశ సుప్రీంకోర్టులో (Supreme Court) మంజూరైన న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను 34 నుండి 38 కి పెంచే ప్రతిపాదనకు కేంద్ర మంత్రివర్గం (Union Cabinet) ఆమోదం తెలిపింది.
- వచ్చే పార్లమెంట్ సమావేశాల్లో ప్రభుత్వం సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) చట్టం, 1956ను (Supreme Court (Number of Judges) Act, 1956) సవరించడానికి ఒక బిల్లును ప్రవేశపెట్టనుంది.
- సుప్రీంకోర్టులో ప్రస్తుతం 92,000 కు పైగా కేసులు పెండింగ్లో ఉన్నాయి. ఈ కేసుల భారం పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో ప్రభుత్వం ఈ నిర్ణయం తీసుకుంది.
సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్యకు రాజ్యాంగ ఆధారం
ఆర్టికల్ 124(1) (Article 124(1))
- ఆర్టికల్ 124 (Article 124) భారతదేశంలో సుప్రీంకోర్టును (Supreme Court) ఏర్పాటు చేస్తుంది.
- సుప్రీంకోర్టులో వీరు ఉంటారని ఈ నిబంధన చెబుతుంది:
- భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (Chief Justice of India – CJI)
- అలాగే చట్టం ద్వారా పార్లమెంటు నిర్ణయించే ఇతర న్యాయమూర్తులు.
- దీని ప్రకారం, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పెంచే పూర్తి అధికారం పార్లమెంటుకు (Parliament) మాత్రమే ఉంది.
సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) చట్టం, 1956 అంటే ఏమిటి?
- సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల మంజూరైన సంఖ్యను (Sanctioned strength) ఈ చట్టం నియంత్రిస్తుంది.
- రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(1) నిబంధనల ప్రకారం పార్లమెంటు ఈ చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది.
- కోర్టులో కేసుల సంఖ్య, పనిభారం పెరుగుతున్న కొద్దీ న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పెంచడానికి పార్లమెంటు ఈ చట్టాన్ని పలుమార్లు సవరించింది.
ఇటీవలి కేంద్ర మంత్రివర్గ నిర్ణయం
- భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తితో కలుపుకుని న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను 34 నుండి 38 కి పెంచేందుకు కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదం తెలిపింది.
- న్యాయవ్యవస్థ సామర్థ్యాన్ని (Judicial capacity) పెంచడం, పెండింగ్ కేసులను తగ్గించడం ఈ సవరణ ప్రధాన లక్ష్యం.
- సుప్రీంకోర్టులో త్వరలో జరగబోయే పదవీ విరమణలు (Retirements), ప్రస్తుతం ఉన్న ఖాళీలను దృష్టిలో ఉంచుకుని ప్రభుత్వం ఈ నిర్ణయం తీసుకుంది.
సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పరిణామం
| సంవత్సరం (Year) | న్యాయమూర్తుల సంఖ్య (సీజేఐ కాకుండా) (Strength – Excluding CJI) | మొత్తం సంఖ్య (Total Strength) |
|---|---|---|
| 1950 | 7 | 8 |
| 1956 | 10 | 11 |
| 1960 | 13 | 14 |
| 1977 | 17 | 18 |
| 1986 | 25 | 26 |
| 2008 | 30 | 31 |
| 2019 | 33 | 34 |
| 2026 (ప్రతిపాదితం) | 37 | 38 |
న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను ఎందుకు పెంచుతున్నారు?
పెరుగుతున్న పెండింగ్ కేసులు (Rising Case Pendency)
- ప్రస్తుతం సుప్రీంకోర్టులో 92,000 కు పైగా కేసులు పెండింగ్లో ఉన్నాయి.
- కరోనా మహమ్మారి తర్వాత పెండింగ్ కేసులు గణనీయంగా పెరిగాయి.
- ఈ-ఫైలింగ్ (E-filing), డిజిటల్ సదుపాయాలు పెరగడం వల్ల కోర్టుకు వచ్చే కేసుల సంఖ్య కూడా పెరిగింది.
న్యాయవ్యవస్థలో ఖాళీలు (Judicial Vacancies)
- పదవీ విరమణల వల్ల ఏర్పడిన ఖాళీలు ప్రస్తుతం ఉన్న న్యాయమూర్తులపై పనిభారాన్ని పెంచాయి.
- 2026 లో మరింత మంది న్యాయమూర్తులు పదవీ విరమణ చేయనున్నారు. వారిలో కొందరు:
- జస్టిస్ జె.కె. మహేశ్వరి
- జస్టిస్ పంకజ్ మిథాల్
- జస్టిస్ సంజయ్ కరోల్
విస్తరిస్తున్న కేసుల పరిధి
- సుప్రీంకోర్టు ఇప్పుడు రాజ్యాంగపరమైన అంశాలు, ప్రజా ప్రయోజన వాజ్యాలు (PILs), ఎన్నికల వివాదాలు, దేశవ్యాప్తంగా వచ్చే అప్పీళ్లను విచారిస్తోంది.
- సమాజంలో, ఆర్థిక వ్యవస్థలో వస్తున్న మార్పుల వల్ల కేసుల సంఖ్య (Litigation) విపరీతంగా పెరుగుతోంది.
న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెంపు ప్రాముఖ్యత
- కేసుల సత్వర పరిష్కారం (Faster Disposal of Cases): ఎక్కువ మంది న్యాయమూర్తులు ఉంటే పెండింగ్ కేసులు తగ్గుతాయి. కేసుల పరిష్కార రేటు పెరుగుతుంది.
- న్యాయం సులభంగా అందడం (Better Access to Justice): సకాలంలో విచారణ జరగడం వల్ల పౌరులకు న్యాయం త్వరగా అందుతుంది.
- ప్రస్తుతం ఉన్న న్యాయమూర్తులపై భారం తగ్గడం (Reduced Burden on Existing Judges): ప్రస్తుతం న్యాయమూర్తులు విపరీతమైన పనిభారాన్ని ఎదుర్కొంటున్నారు. కొత్త నియామకాల వల్ల ఈ భారం తగ్గుతుంది.
- రాజ్యాంగ పాలనను బలోపేతం చేయడం (Strengthening Constitutional Governance): తగినంత మంది న్యాయమూర్తులు ఉంటే రాజ్యాంగ ధర్మాసనాలు (Constitutional benches) మరింత సమర్థవంతంగా పనిచేస్తాయి.
న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పెంచడం దాటి ఉన్న సవాళ్లు
- మౌలిక సదుపాయాల కొరత (Infrastructure Constraints): కోర్టులో మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచకుండా, కేవలం న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పెంచితే కేసుల జాప్యం పూర్తిగా తీరదు.
- ప్రక్రియలో జాప్యం (Procedural Delays): పదేపదే వాయిదాలు వేయడం, సుదీర్ఘమైన కోర్టు ప్రక్రియలు పెండింగ్ కేసులకు ప్రధాన కారణాలుగా ఉన్నాయి.
- ఖాళీల భర్తీలో జాప్యం (Vacancy Delays): మంజూరైన పోస్టులు పెరిగినప్పటికీ, న్యాయమూర్తుల నియామకాల్లో జాప్యం కొనసాగుతూనే ఉంది.
- దిగువ కోర్టుల్లో సాంకేతికత వాడకం తక్కువగా ఉండటం (Limited Use of Technology in Lower Judiciary): అత్యధిక పెండింగ్ కేసులు కింది కోర్టుల్లోనే (Subordinate courts) ఉన్నాయి. ఈ వ్యవస్థను పూర్తిగా సంస్కరించాల్సిన అవసరం ఉంది.
ముగింపు
సుప్రీంకోర్టులో న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పెంచాలనే నిర్ణయం భారతదేశంలో పెరుగుతున్న కేసుల తీవ్రతను సూచిస్తుంది. న్యాయవ్యవస్థ సామర్థ్యాన్ని (Judicial capacity) పెంచడం అనేది పెండింగ్ కేసులను తగ్గించే దిశగా ఒక ముఖ్యమైన అడుగు. అయినప్పటికీ, అర్థవంతమైన న్యాయ సంస్కరణలు రావాలంటే మౌలిక సదుపాయాలు మెరుగుపడాలి, కోర్టు ప్రక్రియలు వేగవంతం కావాలి, నియామకాలు సకాలంలో జరగాలి. రాజ్యాంగ హక్కులను (Constitutional rights) రక్షించడానికి, సమర్థవంతమైన న్యాయాన్ని అందించడానికి బలమైన న్యాయవ్యవస్థ ఎంతో అవసరం.
బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (CARE MCQs)
ప్ర. భారతదేశ సుప్రీంకోర్టుకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పెంచే అధికారం పార్లమెంటుకు (Parliament) ఉంది.
- రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124 (Article 124) కింద సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) చట్టం, 1956 ను ప్రభుత్వం తీసుకువచ్చింది.
- న్యాయవ్యవస్థతో సంప్రదింపులు జరపకుండా రాష్ట్రపతి స్వతంత్రంగా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (a)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం 1 సరైనది: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124 చట్టం ద్వారా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను నియంత్రించే, పెంచే అధికారాన్ని పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల మంజూరైన సంఖ్యను (Sanctioned strength) నిర్ణయించడానికి ఆర్టికల్ 124 నిబంధనల కింద సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) చట్టం, 1956 ను తీసుకువచ్చారు.
- వాక్యం 3 సరికానిది: న్యాయమూర్తులను అధికారికంగా రాష్ట్రపతి నియమించినప్పటికీ, ఈ నియామక ప్రక్రియలో కొలీజియం వ్యవస్థ (Collegium System) ద్వారా న్యాయవ్యవస్థను కచ్చితంగా సంప్రదించాలి. ఈ విషయంలో రాష్ట్రపతి స్వతంత్రంగా వ్యవహరించరు.
ప్ర. కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- రాజ్యాంగ ధర్మాసనంలో (Constitution Bench) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) కచ్చితంగా భాగం కావాల్సిన అవసరం లేదు.
- భారతదేశ సుప్రీంకోర్టు చరిత్రలో అతిపెద్ద రాజ్యాంగ ధర్మాసనం 1950 లోని ఎ.కె. గోపాలన్ కేసులో ఏర్పడింది.
- రాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు సంబంధించిన వివాదాలపై కేవలం సుప్రీంకోర్టుకు మాత్రమే ప్రత్యేక అధికార పరిధి (Exclusive jurisdiction) ఉంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
(a) కేవలం ఒకటి
(b) కేవలం రెండు
(c) కేవలం మూడు
(d) ఏదీ కాదు
జవాబు: (b)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం 1 సరైనది: రాజ్యాంగ ధర్మాసనంలో (Constitution Bench) ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) కచ్చితంగా ఉండాలనే నియమం లేదు. సీజేఐ ‘మాస్టర్ ఆఫ్ ది రోస్టర్’గా (Master of the Roster) వ్యవహరిస్తారు. ఏ కేసులను రాజ్యాంగ ధర్మాసనం విచారిస్తుందో నిర్ణయించే పూర్తి అధికారం ఆయనకు ఉంటుంది. కేశవానంద భారతి వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ, ఎ.కె. గోపాలన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ మద్రాస్ లాంటి ఎన్నో ముఖ్యమైన కేసులను రాజ్యాంగ ధర్మాసనాలు విచారించాయి.
- వాక్యం 2 సరికానిది: సుప్రీంకోర్టు చరిత్రలో అతిపెద్ద రాజ్యాంగ ధర్మాసనం కేశవానంద భారతి వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ కేసు (1973) లో ఏర్పడింది. ఇందులో 13 మంది న్యాయమూర్తులు ఉన్నారు.
- వాక్యం 3 సరైనది: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 71 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి లేదా ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు సంబంధించి వచ్చే అన్ని అనుమానాలు, వివాదాలను కేవలం సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే విచారించి నిర్ణయం తీసుకుంటుంది.
ప్ర. భారతదేశంలో సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానానికి సంబంధించి, కింది వాటిలో సరైన వాక్యం ఏది?
(a) న్యాయమూర్తిని తొలగించే తీర్మానాన్ని పార్లమెంటు ఉభయ సభలు మొత్తం సభ్యుల సాధారణ మెజారిటీతో (Simple majority) ఆమోదించాలి.
(b) అంతర్గత విచారణ తర్వాత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) ఇచ్చే సిఫార్సు ఆధారంగా రాష్ట్రపతి తొలగింపు ఉత్తర్వులు జారీ చేయవచ్చు.
(c) ప్రతి సభ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించాలి. ఆ సభలోని మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ మద్దతు ఉండాలి. అలాగే సభకు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల (Two-thirds) మెజారిటీ మద్దతు ఆ తీర్మానానికి ఉండాలి.
(d) సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం (Supreme Court collegium) నిర్ణయించిన విధంగా ‘రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన’ లేదా ‘తీవ్రమైన దుష్ప్రవర్తన’ అనేవి న్యాయమూర్తిని తొలగించడానికి కారణాలుగా ఉంటాయి.
జవాబు: (c)
వివరణ (Explanation):
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(4) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. ఇదే విధానం హైకోర్టు న్యాయమూర్తులకు కూడా (ఆర్టికల్ 217) వర్తిస్తుంది. న్యాయమూర్తిని తొలగించడానికి పార్లమెంటు ఉభయ సభలు ఒకే సమావేశంలో రాష్ట్రపతికి ఒక తీర్మానాన్ని పంపాలి. ఆ తర్వాతే రాష్ట్రపతి తొలగింపు ఉత్తర్వులు ఇస్తారు. ఈ తీర్మానానికి ప్రతి సభలో ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special majority) మద్దతు ఉండాలి. అంటే ఆ సభలోని మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ మద్దతు ఉండాలి. అలాగే హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల (Two-thirds) మెజారిటీ ఆమోదం తెలపాలి. ‘నిరూపించబడిన దుష్ప్రవర్తన’ (Proved misbehaviour) లేదా ‘అసమర్థత’ (Incapacity) కారణాలతోనే వారిని తొలగిస్తారు. న్యాయమూర్తుల విచారణ చట్టం, 1968 (Judges Inquiry Act, 1968) ఈ తొలగింపు ప్రక్రియను నియంత్రిస్తుంది.
ప్ర. భారతదేశంలో వివిధ రాజ్యాంగ పదవుల్లో ఉన్న వ్యక్తుల పదవీకాలం, సేవా షరతులకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- భారత కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (CAG) ఆరేళ్ల పాటు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు వచ్చే వరకు (ఏది ముందైతే అది) పదవిలో కొనసాగుతారు.
- ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC), ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు (ECs) ఆరేళ్ల పాటు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు వచ్చే వరకు పదవిలో ఉంటారు. వీరందరినీ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే పద్ధతిలోనే తొలగిస్తారు.
- భారత అటార్నీ జనరల్ (AG) రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత కాలం పదవిలో ఉంటారు. ఆయన వేతనాన్ని పార్లమెంటు (Parliament) నిర్ణయిస్తుంది.
- ఒక గవర్నర్ను (Governor) దుష్ప్రవర్తన లేదా అసమర్థత కారణాలపై రాష్ట్రపతి తొలగించవచ్చు. ఇందుకు రాష్ట్ర శాసనసభ (State Legislature) ఒక అభిశంసన ప్రక్రియను (Impeachment process) చేపట్టాలి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
(a) కేవలం ఒకటి
(b) కేవలం రెండు
(c) కేవలం మూడు
(d) ఏదీ కాదు
జవాబు: (a)
వివరణ (Explanation):
- వాక్యం 1 సరైనది: భారత కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (CAG) ఆరేళ్ల పాటు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు వచ్చే వరకు పదవిలో ఉంటారు. కాగ్ (విధులకు, అధికారాలకు, సేవా షరతులకు సంబంధించిన) చట్టం, 1971 దీనికి ప్రాతిపదిక. దీనిని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 148(3) కింద రూపొందించారు.
- వాక్యం 2 సరికానిది: ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC), ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లు (ECs) ఆరేళ్ల పాటు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు వచ్చే వరకు పదవిలో ఉంటారు. అయితే, వారిని తొలగించే పద్ధతి వేరువేరుగా ఉంటుంది. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే పద్ధతిలోనే ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ను తొలగిస్తారు. కానీ, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లను కేవలం ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ సిఫార్సు ఆధారంగా మాత్రమే తొలగిస్తారు. అందరినీ ఒకే పద్ధతిలో తొలగించరు.
- వాక్యం 3 సరికానిది: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 76(4) ప్రకారం భారత అటార్నీ జనరల్ (AG) రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత కాలం పదవిలో ఉంటారు. అయితే, ఆయన వేతనాన్ని పార్లమెంటు కాదు, రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు.
- వాక్యం 4 సరికానిది: ఆర్టికల్ 156(1) ప్రకారం ఒక గవర్నర్ రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత కాలం పదవిలో ఉంటారు. గవర్నర్ను తొలగించడానికి రాజ్యాంగంలో ఎలాంటి ప్రత్యేక కారణాలు తెలుపలేదు. అలాగే రాష్ట్ర శాసనసభలో ఎలాంటి అభిశంసన ప్రక్రియ (Impeachment process) అవసరం లేదు. ఎలాంటి కారణం చెప్పకుండా రాష్ట్రపతి ఎప్పుడైనా గవర్నర్ను పదవి నుంచి తొలగించవచ్చు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్ర1. సుప్రీంకోర్టు కూర్పును (Composition) ఏ ఆర్టికల్ వివరిస్తుంది?
జవాబు: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124 (Article 124).
ప్ర2. సుప్రీంకోర్టులో ప్రతిపాదించిన కొత్త న్యాయమూర్తుల సంఖ్య ఎంత?
జవాబు: భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తితో కలుపుకుని మొత్తం 38 మంది న్యాయమూర్తులు.
ప్ర3. న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను ఎందుకు పెంచుతున్నారు?
జవాబు: పెండింగ్ కేసులను (Pendency) తగ్గించడానికి, న్యాయవ్యవస్థ సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి ప్రభుత్వం ఈ నిర్ణయం తీసుకుంది.
ప్ర4. సుప్రీంకోర్టు నియామకాలకు పేర్లను ఎవరు సిఫార్సు చేస్తారు?
జవాబు: సుప్రీంకోర్టు కొలీజియం (Supreme Court Collegium) పేర్లను సిఫార్సు చేస్తుంది.
ప్ర5. న్యాయవ్యవస్థలో పెండింగ్ కేసులు (Judicial pendency) ఎందుకు ఒక పెద్ద సమస్యగా మారాయి?
జవాబు: కేసులు పెండింగ్లో ఉండటం వల్ల పౌరులకు న్యాయం అందడంలో తీవ్ర జాప్యం జరుగుతుంది. అలాగే కక్షిదారులపై, కోర్టులపై పనిభారం విపరీతంగా పెరుగుతుంది.
మూలం: ది హిందూ (The Hindu)
