హైదరాబాద్‌లో నడిచే హక్కు: పాదచారుల మౌలిక సదుపాయాలు, పట్టణ పాలన

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల ఒక కీలక తీర్పు ఇచ్చింది. స్పష్టంగా గుర్తించిన, సరిగ్గా నిర్వహించిన ఫుట్‌పాత్‌లపై నడిచే హక్కును ప్రాథమిక హక్కుగా (Fundamental right) కోర్టు గుర్తించింది. ఇది జీవించే హక్కుతో ముడిపడి ఉందని స్పష్టం చేసింది. ఈ తీర్పు హైదరాబాద్‌ పరిస్థితిపై దృష్టి సారించేలా చేసింది. ఇక్కడ ఫుట్‌పాత్‌లు మాయమయ్యాయి. ఉన్నవి చాలా ఇరుకుగా, దెబ్బతిని ఉన్నాయి. కొందరు ఫుట్‌పాత్‌లను ఆక్రమించారు. దీనివల్ల పాదచారులు (Pedestrians) ట్రాఫిక్ మధ్యలో రోడ్లపై నడవాల్సి వస్తోంది.

నడిచే హక్కు (Right to Walk) అంటే ఏమిటి?

సరిగ్గా నిర్వహించిన ఫుట్‌పాత్‌లపై సురక్షితంగా నడిచే స్వేచ్ఛకు మొదటి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది. మోటారు వాహనాల కంటే పాదచారులకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలని స్పష్టం చేసింది. పాదచారుల హక్కులను (Pedestrian rights) కాపాడేందుకు ఒక చట్టబద్ధమైన నియంత్రణ యంత్రాంగాన్ని (Statutory regulatory mechanism) ఏర్పాటు చేయాలని కోర్టు సూచించింది.

ఇది ప్రభుత్వాలు, పట్టణ స్థానిక సంస్థలపై (Urban local bodies) కింది సదుపాయాలు కల్పించే బాధ్యతను మోపుతుంది:

• నిరంతర ఫుట్‌పాత్‌లు (Continuous footpaths)
• సురక్షితమైన రోడ్డు క్రాసింగ్‌లు
• అందరికీ అందుబాటులో ఉండే దారులు (Accessible pathways)
• ఆక్రమణలు లేని నడక స్థలం
• దివ్యాంగుల (Persons with disabilities) కోసం ప్రత్యేక మౌలిక సదుపాయాలు

ప్రాథమిక హక్కు (Fundamental Right): 2026 లో మనియార్ ఇలియాజ్ @ షేక్ రియాజ్ వర్సెస్ పి. అయ్యప్పన్, ఇతరుల కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. సురక్షితమైన, స్పష్టంగా గుర్తించిన ఫుట్‌పాత్‌లపై నడిచే హక్కును ప్రాథమిక హక్కుగా గుర్తించింది.

రాజ్యాంగ ఆధారం (Constitutional Basis): ఆర్టికల్ 19(1)(a), 19(1)(b), 19(1)(c), 19(1)(d) కింద ఉన్న స్వేచ్ఛల ద్వారా ఈ హక్కు వస్తుంది. ఆర్టికల్ 21 కింద ఉన్న జీవించే హక్కు (Right to life) తో ఇది ముడిపడి ఉంది.

న్యాయపరమైన రక్షణ: పౌరులు పబ్లిక్ అధికారులపై న్యాయపరమైన రక్షణను కోరవచ్చు. సురక్షితమైన ఫుట్‌పాత్‌లు కల్పించడంలో వారు విఫలమైతే పౌరులు కోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు. మోటారు వాహనాల చట్టం, 1988 కింద ఇచ్చే పరిహారంతో సంబంధం లేకుండానే పౌరులు ఈ చర్యలు తీసుకోవచ్చు.

హైదరాబాద్‌లో ఫుట్‌పాత్‌ల పరిస్థితి ఎలా ఉంది?

హైదరాబాద్‌లో పాదచారుల దారులకు తరచుగా కింది వాటి వల్ల అడ్డంకులు ఏర్పడుతున్నాయి:

• పార్కింగ్ చేసిన వాహనాలు
• విద్యుత్ స్తంభాలు, కేబుళ్లు (Utility poles and cables)
• నిర్మాణ వ్యర్థాలు (Construction debris)
• వాణిజ్య సంస్థలు
• ఆహార స్టాల్స్, వీధి వ్యాపారులు (Vendors)
• బస్ షెల్టర్లు, పబ్లిక్ యుటిలిటీలు
• దెబ్బతిన్న, అసంపూర్ణమైన కాలిబాటలు (Pavements)

ప్రధాన పరిపాలనా సంస్థలు, మెట్రో స్టేషన్లు, రాష్ట్ర శాసనసభ సమీపంలోని రోడ్ల వద్ద కూడా పాదచారులకు నిరంతర, సురక్షితమైన సదుపాయాలు లేవు. పాత అంచనాల ప్రకారం ప్రధాన రోడ్ల వెంబడి దాదాపు 1,600 కిలోమీటర్ల ఫుట్‌పాత్‌లు అవసరం. కానీ ప్రస్తుతం సుమారు 430 కిలోమీటర్ల ఫుట్‌పాత్‌లు మాత్రమే ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా వరకు ఇరుకుగా ఉన్నాయి లేదా ఆక్రమణలకు గురయ్యాయి.

హైదరాబాద్‌లో నడక ఎందుకు కష్టంగా మారింది?

వాహనాల-కేంద్రక ప్రణాళిక (Vehicle-Centric Planning):

పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలు (Urban infrastructure) ప్రధానంగా కింది అంశాలపైనే దృష్టి పెట్టాయి:

• రోడ్ల విస్తరణ
• ఫ్లైఓవర్లు, అండర్‌పాస్‌లు (Underpasses)
• సిగ్నల్-ఫ్రీ కారిడార్లు
• ప్రైవేట్ వాహనాల వేగవంతమైన కదలిక

వ్యూహాత్మక రోడ్డు అభివృద్ధి ప్రణాళిక (Strategic Road Development Plan) కింద హైదరాబాద్ పలు ఫ్లైఓవర్లు, అండర్‌పాస్‌లు, వంతెనలను నిర్మించింది. కానీ పాదచారులకు, ప్రజా రవాణా మౌలిక సదుపాయాలకు (Public-transport infrastructure) అధికారులు తగిన ప్రాధాన్యం ఇవ్వలేదు.

ప్రైవేట్ వాహనాల పెరుగుదల (Rise in Private Vehicles):

గ్రేటర్ హైదరాబాద్‌లో వాహనాల సంఖ్య విపరీతంగా పెరిగింది. 2016 లో సుమారు 50 లక్షలు ఉన్న వాహనాలు, 2025 ఆగస్టు నాటికి 94 లక్షలకు పైగా పెరిగాయి.

2011 నుండి 2024 మధ్య:

• ప్రజా రవాణా వినియోగం 42% నుండి 25% కు తగ్గింది.
• కార్ల వాటా 4% నుండి 16% కి పెరిగింది.

ద్విచక్ర వాహనాలు కూడా భారీగా పెరిగాయి. ప్రజలు ప్రైవేట్ రవాణాపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతున్నారని ఇది తెలియజేస్తుంది.

ప్రేరేపిత డిమాండ్ (Induced Demand):

విస్తృతమైన రోడ్లు నిర్మించడం వల్ల ట్రాఫిక్ రద్దీ శాశ్వతంగా తగ్గదు. బదులుగా అవి మరిన్ని కొత్త వాహనాలను ఆకర్షిస్తాయి. రోడ్ల సామర్థ్యం పెరిగితే ప్రైవేట్ వాహనాల వినియోగం కూడా పెరుగుతుంది. అప్పుడు పాదచారులు రోడ్డు దాటడం మరింత కష్టమవుతుంది.

బలహీనమైన ప్రణాళికా నిబంధనలు (Weak Planning Regulations):

టీఎస్-బీపాస్ చట్టం, 2020 (TS-bPASS Act) ఫుట్‌పాత్‌లను ప్రధానంగా యుటిలిటీ డక్ట్‌లకు (Utility ducts) సంబంధించినవిగా మాత్రమే పేర్కొంది. పాదచారుల భద్రతకు ఫుట్‌పాత్‌లు తప్పనిసరి మౌలిక సదుపాయాలుగా ఈ చట్టం స్పష్టంగా చెప్పలేదు.

దీని పరిణామాలు ఏమిటి?

పాదచారుల మరణాలు (Pedestrian Deaths):

2025 లో హైదరాబాద్, సైబరాబాద్ పరిధిలో 390 మంది పాదచారులు మరణించారు. ఇది రోడ్డు ప్రమాద మరణాలలో దాదాపు 35%. రోడ్డు మరణాలలో పాదచారులు స్థిరంగా గణనీయమైన నిష్పత్తిని కలిగి ఉన్నారు.

ప్రజా రవాణా వినియోగం తగ్గడం (Reduced Public-Transport Use):

సురక్షితమైన నడక పరిస్థితులు లేకపోవడం వల్ల ప్రజలు కింది ప్రదేశాలకు నడవడానికి ఇష్టపడటం లేదు:

• మెట్రో స్టేషన్లు, బస్టాప్‌లు
• కార్యాలయాలు (Workplaces)
• విద్యా సంస్థలు, ప్రజా సదుపాయాలు

ప్రతి ప్రజా రవాణా ప్రయాణం నడకతో మొదలై, నడకతోనే ముగుస్తుంది. కాబట్టి అధ్వాన్నమైన ఫుట్‌పాత్‌లు మొత్తం ప్రజా రవాణా వ్యవస్థను బలహీనపరుస్తాయి.

సామాజిక మినహాయింపు (Social Exclusion):

అందరికీ అందుబాటులో ఉండే దారులు లేకపోవడం వల్ల కింది వర్గాలపై తీవ్ర ప్రభావం పడుతుంది:

• దివ్యాంగులు, వృద్ధులు, పిల్లలు, గర్భిణీ స్త్రీలు
• వీధి వ్యాపారులు (Street vendors)
• ప్రైవేట్ వాహనాలు లేని తక్కువ ఆదాయ పౌరులు

పర్యావరణ ప్రభావం (Environmental Impact):

ప్రైవేట్ వాహనాలపై ఆధారపడటం వల్ల కింది సమస్యలు తలెత్తుతాయి:

• ట్రాఫిక్ రద్దీ, వాయు కాలుష్యం (Air pollution)
• ఇంధన వినియోగం (Fuel consumption)
• గ్రీన్‌హౌస్ వాయు ఉద్గారాలు (Greenhouse-gas emissions)
• ప్రజా స్థలాల నష్టం (Loss of public space)

ఫుట్‌పాత్‌లకు ఏ ప్రమాణాలు వర్తిస్తాయి?

వాహనాల వేగం గంటకు 15 కిలోమీటర్లు (15 kmph) మించే రోడ్లపై నిరంతర, అందుబాటులో ఉండే ఫుట్‌పాత్‌లు తప్పనిసరిగా ఉండాలని ఇండియన్ రోడ్ కాంగ్రెస్ (Indian Road Congress) మార్గదర్శకాలు చెబుతున్నాయి.

ఒక ఫుట్‌పాత్‌లో కింది విభాగాలు ఉండాలి:

• వాకింగ్ జోన్ (Walking zone): పాదచారులు నడవడానికి ఎలాంటి అడ్డంకులు లేని ప్రదేశం.
• ఫ్రంటేజ్ జోన్ (Frontage zone): భవనాలు, ఆస్తుల ప్రవేశ ద్వారాల దగ్గర ఉండే స్థలం.
• మల్టీ-యుటిలిటీ జోన్ (Multi-utility zone): చెట్లు, స్తంభాలు, వ్యాపారులు, బస్టాప్‌లు, స్ట్రీట్ ఫర్నిచర్ కోసం కేటాయించిన స్థలం.

పాదచారుల జోన్ కనీసం రెండు మీటర్ల వెడల్పు ఉండాలి. అప్పుడే వీల్‌చైర్ (Wheelchair) వినియోగదారులు సురక్షితంగా వెళ్లగలరు. ఫుట్‌పాత్‌లలో కింది సదుపాయాలు కూడా ఉండాలి:

• కెర్బ్ ర్యాంప్‌లు (Kerb ramps)
• టాక్టైల్ దారులు (Tactile pathways)
• సురక్షితమైన క్రాసింగ్‌లు
• సరైన లైటింగ్, మురుగునీటి పారుదల (Drainage)
• సార్వత్రిక ప్రాప్యత (Universal accessibility)

ఏ సంస్కరణలు ప్రతిపాదించారు?

క్యూర్ చట్టం (CURE Act):

ప్రతిపాదిత క్యూర్ చట్టం పట్టణ స్థానిక సంస్థలు కింది సదుపాయాలను నిర్మించి, నిర్వహించడాన్ని తప్పనిసరి చేస్తుంది:

• ఫుట్‌పాత్‌లు, పాదచారుల క్రాసింగ్‌లు
• కెర్బ్ ర్యాంప్‌లు, టాక్టైల్ దారులు
• బస్టాప్‌లు, స్ట్రీట్ ఫర్నిచర్
• మోటారు రహిత రవాణా కారిడార్లు (Non-motorised transport corridors)

దివ్యాంగుల హక్కుల చట్టం, 2016 కు అనుగుణంగా అందరినీ కలుపుకుపోయే మౌలిక సదుపాయాలను అందించాలని ఇది లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

టెండర్ ష్యూర్ నమూనా (Tender SURE Model):

బెంగళూరుకు చెందిన ‘టెండర్ ష్యూర్’ నమూనా సమగ్ర వీధి ప్రణాళికను చూపిస్తుంది. ఇందులో వెడల్పాటి ఫుట్‌పాత్‌లు, సైకిల్ ట్రాక్‌లు, క్రమబద్ధమైన వీధి వ్యాపార స్థలాలు, యుటిలిటీ కారిడార్లు, ప్రజా స్థలాలు ఉంటాయి. హైదరాబాద్‌కు కూడా అధికారులు ఇలాంటి విధానాన్ని అనుసరించవచ్చు.

ముందుకు వెళ్లే మార్గం

• నడిచే హక్కును కాపాడేందుకు ప్రభుత్వం చట్టబద్ధమైన ముసాయిదాను తీసుకురావాలి.
• పట్టణ లేఅవుట్, భవన నిర్మాణ నిబంధనలలో ఫుట్‌పాత్‌లను తప్పనిసరి చేయాలి.
• నగరం వ్యాప్తంగా పాదచారుల మౌలిక సదుపాయాల ఆడిట్ (Audit) నిర్వహించాలి.
• మెట్రో స్టేషన్లు, బస్టాప్‌ల సమీపంలో నిరంతర ఫుట్‌పాత్‌లు ఉండేలా చూడాలి.
• వీధి వ్యాపారులను అన్యాయంగా తొలగించకుండా, ఆక్రమణలను మాత్రమే తొలగించాలి.

ముగింపు

న్యాయస్థానం గుర్తింపు ద్వారా మాత్రమే మనం నడిచే హక్కును సాధించలేము. హైదరాబాద్ వాహనాల-కేంద్రక ప్రణాళిక నుండి ప్రజల-కేంద్రక రవాణా వ్యవస్థ (People-centred mobility system) వైపు మారాలి. సురక్షితమైన, నిరంతర ఫుట్‌పాత్‌లు ప్రమాదాలను తగ్గిస్తాయి. ప్రజా రవాణా వినియోగాన్ని మెరుగుపరుస్తాయి. దివ్యాంగులకు మద్దతు ఇస్తాయి. అలాగే నగర సుస్థిరతను (Sustainability) పెంచుతాయి. కాబట్టి అధికారులు పాదచారుల మౌలిక సదుపాయాలను రోడ్డుపై మిగిలిపోయిన స్థలంగా చూడకూడదు. వాటిని అత్యవసర ప్రజా సేవగా (Essential public service) పరిగణించాలి.