భారతదేశ మఖానా రంగం: సాంప్రదాయ పంట నుంచి ప్రపంచ స్థాయి సూపర్‌ఫుడ్‌గా (Global Superfood)

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

ఆరోగ్యకరమైన, మొక్కల ఆధారిత ఆహారాలకు (plant-based foods) పెరుగుతున్న డిమాండ్ కారణంగా భారతదేశ మఖానా రంగం విస్తరిస్తోంది. ప్రభుత్వం జాతీయ మఖానా బోర్డును ఏర్పాటు చేసింది. అలాగే 2025–26 నుంచి 2030–31 మధ్య కాలానికి మఖానా అభివృద్ధి కోసం ₹476.03 కోట్ల సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కీమ్‌ను ఆమోదించింది.

మఖానా గురించి (About Makhana)

• శాస్త్రీయంగా యూరియేల్ ఫెరోక్స్ (Euryale ferox) అని పిలిచే మఖానా ప్రధానంగా లోతు తక్కువగా ఉండే కుంటలు, సరస్సులు, చిత్తడి నేలల్లో (wetlands) పండించే నీటి ఆధారిత పంట.
• ఇందులో తినగలిగే భాగం దాని గింజ. వాటిని వేయించి, పేలాల్లాగా (popping) చేసిన తర్వాత ఫాక్స్ నట్ (fox nut) గా తింటారు.

ప్రపంచంలోనే మఖానాను అత్యధికంగా ఉత్పత్తి చేస్తున్న దేశం భారతదేశం. దీనికి దోహదం చేస్తున్న అంశాలు:

• అనుకూలమైన వ్యవసాయ-వాతావరణ పరిస్థితులు
• సాంప్రదాయ సాగు విజ్ఞానం
• పెరుగుతున్న దేశీయ డిమాండ్
• బ్రాండెడ్ ఉత్పత్తుల (branded products) వృద్ధి
• స్టార్టప్‌లు, ఎఫ్‌పీఓల (FPOs) భాగస్వామ్యం

బీహార్ సాంప్రదాయ ఆహారంగా ఉన్న మఖానా ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా తినే ఆరోగ్యకరమైన స్నాక్ (health snack) గా, అంతర్జాతీయంగా అమ్ముడయ్యే సూపర్‌ఫుడ్‌గా (superfood) మారింది.

ఉత్పత్తి, భౌగోళిక విస్తరణ (Production and Geographical Distribution)

మఖానా సాగు ప్రధానంగా ఈ కింది రాష్ట్రాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉంది:

• బీహార్
• పశ్చిమ బెంగాల్
• అసోం

బీహార్ ఆధిపత్యం

భారతదేశ ఉత్పత్తిలో బీహార్ వాటా దాదాపు ముప్పావు వంతు ఉంది. ప్రపంచ మఖానా సరఫరాలో సుమారు 80–85% ఇక్కడి నుంచే వెళ్తోంది. ప్రధాన సాగు ప్రాంతాలు ఇవే:

• కోసి బేసిన్ (Kosi basin): సుపాల్, సహర్సా, మాధేపురా
• మిథిల (Mithila) ప్రాంతం
• సీమాంచల్ (Seemanchal) ప్రాంతం

దేశీయ మార్కెట్ (Domestic Market)

భారతదేశం ఏటా 0.6 లక్షల మెట్రిక్ టన్నులకు పైగా మఖానాను ఉత్పత్తి చేస్తోంది. ఇందులో సుమారు 40% ఎగుమతి అవుతుండగా, మిగిలినది దేశీయంగా వినియోగిస్తున్నారని అంచనా.

2021–22, 2024–25 మధ్య దేశీయ మార్కెట్ ఏటా 17–18% వృద్ధి చెందింది. దీనికి కారణాలు:

• ఆరోగ్యం పట్ల అవగాహన (Health awareness)
• ప్రీమియం బ్రాండింగ్ (Premium branding)
• వ్యవస్థీకృత కంపెనీల ప్రవేశం (Entry of organised companies)
• రిటైల్ నెట్‌వర్క్‌ల విస్తరణ (Expansion of retail networks)
• ప్యాకేజ్డ్ స్నాక్స్‌కు (packaged snacks) డిమాండ్ పెరగడం

ఈ మార్కెట్ 2029–30 నాటికి ₹11,000–12,000 కోట్లకు చేరుకుంటుందని అంచనా.

ధర, సరఫరా పోకడలు (Price and Supply Trends)

2022-2025 ఆర్థిక సంవత్సరాల మధ్య ఉత్పత్తి పరిమాణం కేవలం 4–5% మాత్రమే పెరిగింది. కానీ సగటు ధరలు మాత్రం భారీగా పెరిగాయి:

• 2020–22 మధ్య కాలంలో కిలో సుమారు ₹500 గా ఉండేది.
• 2025 నాటికి అది కిలో దాదాపు ₹1,250 కి పెరిగింది.

గట్టి డిమాండ్, ప్రీమియమైజేషన్ (premiumisation), పరిమిత సరఫరా ప్రతిస్పందన (limited supply response) కారణంగా ఈ ధరలు పెరిగాయి.

ఎగుమతుల పనితీరు (Export Performance)

• 2025 కి ముందు, మఖానాను సాధారణ హెచ్‌ఎస్‌ఎన్ కోడ్‌ల (Harmonised System of Nomenclature – HSN) కిందే ఉంచేవారు. దీనివల్ల ఉత్పత్తి వారీగా ఎగుమతి డేటా అందుబాటులో ఉండేది కాదు.
• 2025లో, డైరెక్టరేట్ జనరల్ ఆఫ్ ఫారిన్ ట్రేడ్ (Directorate General of Foreign Trade) పేలాల్లాగా చేసిన మఖానాకు (popped makhana), ఇతర మఖానా ఉత్పత్తులకు వేర్వేరు హెచ్‌ఎస్‌ఎన్ కోడ్‌లను ప్రవేశపెట్టింది.

2025–26లో భారతదేశ ఎగుమతులు:

• 7,264.89 మెట్రిక్ టన్నుల మఖానా ఉత్పత్తులు.
• ₹192.96 కోట్ల విలువైన ఉత్పత్తులు.

ప్రధాన ఎగుమతి మార్కెట్లు

మొత్తం ఎగుమతుల్లో 77% అమెరికా, కెనడా, యూఏఈ కలిపి తీసుకుంటున్నాయి. అయితే, జర్మనీ, నేపాల్, ఆస్ట్రేలియా తక్కువ పరిమాణంలో తీసుకున్నప్పటికీ, అవి అధిక ధరలను (higher unit prices) చెల్లిస్తున్నాయి.

ఎక్కువ పరిమాణంలో కొనే దేశాలను నిలబెట్టుకుంటూనే, ప్రీమియం ధరలు (premium-paying) ఇచ్చే మార్కెట్లకు విస్తరించే అవకాశం ఉందని ఇది చెబుతోంది.

మఖానా అభివృద్ధికి సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కీమ్ (Central Sector Scheme for Development of Makhana)

ఈ పథకానికి 2025–26 నుంచి 2030–31 వరకు మొత్తం ₹476.03 కోట్లు కేటాయించారు.

వార్షిక కేటాయింపులు:

• 2025–26: ₹30 కోట్లు
• 2026–27: ₹90 కోట్లు

ప్రధాన లక్ష్యాలు:

• పరిశోధన, ఆవిష్కరణలను (innovation) ప్రోత్సహించడం
• నాణ్యమైన విత్తనాల లభ్యతను మెరుగుపరచడం
• రైతుల నైపుణ్యాలను బలోపేతం చేయడం
• కోత పద్ధతులను (harvesting practices) ఆధునికీకరించడం
• కోత అనంతర కార్యకలాపాలను మెరుగుపరచడం
• విలువ జోడింపును ప్రోత్సహించడం
• బ్రాండింగ్, మార్కెటింగ్‌ను మెరుగుపరచడం
• ఎగుమతులను విస్తరించడం
• నాణ్యత నియంత్రణ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయడం

మఖానా విలువ శృంఖలం (Makhana Value Chain)

1. పొలంలో ఉత్పత్తి (Farm-Level Production)

ఇందులోని కార్యకలాపాలు:

• కుంటల తయారీ (Pond preparation)
• విత్తనాలు చల్లడం (Seed broadcasting)
• పంట నిర్వహణ
• నీటి అడుగున విత్తనాల సేకరణ
• చేతులతో పంట కోయడం (Manual harvesting)

ఈ దశలో ఎక్కువ మంది కార్మికులు అవసరం (labour-intensive). నైపుణ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇందులో కొంతవరకు మాత్రమే యాంత్రీకరణ (mechanisation) జరిగింది.

2. ప్రాథమిక ప్రాసెసింగ్ (Primary Processing)

దీనిని ఎక్కువగా ఇళ్ల వద్ద లేదా గ్రామ స్థాయిలో చేస్తారు. ఇందులో ఇవి ఉంటాయి:

• శుభ్రం చేయడం, ఆరబెట్టడం
• ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద వేయించడం (High-temperature roasting)
• పేలాల్లాగా మార్చడం (Popping)
• పాలిషింగ్ (Polishing)
• సార్టింగ్ (Sorting)
• గ్రేడింగ్ (Grading)

పెద్దవిగా, నాణ్యతతో ఉండే పాప్డ్ మఖానాకు మార్కెట్‌లో ఎక్కువ ధర వస్తుంది.

3. ద్వితీయ ప్రాసెసింగ్ (Secondary Processing)

విలువ జోడించిన ఉత్పత్తుల్లో ఇవి ఉంటాయి:

• రుచికరమైన మఖానా (Flavoured makhana)
• తినడానికి సిద్ధంగా ఉండే స్నాక్స్ (Ready-to-eat snacks)
• మఖానా పిండి (Makhana flour)
• ప్యాకేజ్డ్ ఉత్పత్తులు (Packaged products)

ఈ విభాగం వ్యాపారాల ఏర్పాటుకు, ఉపాధికి గొప్ప అవకాశాలను అందిస్తుంది.

జాతీయ మఖానా పరిశోధనా కేంద్రం (National Research Centre for Makhana – NRCM)

మఖానా పరిశోధనా కేంద్రం (NRCM) పరిశోధన, సాంకేతిక అభివృద్ధి, సామర్థ్య పెంపుదలకు (capacity building) మద్దతు ఇస్తుంది.

ప్రధాన సేవలు

• అధిక దిగుబడినిచ్చే మఖానా రకాలను అభివృద్ధి చేసింది.
• ముళ్లు లేని సింగారా (thornless water chestnut) రకాలను అభివృద్ధి చేసింది.
• తక్కువ నీటి వినియోగంతో సాగు చేసే పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టింది.
• సమగ్ర సాగును (integrated cultivation) ప్రోత్సహించింది.
• మఖానా-కమ్-ఫిష్ ఫార్మింగ్ (మఖానా-చేపల సాగు) అభివృద్ధి చేసింది.
• 15,824.1 కిలోల అధిక దిగుబడినిచ్చే విత్తనాలను పంపిణీ చేసింది.
• 2012–2023 మధ్య 3,000 మందికి పైగా రైతులకు శిక్షణ ఇచ్చింది.
• 24 సంస్థలకు సాంకేతిక సహకారం అందించింది.

శిక్షణలో కవర్ చేసిన అంశాలు:

• సమర్థవంతమైన నీటి వినియోగం
• పంటల విధానాలు
• పోషకాల నిర్వహణ
• ప్రాసెసింగ్
• మార్కెటింగ్

యాంత్రీకరణకు మద్దతు (Mechanisation Support)

ఎన్‌ఆర్‌సీఎం (NRCM) వీటిని అభివృద్ధి చేసి, లైసెన్స్ ఇచ్చింది:

• సీడ్ వాషర్ (Seed washer)
• సీడ్ గ్రేడర్ (Seed grader)
• ప్రైమరీ రోస్టింగ్ మెషిన్ (Primary roasting machine)
• పాపింగ్ మెషిన్ (Popping machine)
• పాప్డ్-మఖానా గ్రేడర్
• విలువ జోడించిన ఉత్పత్తుల కోసం సాంకేతికతలు

వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయాలతో (agricultural universities) కలిసి ట్రైన్-ది-ట్రైనర్స్ (train-the-trainers) విధానాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇది సాగు, గ్రేడింగ్, ప్రాసెసింగ్, ప్యాకేజింగ్, బ్రాండింగ్‌లో మెరుగైన మద్దతును ఇవ్వాలని చూస్తోంది.

ప్రాముఖ్యత (Significance)

• రైతుల ఆదాయం: ఎక్కువ డిమాండ్, మెరుగైన రకాలు, ప్రీమియం మార్కెట్‌ల వల్ల మఖానా సాగు ద్వారా రైతులకు ఎక్కువ లాభాలు వస్తాయి.
• గ్రామీణ ఉపాధి: పంట కోత, పాపింగ్ (popping), గ్రేడింగ్, ప్యాకేజింగ్, ఉత్పత్తుల అభివృద్ధి ద్వారా ఉపాధి, వ్యాపార అవకాశాలు పెరుగుతాయి.
• ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్: ఫ్లేవర్డ్ స్నాక్స్ (Flavoured snacks), పిండి, రెడీ-టు-ఈట్ ఉత్పత్తుల ద్వారా ఉత్పత్తి ప్రాంతాల్లోనే ఎక్కువ లాభాలు పొందే వీలుంది.
• ఎగుమతి సామర్థ్యం: ప్రపంచ ఉత్పత్తిలో భారతదేశ ఆధిపత్యం, ప్రీమియం సూపర్‌ఫుడ్ ఎగుమతుల విభాగాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి బలమైన పునాదిని ఇస్తుంది.
• చిత్తడి నేలల ఆధారిత జీవనోపాధి: కుంటలు, సరస్సులు, లోతు తక్కువ నీటి వనరులపై ఆధారపడే కమ్యూనిటీలకు (communities) మఖానా సాగు మద్దతు ఇస్తుంది.
• ఎఫ్‌పీఓ (FPO), స్టార్టప్‌ల వృద్ధి: రైతు సంఘాలు, కొత్త సంస్థల ద్వారా ఉత్పత్తుల సేకరణ, బ్రాండింగ్, మార్కెట్ ప్రాప్యత (market access) మెరుగుపడతాయి.

ప్రధాన సవాళ్లు (Major Challenges)

• నీటి అడుగున పంట కోయడానికి ఎక్కువ మంది కార్మికులు అవసరం.
• పరిమిత యాంత్రీకరణ (mechanisation).
• ఇళ్ల వద్ద చేసే సాంప్రదాయ ప్రాసెసింగ్.
• డిమాండ్‌తో పోలిస్తే ఉత్పత్తి నెమ్మదిగా పెరగడం.
• ధరలు అమాంతం పెరగడం.
• ఎగుమతులు కేవలం మూడు మార్కెట్‌లకే (అమెరికా, కెనడా, యూఏఈ) పరిమితం కావడం.
• అసమాన నాణ్యత, గ్రేడింగ్.
• చిన్న మార్కెట్లలో బ్రాండెడ్ ఉత్పత్తుల (branded products) లభ్యత తక్కువగా ఉండటం.
• మెరుగైన విత్తన సరఫరా, కోత అనంతర సాంకేతికత (post-harvest technology) అవసరం.

ముందుచూపు (Way Forward)

• మెరుగైన రకాలు, నాణ్యమైన విత్తనాల ఉత్పత్తిని విస్తరించాలి.
• పొలం ఆధారిత (field-system), తక్కువ నీటితో పండే సాగు విధానాలను ప్రోత్సహించాలి.
• కోత, రోస్టింగ్ (roasting), పాపింగ్ (popping), గ్రేడింగ్‌లో యంత్రాల వాడకాన్ని పెంచాలి.
• ఉత్పత్తుల సేకరణ, సామూహిక మార్కెటింగ్ (collective marketing) కోసం ఎఫ్‌పీఓలను (FPOs) బలోపేతం చేయాలి.
• ఉమ్మడి ప్రాసెసింగ్, ప్యాకేజింగ్ సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయాలి.
• నాణ్యత నియంత్రణను (Quality-control), ఉత్పత్తుల ప్రమాణీకరణను (product standardisation) మెరుగుపరచాలి.
• విభిన్నమైన మఖానా ఉత్పత్తులను తయారు చేసే స్టార్టప్‌లకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
• ప్రీమియం ధరలు చెల్లించే ఎగుమతి దేశాలను లక్ష్యంగా చేసుకోవాలి.
• ట్రైన్-ది-ట్రైనర్స్ నమూనా (train-the-trainers model) ద్వారా విస్తరణ సేవలను పెంచాలి.
• జాతీయ మఖానా బోర్డు ద్వారా పరిశోధన, ఉత్పత్తి, ప్రాసెసింగ్, బ్రాండింగ్‌ను అనుసంధానం చేయాలి.

ముగింపు (Conclusion)

భారతదేశ మఖానా రంగం సాంప్రదాయ చిత్తడి నేల సాగు నుంచి వ్యవస్థీకృత ఫుడ్-ప్రాసెసింగ్ (food-processing), ఎగుమతి పరిశ్రమగా మారుతోంది. పరిశోధన, యాంత్రీకరణ, రైతుల సమీకరణ, ప్రీమియం మార్కెట్‌ల అభివృద్ధి ద్వారా ఉత్పత్తిలో భారతదేశంకున్న నాయకత్వాన్ని (production leadership), అధిక గ్రామీణ ఆదాయాలుగా, బలమైన ప్రపంచ స్థాయి పోటీతత్వంగా మార్చవచ్చు.