భారతదేశంలో ప్రభుత్వ పాఠశాలల మూసివేత: హేతుబద్ధీకరణ, విద్యార్థుల మినహాయింపు, విద్యా హక్కు

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

గత దశాబ్ద కాలంలో దేశవ్యాప్తంగా సుమారు 94,000 ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మూతపడ్డాయని నీతి ఆయోగ్ ఇటీవల ఒక నివేదికలో పేర్కొంది. అంటే సగటున రోజుకు దాదాపు 25 పాఠశాలలు మూతపడ్డాయి. దీనివల్ల ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో పిల్లల నమోదు (Enrolment) 2.26 కోట్లు తగ్గింది. 2005లో మొత్తం విద్యార్థుల నమోదులో 71% వాటాతో ఉన్న ప్రభుత్వ పాఠశాలల సంఖ్య, 2024-25 నాటికి 49.24%కి పడిపోయింది.

ప్రభుత్వ పాఠశాలలను ఎందుకు మూసివేస్తున్నారు? (Why are Government Schools Shutting Down?)

• దేశవ్యాప్తంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ప్రధానంగా పాఠశాలల హేతుబద్ధీకరణ (School rationalisation) పేరుతో ప్రభుత్వ పాఠశాలలను మూసివేస్తున్నాయి లేదా విలీనం చేస్తున్నాయి.
• పాఠశాలల హేతుబద్ధీకరణ అంటే తక్కువ మంది విద్యార్థులు ఉన్న పాఠశాలలను మూసివేయడం లేదా సమీపంలోని వేరే పాఠశాలలో విలీనం చేసి, ఆ పిల్లలను అక్కడికి పంపడం. జాతీయ విద్యా విధానం 2020 (NEP 2020) ఈ హేతుబద్ధీకరణను సమర్థిస్తోంది. కానీ అదే సమయంలో పరిసరాల్లో పాఠశాలలు ఉండాలనే (Neighbourhood schools) భావనకు ముప్పు వాటిల్లకూడదని కూడా హెచ్చరించింది.
• సమస్య ఏమిటంటే, ఈ మూసివేతలకు కేవలం జనాభా మార్పు, వలసలు లేదా పట్టణీకరణ మాత్రమే కారణం కాదు. ఎక్కువ దూరం ప్రయాణించలేని లేదా ప్రైవేట్ పాఠశాలలకు మారలేని పిల్లలపై ప్రభావం చూపే విధంగా, పలు రాష్ట్రాల్లో ప్రభుత్వాలు సమన్వయంతో తీసుకున్న పాలనాపరమైన నిర్ణయాలుగానే ఈ మూసివేతలు కనిపిస్తున్నాయి.

ప్రభుత్వ పాఠశాలల మూసివేతలో జాతీయ ధోరణి (National Trend in Government School Closures)

లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టిన ప్రభుత్వ డేటా, ప్రభుత్వ విద్యా మౌలిక సదుపాయాల్లో స్పష్టమైన క్షీణతను చూపుతోంది.

ఇది ప్రభుత్వ పాఠశాలల సంఖ్య క్షీణిస్తుండగా, అదే సమయంలో ప్రైవేట్ పాఠశాలల సంఖ్య పెరుగుతోందని స్పష్టంగా సూచిస్తోంది.

తీవ్రంగా ప్రభావితమైన రాష్ట్రాలు (Worst-Affected States)

1. ఉత్తరప్రదేశ్ (Uttar Pradesh)

పాఠశాలల సంఖ్యలో అత్యంత తీవ్రమైన క్షీణత ఉత్తరప్రదేశ్‌లో కనిపించింది. కేవలం ఒకే సంవత్సరంలో ప్రభుత్వ పాఠశాలల సంఖ్య సుమారు 1.63 లక్షల నుంచి 1.38 లక్షలకు పడిపోయింది. అంటే 25,000 కంటే ఎక్కువ పాఠశాలలు మూతపడ్డాయి.

2. మధ్యప్రదేశ్ (Madhya Pradesh)

మధ్యప్రదేశ్‌లో ప్రభుత్వ పాఠశాలల సంఖ్య 2018-19లో సుమారు 1.22 లక్షలు ఉండగా, మరుసటి ఏడాదికి 99,411కి పడిపోయింది. పన్నెండు నెలల వ్యవధిలోనే దాదాపు 22,600 పాఠశాలలు తగ్గాయి.

రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యాశాఖ నివేదికలో పిల్లలు విద్యకు దూరమవుతున్న తీవ్రమైన సూచికలు కనిపించాయి:

• 7.37 లక్షల మంది పిల్లల పాఠశాల రికార్డులు లేవు.
• 11.38 లక్షల మంది పిల్లలు “డ్రాప్ బాక్స్” (Drop Box) కేటగిరీలో ఉన్నారు, అంటే వారు ఎప్పుడైనా బడి మానేసే ప్రమాదం ఉంది.
• 1.23 లక్షల మంది పిల్లలు అప్పటికే బడి మానేసినట్లు (Dropouts) రికార్డులు చెబుతున్నాయి.
• కుటుంబ వలసల కారణంగా 1.55 లక్షల మంది పిల్లలు బడి మానేశారు.
• 3,500 కు పైగా ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో కొత్తగా ఒక్క అడ్మిషన్ కూడా జరగలేదు.
• మరో 6,500 పాఠశాలల్లో 10 కంటే తక్కువ అడ్మిషన్లు జరిగాయి.
• ఝబువా (Jhabua), శివపురి (Shivpuri) జిల్లాల్లో సుమారు 29,000 మంది పిల్లలు డ్రాప్ బాక్స్ కేటగిరీలో ఉన్నారు.

పాఠశాలల మూసివేతకు, విద్యా వ్యవస్థ నుంచి పిల్లలు అదృశ్యమవడానికి (Invisibilisation) దగ్గరి సంబంధం ఉందని ఇది చూపిస్తోంది.

3. జమ్మూ కాశ్మీర్ (Jammu and Kashmir)

జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో హేతుబద్ధీకరణ పేరుతో 4,300కు పైగా పాఠశాలలను మూసివేశారు లేదా విలీనం చేశారు. యూడైస్+ (UDISE+) గణాంకాల ప్రకారం, రాష్ట్రంలో పాఠశాలల సంఖ్య 2020-21లో 23,167 ఉండగా, 2022-23 నాటికి 18,785కి పడిపోయింది.

రాష్ట్రంలో దాదాపు 13,000 ఉపాధ్యాయ పోస్టులు ఖాళీగా ఉన్నాయని నివేదికలు పేర్కొన్నాయి. చాలా ప్రాంతాల్లో పిల్లలు ఇప్పుడు పనిచేస్తున్న పాఠశాలకు చేరుకోవడానికి రోజూ 4 నుంచి 6 కిలోమీటర్లు ప్రయాణిస్తున్నారు. ఇది విద్యా హక్కు చట్టం కింద ఇచ్చిన పరిసరాల్లో పాఠశాలలు ఉండాలనే హామీని బలహీనపరుస్తోంది.

పిల్లల విద్యా లభ్యతపై ప్రభావం (Impact on Children’s Access to Education)

అన్ని సామాజిక వర్గాలు సమానంగా ప్రభుత్వ పాఠశాలలను ఉపయోగించడం లేదు. పేద కుటుంబాలు, షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST), మైనారిటీలు, వెనుకబడిన వర్గాలు, గ్రామీణ కుటుంబాల పిల్లలే వీటిని ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తున్నారు.

సమీపంలో ఉన్న పాఠశాలను మూసివేసినప్పుడు, పిల్లలు కింది సమస్యలు ఎదుర్కొంటారు:

• ఎక్కువ దూరం ప్రయాణించాల్సి రావడం
• రవాణా ఖర్చులు పెరగడం
• భద్రత తగ్గడం
• బడి మానేసే ప్రమాదం (Dropout risk) పెరగడం
• అభ్యాసన నిరంతరాయంగా సాగకపోవడం (Loss of learning continuity)
• భరించలేని ఖర్చుతో కూడిన ప్రైవేట్ పాఠశాలలపై ఆధారపడటం
• పాఠశాలలపై స్థానిక ప్రజల పర్యవేక్షణ బలహీనపడటం

కాబట్టి, కాగితాలపై హేతుబద్ధీకరణ సమర్థవంతంగా కనిపించినప్పటికీ, క్షేత్రస్థాయిలో అది విద్యను అందుబాటులో లేకుండా చేస్తుంది.

అతిపెద్ద భారాన్ని మోస్తున్నది ఎవరు? (Who Bears the Biggest Burden?)

1. పేద గ్రామీణ పిల్లలు (Poor Rural Children)

పేద కుటుంబాలు తరచుగా రవాణా లేదా ప్రైవేట్ పాఠశాలల ఖర్చులను భరించలేరు. వారికి సమీపంలో ఉన్న ప్రభుత్వ పాఠశాల కేవలం ఒక ఎంపిక మాత్రమే కాదు; అది వారికి అందుబాటులో ఉన్న ఏకైక మార్గం.

2. బాలికలు (Girls)

పాఠశాల దూరంగా ఉంటే, ముందుగా ఆడపిల్లలనే బడి మాన్పిస్తుంటారు. దూరం పెరిగే కొద్దీ భద్రత, రవాణా ఇబ్బందులు, ఇంటి బాధ్యతలకు సంబంధించిన ఆందోళనలు పెరుగుతాయి.

3. ఎస్సీ, ఎస్టీ, మైనారిటీ పిల్లలు (SC, ST and Minority Children)

2019 నాటి జాతీయ నమూనా సర్వే (National Sample Survey) ఆధారిత విశ్లేషణ ప్రకారం, ఉచిత విద్య లభ్యత అసమానంగా క్షీణించింది. ముస్లిం, ఎస్సీ, ఎస్టీ కుటుంబాలకు సమీపంలో ఉన్న పాఠశాలలు అందుబాటులో లేకుండా పోయాయి.

4. వలస, నిరాశ్రయ కుటుంబాలు (Migrant and Displaced Families)

పనుల కోసం వలస వెళ్లే కుటుంబాలకు చెందిన పిల్లలు పాఠశాల రికార్డుల నుంచి అదృశ్యమయ్యే ప్రమాదం, బడి మానేసే ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉంటుంది.

5. మల్టీ-గ్రేడ్ తరగతి గదుల్లోని పిల్లలు (Children in Multi-Grade Classrooms)

విలీనం చేసిన లేదా సరైన సదుపాయాలు లేని పలు పాఠశాలల్లో, ఒకే ఉపాధ్యాయుడు అనేక తరగతులను కలిపి బోధించాల్సి వస్తుంది. ఇది విద్య నాణ్యతను దెబ్బతీస్తుంది. విద్యా హక్కు చట్టం (RTE) సూచించిన ఉపాధ్యాయుల నియామక, నాణ్యతా ప్రమాణాలను ఇది ఉల్లంఘిస్తుంది.

కేంద్ర, రాష్ట్రాల బాధ్యత (Centre-State Responsibility)

• విద్య ఉమ్మడి జాబితాలో (Concurrent List) ఉన్నందున, పాఠశాలల మూసివేతకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలే బాధ్యత వహించాలని కేంద్ర ప్రభుత్వం వాదించింది. అయితే, కేంద్ర ప్రభుత్వం తన బాధ్యతల నుంచి పూర్తిగా తప్పుకోలేదు.
• విద్యా హక్కు చట్టం ఒక కేంద్ర చట్టం. దీని కింద ఉచిత, నిర్బంధ, పరిసరాల్లో పాఠశాల (Neighbourhood schooling) ఏర్పాటు అనేది జాతీయ స్థాయి బాధ్యత. కేంద్ర నిధులు, ఎన్ఈపీ (NEP) కింద విధించే నిబంధనలు, జాతీయ విద్యా విధానాల ద్వారా కూడా కేంద్రం రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యను ప్రభావితం చేస్తుంది.
• పాఠశాలల హేతుబద్ధీకరణ అనేది పబ్లిక్ విద్యకు పిల్లల ప్రాప్యతను (Access) బలహీనపరచకుండా చూసుకోవాల్సిన బాధ్యత కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రెండింటిపైనా ఉంది.

విద్యా హక్కు చట్టం ఎందుకు విఫలమవుతోంది? (Why the RTE Act Has Fallen Short)

6 నుంచి 14 సంవత్సరాల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించే విద్యా హక్కు చట్టం, 2009 (2010 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది), కొన్ని పరిమితుల వల్ల ఆశించిన ఫలితాలను సాధించలేకపోతోంది.

1. పరిసరాల్లో పాఠశాలల భావనకు రక్షణ కరవు (Weak Protection of Neighbourhood Schools)

ఈ చట్టం పరిసరాల్లో పాఠశాలలు ఉండాలనే సూత్రాన్ని గుర్తించినప్పటికీ, భారీ స్థాయిలో జరుగుతున్న పాఠశాలల విలీనాలు దీనిని బలహీనపరుస్తున్నాయి.

2. నాణ్యతపై పరిమిత దృష్టి (Limited Focus on Quality)

ఈ చట్టం విద్య అందుబాటులో ఉండేలా చూస్తుంది కానీ, తరగతి గదుల్లో బోధనా నాణ్యతకు తగిన హామీ ఇవ్వడం లేదు.

3. అమలులో బలహీనత (Weak Enforcement Capacity)

పిల్లలు తమ సొంత చట్టపరమైన హక్కులను తాముగా వినియోగించుకోలేరు. పాఠశాలల మూసివేతను చట్టబద్ధంగా లేదా సంస్థాగతంగా సవాలు చేసే సామర్థ్యం పేద, గ్రామీణ తల్లిదండ్రులకు తరచుగా ఉండటం లేదు.

4. బలహీనమైన పాఠశాల నిర్వహణ కమిటీలు (School Management Committees Remain Weak)

తల్లిదండ్రులకు, స్థానికులకు పాఠశాల నిర్వహణలో గొంతుకనివ్వడానికి ఈ ఎస్ఎంసీ (SMC) లను ఏర్పాటు చేశారు. కానీ ఇవి తరచుగా క్రియాశూన్యంగా ఉంటున్నాయి లేదా సమావేశాలు క్రమం తప్పకుండా జరగడం లేదు.

5. అధికార అసమానత (Power Imbalance)

కుటుంబాలు ప్రభుత్వాన్ని జవాబుదారీగా నిలబెట్టగలవని ఈ చట్టం భావిస్తోంది. కానీ పేద కుటుంబాలకు తరచుగా ఆ స్థాయిలో ప్రశ్నించే బలం ఉండదు.

6. ఉపాధ్యాయుల కొరత, అభ్యాసన లోపాలు (Staffing and Learning Gaps)

పాఠశాలలు అధికారికంగా తెరిచి ఉన్నప్పటికీ, ఉపాధ్యాయుల కొరత, ఒకే ఉపాధ్యాయుడు అనేక తరగతులకు బోధించడం (Multi-grade teaching) లాంటివి విద్య నాణ్యతను దెబ్బతీస్తున్నాయి.

భారతదేశంలో విద్యకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనలు (Constitutional Provisions on Education in India)

ముందున్న మార్గం (Way Forward)

1. పరిసరాల్లో పాఠశాల సూత్రాన్ని కాపాడాలి

చిన్నపిల్లలు సుదూర ప్రాంతాలకు ప్రయాణించాల్సిన పరిస్థితులు తలెత్తితే, పాఠశాలల హేతుబద్ధీకరణను (Rationalisation) అనుమతించకూడదు.

2. మూసివేతకు ముందు సామాజిక ప్రభావ అంచనా (Social Impact Assessment)

పాఠశాలను మూసివేసే లేదా విలీనం చేసే ముందు, దానివల్ల బాలికలు, ఎస్సీ/ఎస్టీ పిల్లలు, మైనారిటీలు, దివ్యాంగులు (Children with disabilities), వలస కుటుంబాలపై పడే ప్రభావాన్ని రాష్ట్రాలు అంచనా వేయాలి.

3. స్కూల్ మ్యాపింగ్‌ (School Mapping) ను బలోపేతం చేయాలి

యూడైస్+ (UDISE+), స్థానిక సర్వేలు, ఇంటింటి ప్రచారాల ద్వారా పాఠశాల రికార్డుల్లో లేని పిల్లలను గుర్తించాలి.

4. విలీనం అనివార్యమైన చోట సురక్షిత రవాణా కల్పించాలి

పాఠశాలను విలీనం చేసినట్లయితే, ముఖ్యంగా బాలికలు, చిన్న పిల్లలకు ఉచిత, సురక్షిత రవాణాను కచ్చితంగా కల్పించాలి.

5. ఉపాధ్యాయ ఖాళీలను భర్తీ చేయాలి

ఉపాధ్యాయులు లేని పాఠశాలలు అందుబాటులో ఉన్నా, అవి ఆర్టీఈ (RTE) లక్ష్యాన్ని నెరవేర్చలేవు.

6. పాఠశాల నిర్వహణ కమిటీలను (SMCs) పునరుద్ధరించాలి

పాఠశాలల మూసివేత లేదా విలీనానికి ముందు క్రమం తప్పకుండా ఎస్ఎంసీ (SMC) లను సమావేశపరిచి వారి అభిప్రాయాలు తీసుకోవాలి.

7. కేంద్ర-రాష్ట్ర పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ (Centre-State Monitoring Mechanism)

రాష్ట్ర స్థాయిలో జరిగే హేతుబద్ధీకరణ ఆర్టీఈ (RTE) నిబంధనలను ఉల్లంఘిస్తోందా లేదా అని కేంద్రం పర్యవేక్షించాలి.

8. ప్రభుత్వ పాఠశాలలను సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలుగా పరిగణించాలి

ప్రభుత్వ పాఠశాలలను కేవలం విద్యార్థుల నమోదు సంఖ్య ద్వారా అంచనా వేయకూడదు. సామాజిక న్యాయం, లింగ సమానత్వం, గ్రామీణ ప్రాంతాలకు విద్యను చేరువ చేయడంలో వాటి పాత్రను గుర్తించాలి.

ముగింపు (Conclusion)

జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక చేయకపోతే పాలనాపరమైన హేతుబద్ధీకరణ, విద్యార్థులను విద్యకు దూరం చేస్తుందని ప్రభుత్వ పాఠశాలల మూసివేత స్పష్టం చేస్తోంది. అధికారిక రికార్డులలో “ప్రయోజనం లేదు (Unviable)” అని కనిపించే పాఠశాల, ఒక పేద బిడ్డకు, ఒక బాలికకు, లేదా ఒక గిరిజన కుటుంబానికి అందుబాటులో ఉన్న ఏకైక విద్యా సంస్థ కావచ్చు. హేతుబద్ధీకరణ కారణంగా విద్య అనే రాజ్యాంగబద్ధమైన హామీ బలహీనపడకుండా భారతదేశం చూసుకోవాలి. పబ్లిక్ విద్య భవిష్యత్తు పరిసరాల్లో పాఠశాలలను కాపాడుకోవడం, ఉపాధ్యాయుల లభ్యత, సామాజిక సమానత్వం, జవాబుదారీ పాలన పైనే ఆధారపడి ఉంది.