మంగళజోడి పక్షులు (Birds of Mangalajodi): చిలికా పక్షుల స్వర్గధామానికి ఒక దృశ్య ప్రయాణం

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

హైదరాబాద్‌లో ఇటీవల ‘మంగళజోడి పక్షులు – ఏ విజిటర్స్ గైడ్ టు ద బర్డ్ ప్యారడైజ్ ఆఫ్ చిలికా లేక్’ (Birds of Mangalajodi – A Visitor’s Guide to the Bird Paradise of Chilika Lake) అనే పుస్తకాన్ని విడుదల చేశారు. చిలికా సరస్సు (Chilika Lake) ఉత్తర అంచున మంగళజోడి ఉంది. ఈ పుస్తకం మంగళజోడి పర్యావరణ సంపదపై (Ecological richness) అందరి దృష్టిని మరోసారి ఆకర్షించింది.

చిలికా సరస్సు: భౌగోళిక స్థానం, రకం, అంతర్జాతీయ గుర్తింపు

భౌగోళిక స్థానం, రకం (Location and Type)

• చిలికా సరస్సు ఒడిశా రాష్ట్రంలో బంగాళాఖాతాన్ని ఆనుకుని తూర్పు తీరంలో (Eastern coastline) ఉంది.
• ఇది మహానది డెల్టాకు నైరుతి దిశలో ఉంటుంది. పూరి, ఖుర్దా, గంజాం జిల్లాల్లో ఇది విస్తరించి ఉంది.
• సముద్రపు ముఖద్వారం (Sea mouth) ద్వారా ఈ సరస్సు బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. ఉప్పు శాతాన్ని (Salinity) నియంత్రించడానికి, పర్యావరణ సమతుల్యతను (Ecological balance) కాపాడటానికి ఈ ముఖద్వారాన్ని నిర్వహించడం చాలా కీలకం.
• అధికారులు 2000 సంవత్సరంలో ఒక కొత్త సముద్రపు ముఖద్వారాన్ని తెరిచారు. ఇది గత కొన్ని దశాబ్దాలలో ఒక ప్రధాన పరిణామం. ఇది నీటి మార్పిడిని మెరుగుపరిచింది. చేపల ఉత్పత్తిని పెంచింది. మడుగు పర్యావరణ ఆరోగ్యాన్ని (Ecological health) తిరిగి పునరుద్ధరించింది.
• చిలికా సరస్సు ఒక ఉప్పు నీటి తీరప్రాంత మడుగు (Brackish water coastal lagoon). దయా, భార్గవి లాంటి నదుల నుంచి వచ్చే మంచి నీరు, సముద్రపు ఉప్పు నీటితో కలవడం వల్ల ఇది ఏర్పడుతుంది.
• ఇది భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద ఉప్పు నీటి మడుగు. ప్రపంచంలో ఉన్న అతిపెద్ద ఉప్పు నీటి మడుగులలో ఇది కూడా ఒకటి.
• ఈ సరస్సు స్పష్టమైన పర్యావరణ మండలాలను (Ecological zonation) చూపుతుంది. దీని ఉత్తర భాగంలో మంచి నీటి వాతావరణం ఎక్కువగా ఉంటుంది. మధ్య భాగంలో ఉప్పు నీటి పరిస్థితులు ఉంటాయి. దక్షిణ భాగంలో సముద్ర ప్రభావం (Marine influence) ఉంటుంది.
• ఈ విభిన్న వాతావరణం (Gradient) అధిక జీవవైవిధ్యానికి (Biodiversity) మద్దతు ఇస్తుంది. మత్స్య సంపదతో పాటు ఇరావడి డాల్ఫిన్ (Irrawaddy dolphin) లాంటి జాతులు ఇక్కడ నివసిస్తాయి. ఈ కారణాల వల్ల ఇది పర్యావరణపరంగా, ఆర్థికంగా చాలా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.

అంతర్జాతీయ గుర్తింపు (International Recognition)

• రామ్సర్ కన్వెన్షన్ (Ramsar Convention) 1981లో చిలికా సరస్సును ప్రపంచ ప్రాముఖ్యత ఉన్న చిత్తడి నేలగా (Wetland) గుర్తించింది.
• ఇది సెంట్రల్ ఏషియన్ ఫ్లైవేలో (Central Asian Flyway) వలస పక్షులకు ఒక ప్రధాన ఆవాసంగా ఉంది. అలాగే అపారమైన జల జీవవైవిధ్యానికి (Aquatic biodiversity) నిలయంగా ఉంది. ఈ జాబితాలో చేర్చడం ద్వారా దీని పర్యావరణ ప్రాముఖ్యత స్పష్టమవుతుంది.
• ప్రస్తుత కరెంట్ అఫైర్స్‌లో దీనికి మోంట్రీక్స్ రికార్డుతో (Montreux Record) ఉన్న అనుబంధం ఒక ముఖ్యమైన అంశం.
• సిల్టేషన్ (Siltation – పూడిక), ఉప్పు శాతం తగ్గడం, జీవవైవిధ్యం క్షీణించడం వల్ల దీని పర్యావరణం తీవ్రంగా దెబ్బతింది. దీంతో మోంట్రీక్స్ రికార్డులో చేరిన మొదటి భారతీయ చిత్తడి నేలగా చిలికా నిలిచింది.
• అయినప్పటికీ, హైడ్రోలాజికల్ జోక్యాలు (Hydrological interventions), కమ్యూనిటీ ఆధారిత నిర్వహణ (Community-based management) ద్వారా అధికారులు సరస్సును పునరుద్ధరించారు. దీనివల్ల సరస్సు పర్యావరణపరంగా గణనీయంగా కోలుకుంది.
• ఫలితంగా, అధికారులు దీనిని మోంట్రీక్స్ రికార్డు నుంచి తొలగించారు. ఆసియాలో ఈ జాబితా నుంచి బయటకు వచ్చిన మొదటి చిత్తడి నేలగా ఇది రికార్డు సృష్టించింది. చిత్తడి నేలల పునరుద్ధరణలో (Wetland restoration) ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందిన విజయం.

మంగళజోడి: చిలికా మంచి నీటి చిత్తడి ప్రాంతం (Freshwater Marsh Zone)

• మంగళజోడి ఒడిశాలోని చిలికా సరస్సు ఉత్తర అంచున (Northern fringe) ఉంది.
• ఈ మడుగులో ఉప్పు నీరు, సముద్ర ప్రభావం ఉన్న ప్రాంతాలు ఉంటాయి. వాటికి భిన్నంగా మంగళజోడి చిలికాలోని మంచి నీటి చిత్తడి ప్రాంతాన్ని (Freshwater marsh zone) సూచిస్తుంది.
• ఈ ప్రాంతం ప్రధానంగా మహానది పాయల (Distributaries) నుంచి మంచి నీటిని అందుకుంటుంది.
• ఇక్కడ లోతైన బహిరంగ జలాలు ఉండవు. ఇది తక్కువ లోతు ఉన్న చిత్తడి నేలలు, బురద ప్రాంతాలు (Mudflats), చిత్తడి వృక్షజాలాన్ని (Marshy vegetation) కలిగి ఉంటుంది.
• ఇక్కడ నీటి లోతు చాలా తక్కువగా (సాధారణంగా 1 మీటరు కంటే తక్కువ) ఉంటుంది. ఇది వేడింగ్ బర్డ్స్ (Wading birds – నీళ్లలో నడిచే పక్షులు) కు చాలా అనుకూలంగా ఉంటుంది.
• శీతాకాలంలో ఇది వలస పక్షుల భారీ సమూహాలకు (Congregations) ఆవాసంగా నిలుస్తుంది.
• వలస పక్షులకు ఒక ముఖ్యమైన మార్గమైన సెంట్రల్ ఏషియన్ ఫ్లైవే (Central Asian Flyway) లో ఇది ఉంటుంది.
• ఇది ఏటా లక్షలాది పక్షులకు, ముఖ్యంగా నీటి పక్షులకు (Waterfowl species) ఆతిథ్యం ఇస్తుంది.
• బాతులు, గీస్ (Geese), హెరాన్స్ (Herons), ఎగ్రెట్స్ (Egrets), వేడర్స్ (Waders) లాంటి పక్షుల సమూహాలు ఇక్కడ సాధారణంగా కనిపిస్తాయి.
• భారతదేశంలోని ప్రధాన పక్షుల వీక్షణ ప్రాంతాలలో (Birding hotspots) ఒకటిగా ఇది గుర్తింపు పొందింది.
• దీనిని తరచుగా “చిలికా పక్షుల స్వర్గధామం” అని పిలుస్తారు.
• చిలికా దక్షిణ భాగం బంగాళాఖాతానికి దగ్గరగా ఉండటం వల్ల దానిపై సముద్ర ప్రభావం ఉంటుంది. ఈ విషయంలో మంగళజోడి ఆ దక్షిణ భాగానికి భిన్నంగా ఉంటుంది.
• ఇది కమ్యూనిటీ ఆధారిత సంరక్షణ నమూనాతో (Community-led conservation model) ముడిపడి ఉంది. పక్షుల రక్షణలో స్థానిక గ్రామస్థులు చురుకుగా పాల్గొంటారు.
• రామ్సర్ కన్వెన్షన్ కింద చిలికా రామ్సర్ వెట్‌ల్యాండ్ వ్యవస్థలో ఇది కూడా ఒక భాగంగా ఉంటుంది.

సెంట్రల్ ఏషియన్ ఫ్లైవే, వలస పక్షుల కదలిక

• మంగళజోడి సెంట్రల్ ఏషియన్ ఫ్లైవే (Central Asian Flyway) పై ఉంది. ఇది ప్రపంచంలోని ప్రధాన వలస పక్షుల మార్గాలలో ఒకటి.
• ఈ మార్గం సైబీరియా, ఆర్కిటిక్ ప్రాంతాలు, మధ్య ఆసియా, ఉత్తర యురేషియాలోని పక్షుల సంతానోత్పత్తి ప్రాంతాలను (Breeding grounds), భారతదేశం, దక్షిణాసియాలోని శీతాకాల ఆవాసాలతో కలుపుతుంది.
• ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబర్, మార్చి నెలల మధ్య దాదాపు రెండు లక్షల వలస పక్షులు మంగళజోడికి వస్తాయి.
• ఉత్తర ప్రాంతాలలో ఉండే తీవ్రమైన చలి కారణంగా ఈ పక్షులు ప్రధానంగా వలస వస్తాయి. అవి వెచ్చని వాతావరణం, ఆహారం సమృద్ధిగా ఉండే చిత్తడి నేలలు, సురక్షితమైన సంతానోత్పత్తి పరిస్థితుల కోసం వెతుకుతూ ఇక్కడికి చేరుకుంటాయి.

ముఖ్యమైన వలస పక్షులు

• నార్తర్న్ పిన్‌టైల్ (Northern Pintail): ఇది అత్యంత ఆధిపత్యం చూపే, అత్యధికంగా కనిపించే వలస బాతు జాతులలో ఒకటి.
• బార్-హెడెడ్ గూస్ (Bar-headed Goose): హిమాలయాల గుండా అత్యంత ఎత్తులో వలస ప్రయాణం చేయడానికి ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది.
• గాడ్‌వాల్ (Gadwall), నార్తర్న్ షోవెలర్ (Northern Shoveler), కామన్ టీల్ (Common Teal): లాంటి డాబ్లింగ్ డక్స్ (Dabbling ducks) ఇక్కడ పెద్ద సంఖ్యలో కనిపిస్తాయి.
• బ్లాక్-టెయిల్డ్ గాడ్‌విట్ (Black-tailed Godwit): అలాగే సాండ్‌పైపర్స్, ప్లోవర్స్ లాంటి వేడర్స్ మంగళజోడి లాంటి తక్కువ లోతు ఉన్న చిత్తడి ప్రాంతాలలో సాధారణంగా నివసిస్తాయి.
• చిలికా డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (Chilika Development Authority) ప్రతి సంవత్సరం పక్షుల జనాభా పర్యవేక్షణను నిర్వహిస్తుంది.

చిలికాలో నలబాన పక్షుల అభయారణ్యం

• నలబాన పక్షుల అభయారణ్యం (Nalabana Bird Sanctuary) చిలికా సరస్సు లోపల ఉన్న ప్రధాన రక్షిత పక్షుల ఆవాసం.
• నలబాన అంటే “కలుపు మొక్కలతో కప్పిన ద్వీపం” (Weed-covered island) అని అర్థం.
• వర్షాకాలంలో ఇది నీటిలో మునిగిపోతుంది. వాతావరణం పొడిగా ఉన్నప్పుడు (Dry season) మళ్లీ బయటకు కనిపిస్తుంది. ఇది దీనిని ఒక ప్రత్యేకమైన చిత్తడి నేలల ద్వీప ఆవరణ వ్యవస్థగా (Wetland island ecosystem) మారుస్తుంది.
• అధికారులు దీనిని 1987లో పక్షుల అభయారణ్యంగా ప్రకటించారు. చిలికాను సందర్శించే వలస పక్షులు గూళ్లు కట్టుకోవడానికి, విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి ఇది అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రదేశాలలో ఒకటిగా సేవలు అందిస్తుంది.
• వార్షిక పక్షుల గణన (Annual bird census) కార్యకలాపాలకు నలబాన ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంటుంది. తూర్పు భారతదేశంలో అత్యంత సురక్షితమైన పక్షుల ఆవాసాలలో ఇది ఒకటి.
• ఇది చిలికా లోపల ఉండటం అనేది ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలలో తరచుగా అడిగే ప్రశ్న.

ఇరావడి డాల్ఫిన్, ఇతర ముఖ్యమైన జంతుజాలం

• ఇరావడి డాల్ఫిన్‌లకు (Irrawaddy Dolphin) చిలికా సరస్సు అంతర్జాతీయంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
• ఈ జాతి ప్రధానంగా తీరప్రాంతాలు, నదీ ముఖద్వారాలు (Estuarine), ఉప్పు నీటి ఆవరణ వ్యవస్థలలో నివసిస్తుంది. ఇది గంగా నది డాల్ఫిన్ (Gangetic river dolphin) కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది.
• భారతదేశంలో, ఇరావడి డాల్ఫిన్‌కు అత్యంత ప్రసిద్ధ ఆవాసాలలో చిలికా ఒకటి. ముఖ్యంగా ఔటర్ ఛానెల్ (Outer channel), సముద్ర ముఖద్వార (Sea mouth) ప్రాంతం సమీపంలో ఇవి ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
• ఐయూసీఎన్ (IUCN) ఈ జాతిని అంతరించిపోతున్న జాతుల (Endangered) జాబితాలో చేర్చింది.
• డాల్ఫిన్లు, పక్షులు మాత్రమే కాకుండా, చిలికా అనేక చేప జాతులు, క్రస్టేసియన్లు (Crustaceans), రొయ్యలు, ఉభయచరాలు, సముద్రపు గడ్డి ఆవరణ వ్యవస్థలకు (Seagrass ecosystems) మద్దతు ఇస్తుంది. ఈ కారణాల వల్ల ఇది భారతదేశంలోని అత్యంత ఉత్పాదక చిత్తడి నేల వ్యవస్థలలో (Productive wetland systems) ఒకటిగా నిలుస్తుంది.