పీఎం శ్రీ (PM SHRI) స్కూల్స్: భవిష్యత్తుకు సిద్ధంగా ఉండే ఆదర్శ పాఠశాలల కోసం భారతదేశ కృషి

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

సెప్టెంబర్ 7, 2022న ప్రారంభమైన ‘ప్రధాన మంత్రి స్కూల్స్ ఫర్ రైజింగ్ ఇండియా’ (PM SHRI) పథకం గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. జూలై 2026 నాటికి, దేశవ్యాప్తంగా 36 రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో 13,092 పాఠశాలలు ఎంపికయ్యాయి. ఇది 14,500 కంటే ఎక్కువ పాఠశాలలను ఎంపిక చేయాలన్న లక్ష్యంలో దాదాపు 90%.

‘జాతీయ విద్యా విధానం (NEP) 2020’ లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా ఎంపిక చేసిన ప్రభుత్వ పాఠశాలలను ‘ఆదర్శ విద్యా సంస్థలుగా (Model institutions)’ అభివృద్ధి చేయడం ఈ పథకం ప్రధాన ఉద్దేశం. కాబట్టి ఇది చాలా ముఖ్యమైనది.

పీఎం శ్రీ (PM SHRI) అంటే ఏమిటి?

• PM SHRI అనగా ‘ప్రధాన మంత్రి స్కూల్స్ ఫర్ రైజింగ్ ఇండియా’.
• ఇది విద్యా మంత్రిత్వ శాఖలోని పాఠశాల విద్య, అక్షరాస్యత విభాగం (Department of School Education and Literacy) అమలు చేస్తున్న కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored Scheme).
• ఇప్పటికే ఉన్న పాఠశాలలను గుణాత్మకంగా బలోపేతం చేసి, వాటిని ఆదర్శ పాఠశాలలుగా (Exemplar institutions) తీర్చిదిద్దడం ఈ పథకం లక్ష్యం. ఈ పాఠశాలలు పాఠశాల స్థాయిలో NEP 2020 ని సమర్థవంతంగా అమలు చేసి చూపించాలని భావిస్తున్నారు.
• పీఎం శ్రీ పాఠశాలలు విద్యార్థులకు సురక్షితమైన, ప్రోత్సాహకరమైన, ఆహ్లాదకరమైన అభ్యాస ప్రదేశాలుగా ఉంటాయి. వీటికి నాణ్యమైన మౌలిక సదుపాయాలు, తగిన అభ్యాస వనరులు (Learning resources), విభిన్న అభ్యాస అనుభవాల మద్దతు ఉంటుంది.

పీఎం శ్రీ ఎందుకు అవసరమైంది?

• భారతదేశ పాఠశాల విద్యా వ్యవస్థ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద విద్యా వ్యవస్థల్లో ఒకటి. దీనిలో 14.71 లక్షల పాఠశాలలు ఉన్నాయి, వీటిలో 24.69 కోట్ల కంటే ఎక్కువ మంది విద్యార్థులు చదువుతున్నారు. ఇంత పెద్ద వ్యవస్థలో కేవలం ప్రవేశం (అడ్మిషన్) కల్పించడమే కాకుండా.. నాణ్యత, సమానత్వం, అభ్యాస ఫలితాలను (Learning outcomes) మెరుగుపరిచే సంస్కరణలు ఎంతో అవసరం.
• పాఠశాల విద్యను మార్చడానికి అవసరమైన విస్తృత విధానాన్ని NEP 2020 అందిస్తుంది. ఎంపిక చేసిన పాఠశాలలను ఆదర్శ పాఠశాలలుగా అప్‌గ్రేడ్ చేయడం ద్వారా, పీఎం శ్రీ ఈ విధాన లక్ష్యాలను సంస్థాగత ఆచరణలోకి (Institutional practice) తీసుకువస్తుంది.
• ఇంతకుముందు కేవలం మౌలిక సదుపాయాలపై మాత్రమే ఉన్న దృష్టిని మార్చి.. పీఎం శ్రీ పథకం మొత్తం పాఠశాల రూపురేఖలను మార్చే ఒక సమగ్ర నమూనాగా (Holistic transformation model) నిలుస్తుంది. ఇది మౌలిక సదుపాయాలు, బోధనా విధానం (Pedagogy), సమ్మిళితం, సుస్థిరత (Sustainability), సాంకేతికత, ఉపాధ్యాయుల అభివృద్ధి, విద్యార్థుల శ్రేయస్సు (Well-being) పై దృష్టి పెడుతుంది.

పీఎం శ్రీ ప్రధాన లక్షణాలు ఏమిటి?

• NEP 2020 తో అనుసంధానం: పీఎం శ్రీ పాఠశాలలు సామర్థ్య-ఆధారిత అభ్యాసం (Competency-based learning), ఫ్లెక్సిబిలిటీ (సౌలభ్యం), సమ్మిళితం, సమగ్ర అభివృద్ధితో సహా.. NEP 2020 యొక్క ముఖ్య భాగాలను ప్రదర్శిస్తాయి.
• ఆదర్శ పాఠశాల నమూనా: ఈ పాఠశాలలు మార్గదర్శకత్వం (Mentoring), మద్దతు, సహకారం, క్లస్టరింగ్ ద్వారా చుట్టుపక్కల పాఠశాలలకు ఆదర్శ విద్యా సంస్థలుగా (Model institutions) పనిచేస్తాయి.
• సమగ్ర అభివృద్ధి (Holistic Development): ఈ పథకం కేవలం మేధోపరమైన అభివృద్ధికే (Cognitive development) కాకుండా, సృజనాత్మకత, నాయకత్వ లక్షణాలు, సామాజిక-భావోద్వేగ నైపుణ్యాలు (Socio-emotional skills), జీవిత నైపుణ్యాలు, బాధ్యతాయుతమైన పౌరసత్వంపై కూడా దృష్టి పెడుతుంది.
• సమ్మిళిత అభ్యాస వాతావరణం: విభిన్న నేపథ్యాలు, విభిన్న అభ్యాస సామర్థ్యాలు ఉన్న విద్యార్థులకు సమానమైన, ఆహ్లాదకరమైన విద్యను అందించడం పీఎం శ్రీ పాఠశాలల లక్ష్యం.
• భవిష్యత్తుకు సిద్ధమైన నైపుణ్యాలు (Future-ready Skills): విద్యార్థులకు 21వ శతాబ్దపు నైపుణ్యాలు, డిజిటల్ అభ్యాసం, STEM-ఆధారిత (సైన్స్, టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్, మ్యాథ్స్) విద్యను అందిస్తారు. స్థానిక ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్ (వ్యాపార) వ్యవస్థలతో వారిని అనుసంధానిస్తారు.
• గ్రీన్ స్కూల్ ఓరియంటేషన్: పాఠశాల నాణ్యతలో భాగంగా, పర్యావరణ అనుకూల (Sustainable and environment-friendly) విధానాలను ఈ పథకం ప్రోత్సహిస్తుంది.

ఆర్థిక, సంస్థాగత పరిధి ఏమిటి (Financial and Institutional Coverage)?

• పీఎం శ్రీ పథకాన్ని ఐదేళ్ల పాటు అంటే 2022-23 నుంచి 2026-27 వరకు అమలు చేస్తున్నారు.
• ప్రాజెక్టు మొత్తం వ్యయం ₹27,360 కోట్లు, ఇందులో కేంద్రం వాటా ₹18,128 కోట్లు. ప్రాజెక్ట్ అప్రూవల్ బోర్డు ఆమోదించిన మొత్తం కేటాయింపుల్లో కేంద్రం వాటా.. 2023-24 లోని ₹2,520 కోట్ల నుంచి 2026-27 నాటికి ₹5,224 కోట్లకు పెరిగింది. ఇది దాదాపు 107% పెరుగుదలను సూచిస్తుంది.
• జూలై 2026 నాటికి 13,092 పాఠశాలలు ఎంపికయ్యాయి. ఇది అనుకున్న లక్ష్యంలో దాదాపు 90%. ఈ పథకం ద్వారా ప్రత్యక్షంగా 20 లక్షల కంటే ఎక్కువ మంది విద్యార్థులు ప్రయోజనం పొందుతారని ఆశిస్తున్నారు.
• ఎంపికైన పాఠశాలలు 725 జిల్లాలు, 8,340 బ్లాక్‌లు లేదా పట్టణ స్థానిక సంస్థలలో (Urban local bodies) విస్తరించి ఉన్నాయి. కేంద్రీయ విద్యాలయాలు (KVS), నవోదయ విద్యాలయాలు (NVS), ఎన్‌సీఈఆర్‌టీ (NCERT) కింద ఉన్న సంస్థలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.
• ఎంపికైన వాటిలో 1,305 ప్రాథమిక పాఠశాలలు, 3,102 ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు, 3,141 సెకండరీ పాఠశాలలు, 5,544 హయ్యర్ సెకండరీ పాఠశాలలు ఉన్నాయి. ఈ నెట్‌వర్క్‌లో 80 కస్తూర్బా గాంధీ బాలికా విద్యాలయాలు (KGBV), 913 KVS పాఠశాలలు, 620 NVS పాఠశాలలు, 4 NCERT పాఠశాలలు కూడా ఉన్నాయి.

పీఎం శ్రీ కి ఉన్న ఆరు మూలస్తంభాలు ఏమిటి?

NEP 2020 లక్ష్యాల ఆధారంగా ఏర్పడిన ఆరు ప్రధాన స్తంభాలపై పీఎం శ్రీ పథకం ఆధారపడి ఉంది.

పీఎం శ్రీ కేవలం భవనాలు లేదా భౌతిక సదుపాయాలపై మాత్రమే కాకుండా, మొత్తం పాఠశాల పర్యావరణ వ్యవస్థపై (Ecosystem) దృష్టి పెడుతుందని ఈ మూలస్తంభాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

పీఎం శ్రీ (PM SHRI) పాఠశాలలను ఎలా ఎంపిక చేస్తారు?

పీఎం శ్రీ పాఠశాలలను ‘ఛాలెంజ్ మోడ్’ (Challenge Mode) ద్వారా ఎంపిక చేస్తారు. ఆదర్శ పాఠశాలలుగా ఎదగడానికి, ప్రభుత్వం అందించే మద్దతు కోసం ఈ పద్ధతిలో పాఠశాలలు పోటీపడతాయి. ఈ ఎంపిక ప్రక్రియలో మూడు దశలు ఉంటాయి.

• దశ 1: రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలతో ఒప్పందం (MoU): ఎంపిక చేసిన పాఠశాలలు పీఎం శ్రీ ప్రమాణాలను సాధించడానికి మద్దతు ఇస్తామని హామీ ఇస్తూ, రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు కేంద్రంతో ఒక అవగాహనా ఒప్పందం (MoU) కుదుర్చుకుంటాయి.
• దశ 2: అర్హత గల పాఠశాలల గుర్తింపు: UDISE+ డేటా ద్వారా అందుబాటులో ఉన్న కనీస ప్రమాణాలు, సూచికల (Indicators) ఆధారంగా అర్హత గల పాఠశాలలను గుర్తిస్తారు.
• దశ 3: ఛాలెంజ్ పద్ధతి: నిర్దేశించిన ప్రమాణాల ఆధారంగా అర్హత గల పాఠశాలలు పోటీపడతాయి. రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు, KVS లేదా NVS అధికారులు భౌతిక తనిఖీల (Physical inspection) ద్వారా వాటి క్లెయిమ్‌లను (అర్హతలను) నిర్ధారిస్తారు.

విద్యా మంత్రిత్వ శాఖలోని పాఠశాల విద్య, అక్షరాస్యత విభాగం కార్యదర్శి (Secretary) నేతృత్వంలోని నిపుణుల కమిటీ తుది ఎంపిక చేస్తుంది. ఛాలెంజ్ పద్ధతిలో అర్హత సాధించాలంటే.. పట్టణ పాఠశాలలు కనీసం 70%, గ్రామీణ పాఠశాలలు కనీసం 60% స్కోర్ సాధించాలి.

కనీస నాణ్యతా ప్రమాణాలు (Quality Benchmarks) ఏమిటి?

ఎంపిక కావడానికి ముందు పాఠశాలలు ప్రాథమిక కనీస ప్రమాణాలను కలిగి ఉండాలి. ముఖ్యమైన అవసరాలు ఇవే:

• పక్కా భవనం
• ఆటంకాలు లేని ప్రాప్యత (Barrier-free access)
• భద్రతా చర్యలు
• బాలురు, బాలికలకు ప్రత్యేక మరుగుదొడ్లు
• తాగునీరు
• చేతులు కడుక్కునే సదుపాయాలు
• విద్యుత్ సౌకర్యం
• ఉపాధ్యాయులకు గుర్తింపు కార్డులు (ID cards)
• లైబ్రరీ లేదా క్రీడా సదుపాయాలు
• ప్రాథమిక (Elementary), సీనియర్ సెకండరీ స్థాయిల్లో రాష్ట్ర సగటు కంటే ఎక్కువ అడ్మిషన్లు (Enrolment) ఉండాలి.

ఈ మదింపులో మౌలిక సదుపాయాలు, అభ్యాస ఫలితాలు, బోధనా విధానం, పీఎం పోషణ్ (PM POSHAN), వృత్తి విద్యా కోర్సులు (Vocational education), గ్రీన్ ఇనిషియేటివ్స్ (పర్యావరణ అనుకూల చర్యలు), వాటాదారుల నిబద్ధతలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు.

పాఠశాల విద్యను పీఎం శ్రీ ఎలా మారుస్తుంది?

• సామర్థ్య-ఆధారిత అభ్యాసం (Competency-based Learning): పీఎం శ్రీ పాఠశాలలు NEP 2020 లోని 5+3+3+4 విధానం ఆధారంగా.. నేషనల్ కరిక్యులమ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ లేదా స్టేట్ కరిక్యులమ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను అనుసరిస్తాయి.
  • ఇది బట్టీ పట్టే విధానానికి (Rote learning) బదులు విషయ అవగాహన, సృజనాత్మకత, విమర్శనాత్మక ఆలోచనను ప్రోత్సహిస్తుంది.
• అనుభవపూర్వక బోధన (Experiential Pedagogy): ఈ పథకం కింద బ్యాగ్-లెస్ డేస్ (పుస్తకాల బ్యాగ్ లేని రోజులు), స్థానిక చేతివృత్తుల వారి వద్ద ఇంటర్న్‌షిప్‌లు, స్థానిక కళల అధ్యయనం, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు, దేశీయ విజ్ఞానాన్ని కాపాడటం వంటివి ప్రోత్సహిస్తారు.
  • ఇలాంటి పద్ధతులు పాఠశాల విద్యను నిజ జీవితంతో, స్థానిక సంస్కృతితో అనుసంధానిస్తాయి.
• సమానత్వం, బహుభాషా విధానం: ముఖ్యంగా ప్రాథమిక తరగతుల్లో మాతృభాష, స్థానిక లేదా ప్రాంతీయ భాషలలో బోధనను పీఎం శ్రీ ప్రోత్సహిస్తుంది.
  • UDISE+ 2025–26 డేటా ప్రకారం, పీఎం శ్రీ పాఠశాలల్లో 6,102 సంస్కృత ఉపాధ్యాయులు, 1,994 ఉర్దూ ఉపాధ్యాయులు, 9,152 ప్రాంతీయ భాషా ఉపాధ్యాయులు ఉన్నారు.
• సాంకేతికతతో కూడిన అభ్యాసం (Tech-enabled Learning): ICT సదుపాయాలు, స్మార్ట్ క్లాస్‌రూమ్‌లు, ఇంటర్నెట్ కనెక్టివిటీ, డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు, STEM (సైన్స్, టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్, మ్యాథ్స్) ఆధారిత ప్రోగ్రామ్‌లకు ఈ పథకం మద్దతు ఇస్తుంది.
  • దీక్ష (DIKSHA) లాంటి ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు డిజిటల్ వనరులను అందిస్తూ, ఇంటరాక్టివ్ లెర్నింగ్‌కు (సులభంగా నేర్చుకోవడానికి) సహాయపడతాయి.
• విద్యార్థి సమగ్ర అభివృద్ధి (Holistic Development): విద్యతో పాటు క్రీడలు, కళలు, ఇతర పాఠ్యేతర కార్యక్రమాలు, జీవిత-నైపుణ్యాల (Life-skills) విద్యను పీఎం శ్రీ అనుసంధానిస్తుంది.
  • ఇది విద్యార్థుల్లో నాయకత్వ లక్షణాలు, సామాజిక-భావోద్వేగ సామర్థ్యాలు, మారుతున్న పరిస్థితులకు అలవాటు పడే తత్వాన్ని (Adaptability) అభివృద్ధి చేస్తుంది.
• ఉపాధ్యాయ సామర్థ్యాల పెంపు: డైట్ (DIET) సంస్థల ద్వారా ఉపాధ్యాయుల వృత్తిపరమైన అభివృద్ధికి పీఎం శ్రీ మద్దతు ఇస్తుంది.
  • సామర్థ్యాల పెంపు కార్యక్రమాల కోసం ప్రతి DIET కి ₹3 లక్షల వరకు ఆర్థిక సహాయం ఇస్తారు. సబ్జెక్టు ఉపాధ్యాయులు, ప్రిన్సిపాళ్లు, ప్రత్యేక విద్యావేత్తలు, ICT ఉపాధ్యాయులు, మాస్టర్ ట్రైనర్లకు శిక్షణ ఇవ్వడానికి ఒక్కో ఉపాధ్యాయుడికి ₹2,500 వరకు ఆర్థిక సహాయం అందుతుంది.
• పాఠశాల నాయకత్వ అభివృద్ధి: విద్యా నాయకత్వం (Educational leadership), పాఠశాల నిర్వహణ, సామర్థ్య-ఆధారిత బోధనా ప్రణాళికపై ప్రిన్సిపాళ్లకు శిక్షణ ఇస్తారు.
  • హోలిస్టిక్ ప్రోగ్రెస్ కార్డ్ (సమగ్ర ప్రగతి పత్రం), పాఠశాల భద్రత, మానసిక ఆరోగ్యం, ప్రాథమిక స్థాయి కౌన్సెలింగ్, ICT వినియోగంపై ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ అందుతుంది.

పీఎం శ్రీ ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?

• NEP 2020 అమలు: NEP 2020 యొక్క విస్తృత లక్ష్యాలను పాఠశాల స్థాయి ఆచరణలోకి పీఎం శ్రీ తీసుకువస్తుంది.
• మానవ మూలధన నిర్మాణం (Human Capital Formation): అభ్యాస ఫలితాలను, భవిష్యత్తుకు అవసరమైన నైపుణ్యాలను మెరుగుపరచడం ద్వారా.. ఇది భారతదేశ సామాజిక, ఆర్థిక అభివృద్ధికి తోడ్పడుతుంది.
• విద్యలో సమానత్వం (Equity in Education): గ్రామీణ, వెనుకబడిన మరియు విభిన్న వర్గాలకు విద్యను చేరువ చేయడాన్ని పీఎం శ్రీ ప్రోత్సహిస్తుంది. దీనివల్ల విద్యాపరమైన అసమానతలు తగ్గుతాయి.
• మార్గదర్శకత్వం ద్వారా వ్యవస్థాగత సంస్కరణలు: పీఎం శ్రీ పాఠశాలలు తమ చుట్టుపక్కల ఉన్న పాఠశాలలకు మార్గనిర్దేశం (Mentoring) చేస్తాయి. దీనివల్ల కేవలం ఎంపిక చేసిన పాఠశాలలకే కాకుండా ఇతర పాఠశాలలకు కూడా ఈ ప్రయోజనాలు విస్తరిస్తాయి.
• సాంకేతికత, పర్యావరణ అనుకూల విద్య: ఈ పథకం డిజిటల్ బోధనను, పర్యావరణ అనుకూల (Sustainable) విధానాలను అనుసంధానిస్తుంది.

ముందుచూపు (Way Forward)

• ఫలితాల ఆధారిత పర్యవేక్షణ: అభ్యాస ఫలితాలు, తరగతి గది పద్ధతులు, విద్యార్థుల శ్రేయస్సు (Well-being) ఆధారంగా ఈ పథకం పురోగతిని పర్యవేక్షించాలి.
• నిరంతర ఉపాధ్యాయ అభివృద్ధి: శిక్షణ అనేది ప్రాక్టికల్‌గా, క్రమం తప్పకుండా, తరగతి గది అవసరాలకు అనుగుణంగా ఉండాలి. ఉపాధ్యాయులు, పాఠశాల నాయకులకు మార్గనిర్దేశం చేయడంలో DIET లు బలమైన పాత్ర పోషించాలి.
• స్థానిక భాషలో డిజిటల్ వనరులు: మాతృభాష, ప్రాంతీయ భాషల్లో డిజిటల్ కంటెంట్ అందుబాటులో ఉండాలి. ఇది పునాది అక్షరాస్యతను (Foundational literacy) బలోపేతం చేస్తుంది.
• సంస్థాగత మార్గదర్శకత్వం: చుట్టుపక్కల పాఠశాలలకు మార్గనిర్దేశం చేయడానికి పీఎం శ్రీ పాఠశాలలు ఒక క్రమబద్ధమైన యంత్రాంగాన్ని (Structured mechanism) కలిగి ఉండాలి.
• ప్రజల భాగస్వామ్యం: పాఠశాల పర్యవేక్షణ, మెరుగుదలలో తల్లిదండ్రులు, స్థానిక సంస్థలు, పాఠశాల యాజమాన్య కమిటీలను భాగస్వాములను చేయాలి.

ముగింపు (Conclusion)

జాతీయ విద్యా విధానం (NEP 2020) కి అనుగుణంగా భారతీయ పాఠశాల విద్యను మార్చడానికి ‘పీఎం శ్రీ’ ఒక ముఖ్యమైన సంస్కరణ. ఇది కేవలం మౌలిక సదుపాయాలకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా.. అభ్యాస ఫలితాలు, సమ్మిళితం, డిజిటల్ బోధన, ఉపాధ్యాయుల సామర్థ్యం, విద్యార్థుల సమగ్ర అభివృద్ధిపై దృష్టి పెడుతుంది. దీనిని సమర్థవంతంగా అమలు చేస్తే, విస్తృత విద్యా సంస్కరణలకు పీఎం శ్రీ పాఠశాలలు ఆదర్శంగా నిలుస్తాయి. సమానమైన, నైపుణ్యం కలిగిన, భవిష్యత్తుకు సిద్ధమైన భారతదేశ నిర్మాణానికి సహాయపడతాయి.