పుదుచ్చేరి ఎన్నికలు: ఢిల్లీ, జమ్మూ కాశ్మీర్ కంటే ఈ కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం హోదా ఎలా భిన్నంగా ఉంటుంది?

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

• పుదుచ్చేరిలో ఎన్నికలు జరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంగా శాసనసభలు (Legislatures) ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల (Union Territories) మధ్య పాలనా విధానాల్లో ఉన్న వ్యత్యాసాలు చర్చకు వచ్చాయి.
• ప్రస్తుతం పుదుచ్చేరి, ఢిల్లీ, జమ్మూ కాశ్మీర్‌లలో మాత్రమే ఎన్నికైన ప్రభుత్వాలు ఉన్నాయి.
• వీటన్నింటికీ శాసనసభలు ఉన్నప్పటికీ, వాటి రాజ్యాంగ ప్రాతిపదిక, శాసనాధికారాలు, పరిపాలనా నియంత్రణలో చాలా తేడాలు ఉన్నాయి. ఈ తేడాలు భారతదేశ అసమాన సమాఖ్య విధానాన్ని (Asymmetrical federalism) స్పష్టంగా చూపుతాయి.

శాసనసభ ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు: రాజ్యాంగ చట్రం (UTs with Legislature: Constitutional Framework)

• ఆర్టికల్ 239 ప్రకారం కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలను రాష్ట్రపతి (President) నేరుగా పాలిస్తారు. దీనికోసం ఆయన ఒక అడ్మినిస్ట్రేటర్‌ను లేదా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌ను (Lieutenant Governor) నియమిస్తారు.
• కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు శాసనసభలను ఏర్పాటు చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంది. దీని ద్వారా ఆయా ప్రాంతాలకు వేర్వేరు స్థాయిల్లో స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) దక్కుతుంది.
• రాష్ట్రాల మాదిరిగా కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు ఒకే విధమైన అధికారాలు ఉండవు. వీటిపై కేంద్ర నియంత్రణే (Central control) ఎక్కువగా ఉంటుంది.

పుదుచ్చేరి నమూనా: పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన శాసనసభ (Puducherry Model)

• ఫ్రెంచ్ వలస పాలన (French colonial rule) ముగిసిన తర్వాత, 1962లో పుదుచ్చేరి అధికారికంగా భారతదేశంలో కలిసింది. దాని చారిత్రక నేపథ్యానికి తగినట్లుగా ప్రభుత్వం ఒక ప్రత్యేకమైన పరిపాలనా వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది.
• పుదుచ్చేరితో సహా కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు శాసనసభ, మంత్రి మండలిని (Council of Ministers) ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 239A పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది.
• అయితే, ఆర్టికల్ 239A అనేది కేవలం ఒక వెసులుబాటు మాత్రమే. కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల చట్టం, 1963 (Government of Union Territories Act, 1963) ద్వారానే పుదుచ్చేరిలో అసలైన సంస్థాగత, చట్టపరమైన పాలన మొదలైంది.

ముఖ్య లక్షణాలు (Key Features):

• పుదుచ్చేరిలో ఏకసభ (Unicameral) శాసనసభ ఉంది. ప్రజలు ఎన్నుకున్న సభ్యులతో పాటు, కేంద్ర ప్రభుత్వం నామినేట్ చేసిన సభ్యులు కూడా ఇందులో ఉంటారు. ఇది రాష్ట్రాల శాసనసభల కంటే కాస్త భిన్నంగా ఉంటుంది.
• ముఖ్యమంత్రి నాయకత్వంలోని మంత్రి మండలి రోజువారీ పాలన, విధానాల అమలులో నిజమైన కార్యనిర్వాహక అధికారాలను (Executive authority) ఉపయోగిస్తుంది.
• రాష్ట్రపతి నియమించిన అడ్మినిస్ట్రేటర్‌గా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ వ్యవహరిస్తారు. అయితే సాధారణ పరిస్థితుల్లో ఆయన మంత్రి మండలి సలహా, సహాయం (Aid and advice) మేరకు పనిచేయాలి. దీని ద్వారా ప్రజాస్వామ్య పాలనకు గౌరవం దక్కుతుంది.

న్యాయపరమైన స్పష్టత (Judicial Clarification):

• కే. లక్ష్మీనారాయణన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2019) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఒక స్పష్టమైన తీర్పు ఇచ్చింది. రోజువారీ పరిపాలనా విషయాల్లో లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ స్వతంత్రంగా నిర్ణయాలు తీసుకోకూడదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఆయన సాధారణంగా ఎన్నికైన ప్రభుత్వ సలహాలు, సూచనలను తప్పక పాటించాలి.

పరిమితులు (Limitation):

• ఇంత స్వయంప్రతిపత్తి ఉన్నప్పటికీ, ఆర్టికల్ 246(4) పార్లమెంటుకు విశేష అధికారాలు ఇస్తుంది. రాష్ట్రాల జాబితాలో (State List) ఉన్న అంశాలతో సహా ఏ అంశంపైనైనా పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చు. అంటే, పుదుచ్చేరి శాసనసభ చేసిన చట్టాలను పార్లమెంటు రద్దు చేయగలదు.

ముగింపు విశ్లేషణ (Inference):

• కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల్లో రాష్ట్రాల తరహా వ్యవస్థకు పుదుచ్చేరి నమూనా అత్యంత దగ్గరగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఎన్నికైన ప్రభుత్వ చేతుల్లోనే నిజమైన కార్యనిర్వాహక అధికారం ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, రాజ్యాంగబద్ధంగా ఇది కేంద్ర ప్రభుత్వానికి లోబడి (Subordinate) పనిచేస్తుంది.

ఢిల్లీ నమూనా: రాజ్యాంగ హోదా, నిర్మాణాత్మక ఘర్షణ (Delhi Model)

• జాతీయ రాజధానిగా ఢిల్లీ ప్రాముఖ్యతను గుర్తిస్తూ, 1991లో ప్రభుత్వం 69వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. దీని ద్వారా ఢిల్లీకి ఒక ప్రత్యేకమైన రాజ్యాంగ హోదా దక్కింది.
• రాజ్యాంగంలో కొత్తగా ఆర్టికల్ 239AA ను చేర్చారు. ఇది ఢిల్లీకి శాసనసభను, మంత్రి మండలిని ఏర్పాటు చేసింది. తద్వారా ఢిల్లీకి రాష్ట్రం, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం రెండింటి లక్షణాలు కలగలిపిన ఒక హైబ్రిడ్ పాలనా వ్యవస్థ (Hybrid governance structure) వచ్చింది.

ముఖ్య లక్షణాలు (Key Features):

• ఢిల్లీ శాసనసభకు రాష్ట్రాల జాబితా, ఉమ్మడి జాబితాలోని (Concurrent List) అంశాలపై చట్టాలు చేసే అధికారం ఉంది. అయితే, ఈ అధికారానికి కొన్ని ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ పరిమితులు (Constitutional limitations) ఉన్నాయి.
• ఈ మూడు కీలక అంశాలపై శాసనసభ చట్టాలు చేయకూడదని రాజ్యాంగం స్పష్టంగా చెబుతోంది:
  • ప్రజా భద్రత (Public order)
  • పోలీసు (Police)
  • భూమి (Land)
• ఈ అంశాలు నేరుగా కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆధీనంలో ఉంటాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వం లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ద్వారా వీటిని పర్యవేక్షిస్తుంది.
• మంత్రి మండలి తీసుకున్న నిర్ణయాలపై విభేదాలు వస్తే, ఆ విషయాన్ని రాష్ట్రపతి దృష్టికి తీసుకెళ్లే అధికారం లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌కు ఉంటుంది. కొన్ని అత్యవసర పరిస్థితుల్లో రాష్ట్రపతి నిర్ణయం రాకముందే ఆయన సొంతంగా తక్షణ చర్యలు కూడా తీసుకోవచ్చు.

సమస్య (Issue):

• ఢిల్లీ విధానంలో లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌కు, ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి మధ్య తరచుగా ఘర్షణలు వస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా అధికారుల బదిలీలు, నియామకాల వంటి “సర్వీసుల” (Services) నియంత్రణ విషయంలో ఈ వివాదాలు ఎక్కువుగా కనిపిస్తున్నాయి.
• దీనివల్ల కార్యనిర్వాహక అధికారాల పరిమితుల (Extent of executive powers) పైన న్యాయస్థానాల్లో పదేపదే రాజ్యాంగపరమైన వివాదాలు తలెత్తుతున్నాయి.

ముగింపు విశ్లేషణ (Inference):

• ఢిల్లీ ఒక హైబ్రిడ్ పాలనా నమూనాను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఉన్నప్పటికీ, సంస్థాగత పరిమితుల (Structural constraints) వల్ల వారి స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) పరిమితంగా ఉంటుంది. అధికారాలు ఒకదానిపై మరొకటి క్రాస్ అవ్వడం వల్ల ఈ ఘర్షణలు వస్తున్నాయి.

జమ్మూ కాశ్మీర్ నమూనా: గరిష్ట కేంద్ర నియంత్రణ (Jammu & Kashmir Model)

• గతంలో జమ్మూ కాశ్మీర్ ఆర్టికల్ 370 కింద ప్రత్యేక రాజ్యాంగ హోదాను అనుభవించింది. దానికి సొంత రాజ్యాంగంతో పాటు గణనీయమైన స్వయంప్రతిపత్తి (Autonomy) ఉండేది.
• 2019లో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆర్టికల్ 370ని రద్దు చేసింది. జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019 ద్వారా ఈ ప్రాంతాన్ని రెండుగా విభజించింది. దీంతో అక్కడి పాలనా వ్యవస్థ పూర్తిగా మారిపోయింది.

నిర్మాణం (Structure):

• పునర్వ్యవస్థీకరణ ద్వారా రెండు కొత్త కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి:
  • జమ్మూ కాశ్మీర్ (శాసనసభ ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం)
  • లడఖ్ (శాసనసభ లేని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం)
• జమ్మూ కాశ్మీర్‌కు శాసనసభ ఉన్నప్పటికీ, దాని శాసన కార్యనిర్వాహక అధికారాలు పుదుచ్చేరి, ఢిల్లీల కంటే చాలా పరిమితంగా ఉంటాయి.

పరిమితులు (Limitations):

• జమ్మూ కాశ్మీర్ శాసనసభకు ప్రజా భద్రత (Public order), పోలీసు (Police) వంటి కీలక అంశాలపై ఎటువంటి అధికారం లేదు. వీటిని కేంద్ర ప్రభుత్వం తన వద్దే అట్టిపెట్టుకుంది.
• పాలనలోని అత్యంత కీలక అంశాలపై లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ కు విస్తృతమైన నియంత్రణ ఉంటుంది. అందులో ఈ కిందివి ఉన్నాయి:
  • అధికారుల బదిలీలు, పరిపాలన (Bureaucracy – services and administration)
  • ఆర్థిక వ్యవహారాలు, బడ్జెట్ నియంత్రణ (Financial matters and budgetary control)
  • మొత్తం పరిపాలనాపరమైన నిర్ణయాలు (Overall administrative decision-making)

ముగింపు విశ్లేషణ (Inference):

• శాసనసభలు ఉన్న కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల్లో అత్యంత తక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి (Least autonomy) ఉన్న నమూనా జమ్మూ కాశ్మీర్. ఇక్కడ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాత్ర బలంగా ఉంటుంది. అధికారాలన్నీ కేంద్రం చేతిలోనే కేంద్రీకృతమై (Centralization of authority) ఉంటాయి. ఇది పూర్తిగా కేంద్రం గుప్పిట్లో ఉండే పాలనా వ్యవస్థ.

ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ నిబంధనలు (Key Constitutional Provisions)

1. ఆర్టికల్ 239 – కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల పాలన ప్రతి కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాన్ని భారత రాష్ట్రపతి నేరుగా పాలిస్తారని ఈ ఆర్టికల్ చెబుతుంది. ఆయన దీనికోసం ఒక అడ్మినిస్ట్రేటర్ లేదా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌ను నియమిస్తారు. ఆ అధికారి రాష్ట్రపతికి ప్రతినిధిగా వ్యవహరిస్తూ, కేంద్ర ప్రభుత్వం తరఫున పరిపాలన సాగిస్తారు.

2. ఆర్టికల్ 239A – కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు శాసనసభ లేదా మంత్రి మండలి కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు చట్టం ద్వారా శాసనసభను, మంత్రి మండలిని ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని ఈ ఆర్టికల్ పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది. పుదుచ్చేరి లాంటి ప్రాంతాలకు చట్టసభను అందించడానికి మొదట్లో దీనిని ప్రవేశపెట్టారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం నియంత్రణలో ఉంటూనే కొంతవరకు స్వయంపాలన (Self-government) చేసుకోవడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.

3. ఆర్టికల్ 239AA – ఢిల్లీకి ప్రత్యేక నిబంధనలు జాతీయ రాజధాని ప్రాంతమైన ఢిల్లీకి ఈ ఆర్టికల్ ఒక ప్రత్యేక రాజ్యాంగ హోదాను ఇస్తుంది. ఇది ఒక ఎన్నికైన శాసనసభను, ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రి మండలిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. అయితే పబ్లిక్ ఆర్డర్ (Public order), పోలీసు, భూమి వంటి ముఖ్యమైన అంశాలు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆధీనంలో ఉంటాయి. వాటిని లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ద్వారా పర్యవేక్షిస్తారు.

4. ఆర్టికల్ 246(4) – కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల కోసం చట్టాలు చేసే పార్లమెంటు అధికారం కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల కోసం ఏ అంశంపైనైనా పార్లమెంటు చట్టాలు చేయవచ్చని ఈ నిబంధన చెబుతుంది. ఇందులో రాష్ట్రాల జాబితాలోని (State List) అంశాలు కూడా వస్తాయి. అవసరమైనప్పుడు కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలపై పూర్తి శాసనాధికారాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం తన వద్దే ఉంచుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

ముగింపు (Conclusion)

పుదుచ్చేరి, ఢిల్లీ, జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రాంతాల మధ్య ఉన్న తేడాలు భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ (Indian federalism) సరళతను, అసమాన స్వభావాన్ని (Asymmetrical nature) స్పష్టంగా చూపుతాయి. ఈ ప్రాంతాల్లో ప్రజాస్వామ్య సంస్థలు ఉన్నప్పటికీ, వాటి స్వయంప్రతిపత్తి ఒకేలా లేదు. రాజ్యాంగ రూపకల్పన, రాజకీయ పరిస్థితులు, పరిపాలనా ప్రాధాన్యతల ఆధారంగా ఇవి మారుతూ ఉంటాయి. స్థానిక ప్రజల ఆకాంక్షలకు (Local representation), కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణకు (Central control) మధ్య ఉన్న జాగ్రత్తల సమతుల్యతను ఈ వ్యవస్థ ప్రతిబింబిస్తుంది.