భారతదేశంలో పదేపదే జరుగుతున్న తొక్కిసలాటలు: ఇది గుంపు నిర్వహణ వైఫల్యమా? లేక పాలనాపరమైన లోపమా?

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

ఇటీవల బీహార్‌లోని నలంద జిల్లా మఘ్రా గ్రామంలో ఉన్న మా శీతలా దేవి ఆలయంలో తీవ్ర విషాదం చోటుచేసుకుంది. భక్తుల రద్దీ విపరీతంగా పెరగడంతో బారికేడ్లు విరిగిపోయి, తొక్కిసలాట జరిగింది. ఈ ఘటనలో ఎనిమిది మంది మహిళలు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. మతపరమైన పెద్ద కార్యక్రమాల్లో జనాన్ని నియంత్రించడంలో (Crowd management) ఉన్న తీవ్రమైన లోపాలను ఈ ఘటన మరోసారి కళ్లకు కట్టింది.

నేపథ్యం (Background)

భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా మతపరమైన ఉత్సవాలు, పండుగలు, భారీ సమావేశాలలో తొక్కిసలాటలు జరగడం పదేపదే చూస్తున్నాం. జనాభా రద్దీ ఎక్కువగా ఉండటం, సరైన మౌలిక సదుపాయాలు లేకపోవడం, భద్రతా నియమాలను కఠినంగా అమలు చేయకపోవడం వల్లే ఇలాంటి విపత్తులు ఎదురవుతున్నాయి. పాత ఘటనల నుంచి పాఠాలు నేర్చుకోకపోవడం వల్ల ఈ సమస్య అలాగే కొనసాగుతోంది.

తొక్కిసలాట అంటే ఏమిటి? (Concept of Stampede)

• పండుగలు, సభల సమయంలో జనం అకస్మాత్తుగా తీవ్ర భయాందోళనలతో (Panic) పరుగులు తీయడాన్ని, లేదా రద్దీని తట్టుకోలేక బారికేడ్లు విరిగిపోయి ఒకరిపై ఒకరు పడిపోవడాన్ని ‘తొక్కిసలాట’ (Stampede) అంటారు.
• ఇలాంటి ఘటనల్లో ఎక్కువ మరణాలు ‘కంప్రెసివ్ ఆస్ఫిక్సియా’ (Compressive Asphyxia) వల్ల జరుగుతాయి. అంటే, జనం ఒత్తిడి విపరీతంగా పెరిగిపోయి ఊపిరాడక చనిపోవడం.

నలంద ఘటనలోని ముఖ్యాంశాలు

• మా శీతలా దేవి ఆలయానికి భక్తులు అకస్మాత్తుగా పోటెత్తారు. జనం ఒత్తిడిని తట్టుకోలేక అక్కడున్న బారికేడ్లు విరిగిపోయాయి.
• దీంతో జనం భయపడిపోయి పరుగులు తీశారు. అధికారుల వద్ద జనాన్ని నియంత్రించే సరైన ప్రణాళిక (Crowd management mechanism) లేకపోవడం వల్లే ఎనిమిది నిండు ప్రాణాలు గాల్లో కలిశాయి.

గణాంకాలు – ట్రెండ్స్ (Data and Trends)

• గత 30 ఏళ్లలో భారతదేశంలో దాదాపు 4,000 తొక్కిసలాట ఘటనలు నమోదయ్యాయి.
• నేషనల్ క్రైమ్ రికార్డ్స్ బ్యూరో (NCRB) నివేదిక ప్రకారం, 2000 నుంచి 2022 మధ్యకాలంలో ఇలాంటి ఘటనల్లో ఏకంగా 3,074 మంది మరణించారు. (1996 నుంచి NCRB ఈ డేటాను నమోదు చేస్తోంది).
• ఒక్క 2025 సంవత్సరంలోనే గుంపుల రద్దీ (Crowd crush) వల్ల సుమారు 90 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు.

ప్రధాన సమస్యలు – కారణాలు (Core Issues & Causes)

• ప్రణాళికా లోపం: కార్యక్రమానికి ముందుగానే శాస్త్రీయంగా జనం రద్దీని అంచనా వేయకపోవడం (Risk assessment). ఎంత మంది వస్తారో ముందుగా ఊహించలేకపోవడం.
• పాలనా వైఫల్యం (Governance Deficit): భద్రతా ప్రమాణాలను కఠినంగా అమలు చేయకపోవడం. వివిధ ప్రభుత్వ శాఖల మధ్య సమన్వయం (Coordination) లోపించడం.
• మౌలిక వసతుల లేమి: ఇరుకైన ప్రదేశాలు (Confined spaces), బలహీనమైన బారికేడ్లు కూడా ప్రమాద తీవ్రతను పెంచుతాయి.
• వదంతులు (Rumours): తప్పుడు సమాచారం, పుకార్లు వేగంగా వ్యాపించినప్పుడు ప్రజలు భయంతో పరుగులు తీసి ప్రమాదంలో పడుతున్నారు.

దీనివల్ల కలిగే ప్రభావాలు (Implications)

• మానవతా ప్రభావాలు (Humanitarian): అమాయకుల ప్రాణాలు పోతున్నాయి. ఎక్కువగా మహిళలు, పిల్లలు, వృద్ధులు (Vulnerable groups) ఈ తొక్కిసలాటలకు బలవుతున్నారు.
• పాలనాపరమైన ప్రభావాలు (Governance): ప్రభుత్వ ప్రణాళిక, భద్రతా వైఫల్యాలను ఈ ఘటనలు బహిర్గతం చేస్తాయి.
• సామాజిక ప్రభావాలు (Social): ఇలాంటి ఘటనలు భారీ సమ్మేళనాలకు వెళ్లాలంటేనే ప్రజల్లో తీవ్రమైన భయాన్ని సృష్టిస్తున్నాయి.
• ఆర్థిక ప్రభావాలు (Economic): బాధితులకు నష్టపరిహారం, వైద్య ఖర్చుల వల్ల ప్రభుత్వ ఖజానాపై ఆర్థిక భారం పడుతుంది.

ఎన్డీఎంఏ మార్గదర్శకాలు (NDMA Guidelines)

జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (National Disaster Management Authority) కింది సూచనలు చేస్తోంది:

• నిరంతర పర్యవేక్షణ: సీసీటీవీలు, డ్రోన్ల ద్వారా ఎప్పటికప్పుడు జనం రద్దీని గమనించాలి (Real-time monitoring).
• వసతుల కల్పన: జనం లోపలికి రావడానికి, బయటకు వెళ్లడానికి వేర్వేరు దారులు (Separate entry and exit) ఉండాలి. అంబులెన్సులు వెళ్లడానికి అత్యవసర మార్గాలు ఏర్పాటు చేయాలి.
• సామర్థ్య అంచనా (Capacity Mapping): ఒక ప్రదేశంలో ఎంత మంది పట్టగలరో ముందే లెక్కించి, అంతకంటే ఎక్కువ మందిని అనుమతించకూడదు.
• సమాచార వ్యవస్థ: పబ్లిక్ అడ్రస్ సిస్టమ్ (మైకులు) ద్వారా ఎప్పటికప్పుడు స్పష్టమైన సమాచారం అందించి పుకార్లను (Rumours) అరికట్టాలి.

సవాళ్లు – విమర్శలు (Challenges)

• భారతదేశంలో జరిగే కార్యక్రమాలకు లక్షలాది మంది వస్తుంటారు. భిన్నత్వంతో కూడిన ఇంత పెద్ద జనసమూహాన్ని కంట్రోల్ చేయడం కత్తిమీద సాము లాంటిది.
• భద్రతా నిబంధనలను పాటించకపోవడం ప్రజల్లోనూ ఒక అలవాటుగా మారింది. ప్రమాదాన్ని ముందుగా పసిగట్టి వెంటనే స్పందించడం సవాలుగా మారింది. పాత ఘటనల నుంచి గుణపాఠాలు నేర్చుకోకపోవడం అతిపెద్ద విమర్శ.

ముందున్న మార్గం (Way Forward)

• కృత్రిమ మేధ (AI) సాంకేతికతను ఉపయోగించి జనం ప్రవర్తనను, రద్దీని ముందుగానే శాస్త్రీయంగా అంచనా వేయాలి.
• ఇ-టికెటింగ్ (e-ticketing) వంటి డిజిటల్ విధానాల ద్వారా మాత్రమే జనం ప్రవేశాన్ని అనుమతించాలి.
• జనం ఇబ్బంది పడుతున్నారని తెలిపే ముందస్తు సంకేతాలను గుర్తించి, వేగంగా స్పందించేలా సిబ్బందికి ప్రత్యేక శిక్షణ (Training) ఇవ్వాలి. పక్కా స్టాండర్డ్ ఆపరేటింగ్ ప్రొసీజర్స్ (SOPs) అమలు చేయాలి.
• రద్దీ సమయాల్లో ఎలా సురక్షితంగా మెలగాలో ప్రజల్లో విస్తృత అవగాహన (Public awareness) కల్పించాలి.

ముగింపు (Conclusion)

నలంద తొక్కిసలాట ఘటన, శాస్త్రీయబద్ధమైన గుంపు నిర్వహణ (Scientific crowd management), భద్రతా నియమాల కఠిన అమలు (Strict enforcement of safety protocols) ఎంత అవసరమో మరోసారి గుర్తుచేసింది. ఇలాంటి ఘటనలు పదేపదే జరగడం అనేది పరిపాలన (Governance) మరియు సంసిద్ధతలో (Preparedness) ఉన్న లోపాలను సూచిస్తుంది. భారీ సమావేశాలలో ప్రజల భద్రతను నిర్ధారించడానికి ఆధునిక సాంకేతికత (Technology), పక్కా ప్రణాళిక (Effective planning), అలాగే ప్రజల ప్రవర్తనలో మార్పు (Behavioural change) ఎంతో అవసరం.