సహకార్ సే సమృద్ధి: భారతదేశ సహకార ఉద్యమాన్ని బలోపేతం చేసిన ఐదేళ్లు

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

భారతదేశ సహకార పర్యావరణ వ్యవస్థను (Cooperative ecosystem) బలోపేతం చేసే లక్ష్యంతో చేపట్టిన ప్రధాన సంస్కరణలను వివరిస్తూ, సహకార మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Cooperation) 2026 జూలై 6న తన 5వ వ్యవస్థాపక దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంది. సహకార సంఘాలను మరింత పారదర్శకంగా, సమ్మిళితంగా, డిజిటల్‌గా, భవిష్యత్తుకు అనుగుణంగా మార్చడానికి 2021 జూలై 6న ఈ మంత్రిత్వ శాఖను ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది. “సహకార్ సే సమృద్ధి” (సహకారం ద్వారా శ్రేయస్సు) అనేది దీని ప్రధాన దార్శనికత.

భారతదేశ సహకార ఉద్యమం

• భారతదేశ సహకార ఉద్యమం సామూహిక వృద్ధి, పరస్పర మద్దతు అనే ఆలోచనల నుంచి పుట్టింది. ఇది ‘వసుధైవ కుటుంబకం’ స్ఫూర్తిని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇక్కడ ఆర్థికాభివృద్ధి అంటే కేవలం వ్యక్తిగత లాభం మాత్రమే కాదు, మొత్తం సమాజ శ్రేయస్సు (Community prosperity).
• గ్రామీణ పరపతి, పాడి, మత్స్య, మార్కెటింగ్, గృహ నిర్మాణం, నిల్వ, జీవనోపాధి మద్దతులో సహకార సంఘాలు ప్రధాన పాత్ర పోషించాయి. చిన్న ఉత్పత్తిదారులకు రుణాలు, మార్కెట్లు, ఉత్పాదకాలు (Inputs), సాంకేతికత, సామూహిక బేరసారాల శక్తి (Collective bargaining power) దక్కేలా ఇవి సహాయపడతాయి.

ప్రస్తుత దశలో, సహకార సంఘాలను ఈ కింది వాటికి సాధనాలుగా తీర్చిదిద్దుతున్నారు:

• సమ్మిళిత వృద్ధి (Inclusive growth)
• గ్రామీణ సంస్థలు (Rural enterprise)
• మహిళా ఆధారిత అభివృద్ధి
• అట్టడుగు స్థాయి ఆర్థిక సాధికారత (Grassroots economic empowerment)
• ఆహార భద్రత
• స్థానిక విలువ జోడింపు (Local value addition)
• స్వయం సమృద్ధితో కూడిన అభివృద్ధి

ఇవి వికసిత్ భారత్ (Viksit Bharat) లక్ష్యంలో సహకార రంగాన్ని కేంద్ర బిందువుగా మారుస్తున్నాయి.

భారతదేశంలో సహకార సంఘాలు: ప్రస్తుత స్థితి, ఎదుగుతున్న పాత్ర

ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద సహకార వ్యవస్థల్లో భారతదేశానిది ఒకటి. దేశంలో 8.5 లక్షలకు పైగా సహకార సంఘాలు ఉన్నాయి. ఇవి సుమారు 30 రంగాల్లో దాదాపు 32 కోట్ల మంది సభ్యులకు సేవలందిస్తున్నాయి. వీటి నెట్‌వర్క్ దాదాపు 98% గ్రామీణ ప్రాంతాలకు చేరుకుంది. తద్వారా సహకార సంఘాలు దేశంలో అత్యంత విస్తృతమైన అట్టడుగు స్థాయి సంస్థలుగా మారాయి.

1. అట్టడుగు స్థాయిలో బలమైన ఆర్థిక మద్దతు

రైతులు, పాడి రైతులు, మత్స్యకారులు, చేతివృత్తుల వారు, కార్మికులకు మద్దతు ఇవ్వడంలో సహకార సంఘాలు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. రుణాలు, మార్కెట్లు, నిల్వ సదుపాయాలు, జీవనోపాధి అవకాశాలు, అవసరమైన సేవలను అందించడం ద్వారా ఇవి వారికి సహాయపడతాయి.

2. మహిళా ఆధారిత అభివృద్ధిలో పాత్ర

మహిళా సాధికారతకు సహకార సంఘాలు ఒక ముఖ్యమైన వేదికగా మారాయి. స్వయం సహాయక సంఘాల (Self-Help Groups) ద్వారా దాదాపు 10 కోట్ల మంది మహిళలు సహకార సంస్థలతో అనుసంధానమయ్యారు. ఇది కుటుంబ ఆదాయాన్ని, ఆర్థిక భద్రతను, సమాజ స్థాయిలో వారి భాగస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది.

3. విస్తృతమైన పంచాయతీ స్థాయి ఉనికి

సహకార రంగానికి గ్రామ స్థాయిలో బలమైన ఉనికి ఉంది. ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలు (PACS) 2.55 లక్షలకు పైగా గ్రామ పంచాయతీల్లో ఉన్నాయి. పాడి సహకార సంఘాలు 87,159కి పైగా గ్రామ పంచాయతీల్లో, మత్స్య సహకార సంఘాలు దాదాపు 29,964 గ్రామ పంచాయతీల్లో విస్తరించి ఉన్నాయి.

4. కొత్త ఆర్థిక రంగాల్లోకి విస్తరణ

సహకార సంఘాలు ఇప్పుడు కేవలం సాంప్రదాయ గ్రామీణ పరపతికే పరిమితం కాలేదు. రిటైల్ వ్యాపారం, నిల్వ గిడ్డంగులు, ఆరోగ్య సంరక్షణ, ఇంధనం, డిజిటల్ సేవలు, పాడి, మత్స్య, ఎగుమతులు, సేంద్రియ ఉత్పత్తులు, విత్తనాలు, రవాణా సేవల రంగాల్లోకి ఇవి విస్తరిస్తున్నాయి. సమ్మిళిత గ్రామీణ, ఆర్థికాభివృద్ధిలో ఇవి పోషిస్తున్న పెరుగుతున్న పాత్రను ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.

గ్రామీణ వృద్ధి కేంద్రాలుగా పీఏసీఎస్ (PACS) పునరుజ్జీవనం

• భారతదేశ స్వల్పకాలిక సహకార రుణ నిర్మాణానికి ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలు (PACS) అట్టడుగు స్థాయి పునాదిగా నిలుస్తాయి.
• సాంప్రదాయకంగా, పీఏసీఎస్‌లు ప్రధానంగా రుణ సంస్థలుగా ఉండేవి. ఇప్పుడు వాటిని బహుళ సేవల గ్రామీణ వృద్ధి కేంద్రాలుగా మారుస్తున్నారు.
• ఆదర్శ ఉప-నిబంధనల (Model bye-laws) వల్ల 32 రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని పీఏసీఎస్‌లు రిటైల్, నిల్వ, ఆరోగ్య సంరక్షణ, ఇంధనం, డిజిటల్ సేవలతో సహా 25కి పైగా వ్యాపార కార్యకలాపాలను చేపట్టగలుగుతున్నాయి.

2026 జూన్ నాటికి:

• 39,177 పీఏసీఎస్‌లు పీఎం కిసాన్ సమృద్ధి కేంద్రాలుగా (PM Kisan Samriddhi Kendras) పనిచేస్తున్నాయి.
• 54,117 పీఏసీఎస్‌లు కామన్ సర్వీస్ కేంద్రాలుగా (Common Service Centres) పనిచేస్తున్నాయి.
• 394 పీఏసీఎస్‌లు రిటైల్ ఇంధన అవుట్‌లెట్ల కోసం దరఖాస్తు చేసుకున్నాయి.
• 3 ఇంధన అవుట్‌లెట్లు ప్రారంభమయ్యాయి.
• 4,248 పీఏసీఎస్‌లు జన్ ఔషధి కేంద్రాల (Jan Aushadhi Kendras) కోసం ఆమోదం పొందాయి.
• 843 జన్ ఔషధి కేంద్రాలు పనిచేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాయి.

ఈ వైవిధ్యీకరణ వల్ల గ్రామ స్థాయిలో అవసరమైన సేవలు సులభంగా అందుతాయి. అలాగే పీఏసీఎస్‌లు కేవలం వ్యవసాయ రుణాలకే కాకుండా ఇతర అవసరాలకు కూడా ఉపయోగపడతాయి.

పీఏసీఎస్‌ల డిజిటల్ పరివర్తన (Digital Transformation)

• సహకార పాలన, పారదర్శకత, దక్షతను మెరుగుపరచడంలో సాంకేతికత కేంద్ర బిందువుగా మారింది.
• పీఏసీఎస్‌ల కంప్యూటరీకరణకు నిధులను ప్రభుత్వం పెంచింది. 2022లో కేటాయించిన ₹2,516 కోట్ల నుండి 2025 నాటికి ఈ మొత్తాన్ని ₹2,925.39 కోట్లకు పెంచింది.
• 63,000 పీఏసీఎస్‌ల కంప్యూటరీకరణ గడువును 2027 మార్చి 31 వరకు ప్రభుత్వం పొడిగించింది.

ప్రధాన పురోగతి:

• కంప్యూటరీకరణ కోసం 79,630 పీఏసీఎస్‌లు ఆమోదం పొందాయి.
• ప్రస్తుతం 63,428 పీఏసీఎస్‌లు ఈఆర్‌పీ (ERP) సాఫ్ట్‌వేర్‌ను ఉపయోగిస్తున్నాయి.
• 65,000కి పైగా పీఏసీఎస్‌లకు హార్డ్‌వేర్ (Hardware) పరికరాలు అందాయి.
• 42,700కి పైగా పీఏసీఎస్‌లలో ఆన్‌లైన్ ఆడిట్‌లు పూర్తయ్యాయి.
• ఈఆర్‌పీ సాఫ్ట్‌వేర్ 14 భాషల్లో అందుబాటులో ఉంది.

డిజిటలీకరణ వల్ల అకౌంటింగ్, ఆడిట్లు, రిపోర్టింగ్, పారదర్శకత, సేవల పంపిణీ మెరుగవుతాయి. ఇది పంపిణీ లోపాలను (Leakages) తగ్గించి, సభ్యుల విశ్వాసాన్ని పెంచుతుంది.

అట్టడుగు స్థాయి సహకార పరిధి విస్తరణ

• ప్రతి పంచాయతీని సహకార సంస్థలతో అనుసంధానించడంపై ప్రభుత్వం దృష్టి సారించింది.
• ఇప్పటివరకు, 37,454 కొత్త బహుళ ప్రయోజక పీఏసీఎస్‌లు (Multipurpose PACS), పాడి సహకార సంఘాలు, మత్స్య సహకార సంఘాలు నమోదయ్యాయి.
• ఈ విస్తరణ చాలా ముఖ్యం. ఎందుకంటే సరైన సదుపాయాలు లేని అనేక ప్రాంతాలలో రుణాలు, ఉత్పాదకాలు, నిల్వ సౌకర్యాలు, మార్కెట్లు, జీవనోపాధి మద్దతు అందించే సంస్థాగత సదుపాయాలు లేవు.
• సహకార నెట్‌వర్క్‌ను విస్తరించడం ద్వారా గ్రామీణ వర్గాలు స్థానిక ఆర్థికాభివృద్ధిలో మరింత చురుకుగా పాల్గొనగలుగుతాయి.

సహకార సంఘాల ద్వారా వికేంద్రీకృత ధాన్యం నిల్వ

• ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద వికేంద్రీకృత ధాన్యం నిల్వ ప్రణాళికను (Decentralised grain storage plan) ప్రభుత్వం సహకార సంఘాల ద్వారా అమలు చేస్తోంది.
• ఇప్పటికే 145 పీఏసీఎస్‌లలో గోదాముల నిర్మాణం పూర్తయింది. దీని ద్వారా 68,702 మెట్రిక్ టన్నుల కంటే ఎక్కువ నిల్వ సామర్థ్యం ఏర్పడింది.

ఈ కార్యక్రమం ద్వారా రైతులకు కలిగే ప్రయోజనాలు:

• పంటకోత తర్వాత జరిగే నష్టాలను తగ్గించడం.
• స్థానికంగా నిల్వ సదుపాయాలను మెరుగుపరచడం.
• తక్కువ ధరకు పంట అమ్ముకునే (Distress sale) పరిస్థితిని నివారించడం.
• మెరుగైన ధర వచ్చినప్పుడు అమ్ముకునే అవకాశం కల్పించడం.
• ఆహార భద్రతా మౌలిక సదుపాయాలను బలోపేతం చేయడం.

వికేంద్రీకృత నిల్వ వల్ల దూరంగా ఉండే గోదాములపై ఒత్తిడి తగ్గుతుంది. అలాగే గ్రామీణ సరఫరా గొలుసు (Supply-chain) సామర్థ్యం పెరుగుతుంది.

సహకార సంఘాలు, రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలు (FPOs)

ఉత్పత్తుల సేకరణ, ప్రాసెసింగ్, బేరసారాల శక్తి, మార్కెట్ అవకాశాలను మెరుగుపరచడానికి సహకార సంఘాలను రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలతో (FPOs) అనుసంధానిస్తున్నారు.

ఇప్పటివరకు:

• సహకార రంగంలో 1,863 ఎఫ్‌పీఓలు (FPOs) ఏర్పడ్డాయి.
• పీఏసీఎస్‌ల ద్వారా 1,117 ఎఫ్‌పీఓలు ఏర్పాటయ్యాయి.
• 1,070 మత్స్య ఎఫ్‌పీఓలను ఏర్పాటు చేశారు.
• మత్స్య ఎఫ్‌పీఓల కోసం ₹98 కోట్లను ప్రభుత్వం పంపిణీ చేసింది.

ఈ అనుసంధానం వల్ల చిన్న రైతులు, మత్స్యకారులకు పెద్ద మార్కెట్లు, మెరుగైన ధరలు, అధునాతన విలువ జోడింపు అవకాశాలు దక్కుతాయి.

పన్ను మినహాయింపు, ఈజ్ ఆఫ్ డూయింగ్ బిజినెస్ (Ease of Doing Business)

సహకార సంఘాల ఆర్థిక స్థితిగతులను మెరుగుపరచడానికి ప్రభుత్వం అనేక పన్ను, సమ్మతి (Compliance) సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టింది.

ప్రధాన చర్యలు:

• ₹1 కోటి నుండి ₹10 కోట్ల మధ్య ఆదాయం ఉన్న సహకార సంఘాలకు సర్‌ఛార్జిని (Surcharge) 12% నుండి 7% కి తగ్గించారు.
• కనీస ప్రత్యామ్నాయ పన్నును (Minimum Alternative Tax) 18.5% నుండి 15% కి తగ్గించారు.
• టీడీఎస్ (TDS) నగదు ఉపసంహరణ పరిమితిని ₹1 కోటి నుండి ₹3 కోట్లకు పెంచారు.
• పీఏసీఎస్‌లు (PACS), ప్రాథమిక సహకార వ్యవసాయ, గ్రామీణాభివృద్ధి బ్యాంకుల (PCARDBs) నగదు లావాదేవీల పరిమితులను పెంచారు.

ఈ చర్యలు ద్రవ్య లభ్యతను (Liquidity) మెరుగుపరుస్తాయి. నిబంధనల భారాన్ని తగ్గిస్తాయి. అలాగే సహకార వ్యాపార విస్తరణకు మద్దతు ఇస్తాయి.

శ్వేత విప్లవం 2.0 (White Revolution 2.0)

• శ్వేత విప్లవం 2.0 కింద సహకార పాడి రంగాన్ని బలోపేతం చేస్తున్నారు.
• 2028-29 నాటికి పాల సేకరణను 50% మేర పెంచడమే ఈ కార్యక్రమ లక్ష్యం.
• ఇప్పటివరకు, 25,282 పాడి సహకార సంఘాలు నమోదయ్యాయి.

దీని ప్రధాన దృష్టి:

• మహిళల నేతృత్వంలోని పాడి సహకార సంఘాలు.
• విస్తృతమైన సహకార పరిధి.
• మెరుగైన పాల సేకరణ వ్యవస్థలు.
• గ్రామీణ పాడి పరిశ్రమల జీవనోపాధిని బలోపేతం చేయడం.

ఇది చాలా విశేషమైనది. ఎందుకంటే గ్రామీణ ఆదాయ కల్పనలో, మహిళల భాగస్వామ్యంలో పాడి సహకార సంఘాలు చారిత్రాత్మకంగా ప్రధాన పాత్ర పోషించాయి.

కొత్త జాతీయ సహకార సంస్థలు

ఎగుమతులు, సేంద్రియ ఉత్పత్తులు, విత్తనాలను బలోపేతం చేయడానికి ప్రభుత్వం మూడు జాతీయ స్థాయి బహుళ-రాష్ట్ర సహకార సంస్థలను ఏర్పాటు చేసింది.

నేషనల్ కోఆపరేటివ్ ఎక్స్‌పోర్ట్స్ లిమిటెడ్ (NCEL)

• సహకార సంఘాలు ఉత్పత్తి చేసే మిగులు వస్తువులు, సేవలను ఎగుమతి చేయడానికి ఎన్‌సిఇఎల్ (NCEL) ఒక అంబ్రెల్లా ఆర్గనైజేషన్‌గా (Umbrella organisation) పనిచేస్తుంది.
• 2026 జూన్ నాటికి, ఇది 38 దేశాలకు ₹6,295 కోట్ల విలువైన 15.4 లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల ఎగుమతులను నమోదు చేసింది.

నేషనల్ కోఆపరేటివ్ ఆర్గానిక్స్ లిమిటెడ్ (NCOL)

• సేంద్రియ ఉత్పత్తుల సేకరణ, ధృవీకరణ (Certification), టెస్టింగ్, బ్రాండింగ్, మార్కెటింగ్ కోసం ఎన్‌సిఓఎల్ (NCOL) పనిచేస్తుంది.
• ఇందులో 14,286 సభ్య సహకార సంఘాలు ఉన్నాయి.

భారతీయ బీజ్ సహకారీ సమితి లిమిటెడ్ (BBSSL)

• బిబిఎస్ఎస్ఎల్ (BBSSL) సహకార నెట్‌వర్క్ ద్వారా నాణ్యమైన విత్తనాల ఉత్పత్తి, సేకరణ, పంపిణీని చేపడుతుంది.
• ఇది “భారత్ బీజ్” (Bharat Beej) బ్రాండ్ కింద విత్తనాలను విక్రయిస్తుంది. ఇందులో 38,665 సభ్య సహకార సంఘాలు ఉన్నాయి.
• బలమైన బ్రాండింగ్, ధృవీకరణ, మార్కెట్ అనుసంధానంతో సహకార సంఘాలు జాతీయ, ప్రపంచ స్థాయికి ఎదగడానికి ఈ సంస్థలు సహాయపడతాయి.

నేషనల్ కోఆపరేటివ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NCDC)

• సహకార సంఘాల వృద్ధికి నిధులు సమకూర్చడంలో నేషనల్ కోఆపరేటివ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NCDC) ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.
• 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో, ఎన్‌సిడిసి ₹1.55 లక్షల కోట్లను ఆమోదించింది. అందులో ₹1.27 లక్షల కోట్లను పంపిణీ చేసింది.
• 10,000 ఎఫ్‌పీఓల (FPOs) ఏర్పాటు, ప్రోత్సాహక పథకం కింద ఎఫ్‌పీఓలకు, క్లస్టర్-ఆధారిత వ్యాపార సంస్థలకు ₹2,320 కోట్లను పంపిణీ చేసింది.
• సహకార మౌలిక సదుపాయాలు, వ్యాపార కార్యకలాపాలు, గ్రామీణ సంస్థలను విస్తరించడానికి ఈ ఆర్థిక మద్దతు ఎంతో కీలకం.

సహకార విద్య, సామర్థ్యాల పెంపుదల

• భారతదేశపు మొట్టమొదటి సహకార విశ్వవిద్యాలయం అయిన త్రిభువన్ సహకారీ విశ్వవిద్యాలయాన్ని (Tribhuvan Sahkari University) ప్రభుత్వం స్థాపించింది.

ఈ విశ్వవిద్యాలయం కింది వాటికి మద్దతు ఇస్తుంది:

• సహకార విద్య
• పరిశోధన
• నైపుణ్యాభివృద్ధి
• నాయకత్వ శిక్షణ
• వృత్తిపరమైన నిర్వహణ
• నేషనల్ కౌన్సిల్ ఫర్ కోఆపరేటివ్ ట్రైనింగ్, నాబార్డ్ (NABARD) ద్వారా కూడా శిక్షణ అందిస్తున్నారు.
• ప్రైవేట్ సంస్థలతో పోటీ పడాలంటే సహకార సంఘాలకు వృత్తిపరమైన పాలన, అకౌంటింగ్, ఆడిటింగ్, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, మార్కెట్ జ్ఞానం అవసరం. అందుకే సామర్థ్యాల పెంపుదల ఎంతో ఆవశ్యకం.

పట్టణ సహకార బ్యాంకింగ్ సంస్కరణలు

డిజిటల్ సాధనాలు, కేంద్రీకృత ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల ద్వారా పట్టణ సహకార బ్యాంకులను ఆధునీకరిస్తున్నారు.

సహకార్ సిబిఎస్ (Sahakar CBS):

• పట్టణ సహకార బ్యాంకుల కోసం రూపొందించిన కేంద్రీకృత కోర్ బ్యాంకింగ్ సొల్యూషన్ (Core Banking Solution).

సహకార్ సహయోగి (Sahakar Sahyogi):

• బ్యాంకింగ్ కార్యకలాపాలు, కస్టమర్ సేవలను మెరుగుపరచడానికి రూపొందించిన ఒక ఏఐ ఆధారిత (AI-powered) సంభాషణల ప్లాట్‌ఫారమ్.
• ఈ సంస్కరణల వల్ల పట్టణ సహకార బ్యాంకులలో కస్టమర్ అనుభవం, నిర్వహణ సామర్థ్యం, పారదర్శకత, నిబంధనల అమలు మెరుగుపడతాయి.

భారత్ టాక్సీ: సహకార ఆధారిత రవాణా ప్లాట్‌ఫారమ్

• సహకార్ టాక్సీ కోఆపరేటివ్ లిమిటెడ్ కింద ప్రారంభమైన ‘భారత్ టాక్సీ’ భారతదేశపు మొట్టమొదటి సహకార ఆధారిత రవాణా ప్లాట్‌ఫారమ్.
• ఇది సహకార నమూనా ఆధారంగా పనిచేసే డ్రైవర్-ఆధారిత ప్లాట్‌ఫారమ్. సరసమైన, సురక్షితమైన, నమ్మకమైన రవాణా సేవలను అందిస్తూ డ్రైవర్లకు ఆర్థిక సాధికారత కల్పించడమే దీని ఉద్దేశ్యం.
• ఇది ఢిల్లీ-ఎన్‌సిఆర్, గుజరాత్, లక్నో, చండీగఢ్, ముంబై, జైపూర్, కాన్పూర్‌లలో సేవలు అందిస్తోంది.
• రాంచీ, పాట్నా, గువాహటి, భోపాల్, కోల్‌కతా, ఇండోర్, నాగ్‌పూర్‌లలో దీనిని విస్తరించాలని యోచిస్తున్నారు.
• వ్యవసాయ రంగాన్నే కాకుండా ఆధునిక సేవా రంగాలు, రవాణా రంగాల్లోకి కూడా సహకార సంఘాలు విస్తరిస్తున్నాయని ఈ కార్యక్రమం నిరూపిస్తోంది.

సవాళ్లు

• నియంత్రణ సంస్థల మధ్య అతివ్యాప్తి (Regulatory overlap) వల్ల గందరగోళం, బలహీనమైన సమన్వయం, పర్యవేక్షణ లోపాలు ఏర్పడుతున్నాయి.
• బలహీనమైన పాలన వల్ల పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం, ప్రజాస్వామ్య పనితీరు దెబ్బతింటున్నాయి.
• ఆర్థిక, మౌలిక సదుపాయాల కొరత వల్ల మూలధనం, గోదాములు, కోల్డ్ చైన్లు, మార్కెట్లు తగినంతగా అందుబాటులో లేవు.
• డిజిటల్ విధానాల అమలు తక్కువగా ఉండటం వల్ల అకౌంటింగ్, ఆన్‌లైన్ సేవలు, నిర్వహణ సామర్థ్యంపై ప్రభావం పడుతోంది.
• సామాజిక అడ్డంకుల వల్ల మహిళలు, అట్టడుగు వర్గాల (Marginalised communities) భాగస్వామ్యం పరిమితంగా ఉంది.
• బ్యాంకులు, ఫిన్‌టెక్ సంస్థలు, ప్రైవేట్ సంస్థల నుండి ఎదురవుతున్న తీవ్ర పోటీ సహకార సంఘాలను బలహీనపరుస్తోంది.

ముందున్న మార్గం

• ఆర్బీఐ (RBI), నాబార్డ్ (NABARD), రాష్ట్రాలు, సహకార మంత్రిత్వ శాఖల మధ్య మెరుగైన సమన్వయంతో ఒక ఏకీకృత నియంత్రణ వ్యవస్థను తీసుకురావాలి.
• క్రమం తప్పకుండా ఎన్నికలు, ఆడిట్‌లు, సభ్యుల చురుకైన భాగస్వామ్యం ద్వారా పారదర్శకమైన పాలన జరిగేలా చూడాలి.
• గోదాములు, కోల్డ్ చైన్లు, ప్రాసెసింగ్ యూనిట్లలో పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించాలి. మెరుగైన ఆర్థిక మద్దతు అందించాలి.
• ఈఆర్‌పీ (ERP) వ్యవస్థలు, డిజిటల్ చెల్లింపులు, ఆన్‌లైన్ రిపోర్టింగ్, ఈ-కామర్స్ అనుసంధానం ద్వారా డిజిటల్ విధానాలను అమలు చేయాలి.
• నిర్ణయాలు తీసుకునే ప్రక్రియలో మహిళలు, అట్టడుగు వర్గాలను ప్రోత్సహించే సమ్మిళిత నాయకత్వం (Inclusive leadership) అవసరం.
• వృత్తిపరమైన నిర్వహణ, బ్రాండింగ్ ద్వారా పోటీతత్వాన్ని, మార్కెట్ అవకాశాలను మెరుగుపరచవచ్చు.

ముగింపు

భారతదేశ సహకార రంగం డిజిటల్ వృద్ధి, విస్తృత విస్తరణ దిశగా పయనిస్తోంది. పీఏసీఎస్‌లు (PACS), నిల్వ గిడ్డంగులు, పాడి, మత్స్య, సహకార బ్యాంకింగ్, అలాగే భారత్ టాక్సీ వంటి నమూనాలలో వస్తున్న సంస్కరణలు ఈ మార్పును చూపిస్తున్నాయి. “సహకార్ సే సమృద్ధి” విజయం అనేది సుపరిపాలన, ఆర్థిక బలం, సాంకేతికత వినియోగం, సభ్యుల భాగస్వామ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆధునిక సహకార ఉద్యమం సమ్మిళిత వృద్ధి, గ్రామీణ శ్రేయస్సు, వికసిత్ భారత్‌లకు బలమైన పునాదిగా నిలుస్తుంది.