భారతదేశ బొమ్మల పర్యావరణ వ్యవస్థ బలోపేతం: స్థానిక హస్తకళల నుండి ప్రపంచ మార్కెట్ల వరకు

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

• విధానపరమైన మద్దతు, నాణ్యత నియంత్రణ, ఎగుమతుల ప్రోత్సాహం, స్వదేశీ తయారీ ద్వారా భారతదేశ బొమ్మల పరిశ్రమను ప్రభుత్వం బలోపేతం చేస్తోంది.
• దిగుమతులపై ఆధారపడే స్థితి నుంచి ప్రపంచ స్థాయిలో పోటీపడే స్థాయికి ఈ రంగం చేరుకుంది. భారతదేశం ఇప్పుడు బొమ్మలను ఎగుమతి చేసే దేశంగా ఎదిగింది.
• బొమ్మల ఎగుమతులు 2017–18 లోని 152.7 మిలియన్ డాలర్ల నుండి 2025–26 నాటికి 384.7 మిలియన్ డాలర్లకు పెరిగాయి.
• జాతీయ బొమ్మల కార్యాచరణ ప్రణాళిక, క్యూసీఓ (QCO), టాయ్‌కథాన్, ఓడీఓపీ (ODOP), జీఐ (GI) ప్రోత్సాహం, ఎగుమతి కేంద్రాలుగా జిల్లాలు వంటి ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు ఈ రంగానికి విశేషంగా మద్దతు ఇస్తున్నాయి.

భారతదేశ బొమ్మల పరిశ్రమ: వారసత్వం, అవకాశాలు

భారతదేశ బొమ్మల పరిశ్రమ సాంస్కృతిక వారసత్వం, హస్తకళలు, ఆవిష్కరణలు, తయారీ రంగాల వృద్ధి కలయికను ప్రతిబింబిస్తుంది.

• భారతదేశ బొమ్మల సంప్రదాయానికి దాదాపు 5,000 సంవత్సరాల చరిత్ర ఉంది.
• హరప్పా, మొహెంజోదారో తవ్వకాల్లో మట్టి బండ్లు, ప్రతిమల వంటి పురాతన బొమ్మల తయారీ సంప్రదాయాలు బయటపడ్డాయి.
• రామాయణం, మహాభారతం స్ఫూర్తితో చేసిన చెక్క బొమ్మలు, ప్రతిమల వంటి సాంప్రదాయ బొమ్మలు పిల్లలను భారతదేశ సాంస్కృతిక వారసత్వంతో అనుసంధానించాయి.
• నేడు, సాంప్రదాయ హస్తకళలకు ఆధునిక డిజైన్, సాంకేతికత, వ్యవస్థాపకతను (Entrepreneurship) జోడిస్తున్నారు.

ఈ మార్పు భారతదేశాన్ని నాణ్యమైన, సురక్షితమైన, విద్యాపరమైన, సాంస్కృతిక మూలాలున్న బొమ్మలకు కేంద్రంగా ఎదగడానికి సహాయపడుతుంది.

కొత్తగా వృద్ధికి కారణమవుతున్న అంశాలు

సరఫరా, డిమాండ్ పరంగా ఉన్న బలమైన కారణాల వల్ల భారతదేశ బొమ్మల పరిశ్రమ వృద్ధి సాధిస్తోంది.

పెద్ద వినియోగదారుల ఆధారం

• భారతదేశ జనాభా 140 కోట్లు దాటింది. ఇందులో 25 ఏళ్ల లోపు యువ జనాభా వాటా చాలా ఎక్కువ.
• పెరుగుతున్న ఆదాయాలు, మెరుగుపడుతున్న కొనుగోలు శక్తి వల్ల బొమ్మల వినియోగం పెరుగుతోంది.

మారుతున్న వినియోగదారుల ప్రాధాన్యతలు

• పట్టణీకరణ, మారుతున్న జీవనశైలి వల్ల ఆధునిక, లైసెన్స్ ఉన్న బొమ్మలకు డిమాండ్ పెరుగుతోంది.
• తల్లిదండ్రులు విద్యాపరమైన, నైపుణ్యాల ఆధారిత, స్టెమ్ (STEM) బొమ్మలను ఎక్కువగా ఎంచుకుంటున్నారు.

సాంకేతికత, డిజిటలీకరణ

• ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI), ఆగ్మెంటెడ్ రియాలిటీ (AR), వర్చువల్ రియాలిటీ (VR) ఉపయోగించే స్మార్ట్ బొమ్మలు జనాదరణ పొందుతున్నాయి.
• ఈ-కామర్స్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు తయారీదారులు, చేతివృత్తుల వారికి మెరుగైన మార్కెట్ అవకాశాలను కల్పిస్తున్నాయి.

సాంస్కృతిక ప్రయోజనం

• భారతదేశ సాంప్రదాయ బొమ్మలు వాటి సాంస్కృతిక విలువ, చేతివృత్తుల గుర్తింపు కారణంగా దేశీయ, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లలో బలమైన ఆకర్షణను కలిగి ఉన్నాయి.

ఆర్థిక ప్రభావం

• బొమ్మల పరిశ్రమ కేవలం సాంస్కృతిక రంగం మాత్రమే కాదు, ఆర్థిక వ్యవస్థకు ముఖ్యమైన తోడ్పాటును అందించే రంగం.

ఇది కింది వారికి అండగా నిలుస్తుంది:

• చేతివృత్తుల వారు
• ఎంఎస్ఎంఈలు (MSMEs)
• తయారీదారులు
• వ్యాపారులు
• మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలు
• గ్రామీణ, పట్టణ ప్రజల జీవనోపాధి
• ఎన్ఐసీ కోడ్ 324 (NIC Code 324) కింద ఆటలు, బొమ్మల రంగంలో ఉపాధి 2018–19 లోని 8,685 నుండి 2023–24 నాటికి 17,693 కు పెరిగింది. ఇది రెట్టింపు కన్నా ఎక్కువ వృద్ధి.
• ఉపాధి కల్పన, వ్యవస్థాపకత, స్థానిక వ్యాపారాల అభివృద్ధిలో ఈ రంగం పోషిస్తున్న పాత్రను ఇది తెలియజేస్తుంది.

ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు

జాతీయ బొమ్మల కార్యాచరణ ప్రణాళిక, 2020

భారతదేశ బొమ్మల పర్యావరణ వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడానికి ప్రభుత్వం జాతీయ బొమ్మల కార్యాచరణ ప్రణాళికను రూపొందించింది.

ఇది కింది వాటిపై దృష్టి పెడుతుంది:

• భారతీయ సంస్కృతి, విలువలు, చరిత్ర ఆధారంగా బొమ్మలను ప్రోత్సహించడం.
• బొమ్మలను ఒక అభ్యాస వనరుగా ప్రోత్సహించడం.
• స్వదేశీ బొమ్మల క్లస్టర్లకు మద్దతు ఇవ్వడం.
• స్థానిక తయారీని ప్రోత్సహించడం.
• బొమ్మల నాణ్యతను పర్యవేక్షించడం.
• అసురక్షితమైన, నాసిరకం దిగుమతులను నియంత్రించడం.
• బొమ్మల తయారీదారులకు ప్రోత్సాహకాలు ఇవ్వడం.

బొమ్మల నాణ్యత నియంత్రణ ఉత్తర్వులు, 2020 (QCO)

బొమ్మల భద్రతను నిర్ధారించడానికి, ఉత్పత్తుల నాణ్యతను మెరుగుపరచడానికి ప్రభుత్వం నాణ్యత నియంత్రణ ఉత్తర్వులను ప్రవేశపెట్టింది.

ముఖ్య లక్షణాలు:

• దేశీయ, విదేశీ తయారీదారులకు బీఐఎస్ (BIS) ధృవీకరణను తప్పనిసరి చేసింది.
• భారతీయ భద్రతా ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉండేలా చూస్తుంది.
• భౌతిక, రసాయన, విద్యుత్ భద్రతా అవసరాలను ఇది కవర్ చేస్తుంది.
• దేశీయ తయారీదారులకు సమాన అవకాశాలు కల్పించడంలో సహాయపడింది.

2026 మే నాటికి, బీఐఎస్ అందించిన లైసెన్సులు:

• దేశీయ తయారీదారులకు 1,786 లైసెన్సులు.
• విదేశీ తయారీదారులకు 56 లైసెన్సులు.

ఈ లైసెన్సులు బొమ్మల భద్రతా ప్రమాణాలు IS 9873, IS 15644 తో ముడిపడి ఉంటాయి.

ఈ ఉత్తర్వుల (QCO) నుండి కింది వారికి మినహాయింపు ఇచ్చారు:

• డెవలప్‌మెంట్ కమిషనర్ (హ్యాండీక్రాఫ్ట్స్) వద్ద నమోదైన చేతివృత్తుల వారు.
• భౌగోళిక సూచిక (GI-tagged) ఉన్న ఉత్పత్తుల రిజిస్టర్డ్ యజమానులు, అధికారిక వినియోగదారులు.

సుంకాల విధానాలు

దిగుమతి చేసుకున్న బొమ్మల ధరల ప్రయోజనాన్ని తగ్గించడానికి, స్థానిక తయారీకి మద్దతు ఇవ్వడానికి ప్రభుత్వం కింది చర్యలు తీసుకుంది:

• 2020లో బొమ్మలపై ఎంఎఫ్ఎన్ (MFN) సుంకాన్ని 20% నుండి 60% కి పెంచింది.
• 2023లో దాన్ని 70% కి పెంచింది.
• 2025–26 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో ఎలక్ట్రానిక్ బొమ్మల విడిభాగాలపై (HS 95030091) సుంకాన్ని 20% గా సవరించింది.

ఈ చర్యలు దేశీయ ఉత్పత్తి, ఉపాధి, వాణిజ్య సమతుల్యతకు (Trade balance) మద్దతు ఇస్తాయి.

టాయ్ బిజ్ ఇంటర్నేషనల్ బీ2బీ ఎగ్జిబిషన్

ఈ ప్రదర్శనను 2026 జూలై 4-7 వరకు న్యూఢిల్లీలో నిర్వహించారు.

ఇది కింది అవకాశాలను కల్పిస్తుంది:

• బొమ్మల తయారీదారులకు ఒక వేదిక.
• దేశీయ, అంతర్జాతీయ కొనుగోలుదారులను కలుసుకునే అవకాశం.
• వ్యాపార నెట్‌వర్కింగ్ అవకాశాలు.
• మార్కెట్ విస్తరణకు మద్దతు.
• భారతీయ బొమ్మలకు ప్రపంచవ్యాప్త ప్రచారం.

టాయ్‌కథాన్, ఇ-టాయ్‌కథాన్

• 2021లో ప్రారంభించిన టాయ్‌కథాన్, ఆత్మనిర్భర్ భారత్ దార్శనికతకు మద్దతు ఇస్తుంది.
• కింది అంశాల ఆధారంగా బొమ్మలు, ఆటలను అభివృద్ధి చేయమని ఇది విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు, డిజైనర్లు, నిపుణులు, స్టార్టప్‌లను ప్రోత్సహిస్తుంది:
  • భారతీయ సంస్కృతి
  • వారసత్వం
  • స్థానిక జానపద కథలు
  • జాతీయ వీరులు
  • విలువలు
• ఎలక్ట్రానిక్ బొమ్మల రంగాన్ని బలోపేతం చేయడానికి, ప్రభుత్వం 2025లో మొదటి ఎలక్ట్రానిక్ టాయ్ హ్యాకథాన్ (ఇ-టాయ్‌కథాన్) ను నిర్వహించింది.
• ఇది పిల్లలలో సృజనాత్మకత, అభ్యాసం, ఎదుగుదలను ప్రోత్సహించే వినూత్న, విద్యా సంబంధిత ఎలక్ట్రానిక్ బొమ్మలపై దృష్టి సారించింది.

ఇ-టాయ్స్ ల్యాబ్ (e-Toys Lab)

ఎలక్ట్రానిక్స్, ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో నోయిడాలోని సీ-డాక్ (C-DAC) లో ఇ-టాయ్స్ ల్యాబ్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.

దీని లక్ష్యాలు:

• ఎలక్ట్రానిక్ బొమ్మల రూపకల్పనలో ప్రత్యక్ష శిక్షణ (Hands-on training).
• ప్రోటోటైప్ (నమూనా) అభివృద్ధి.
• ఉత్పత్తి పరీక్ష.
• బొమ్మల తయారీలో ఎలక్ట్రానిక్స్, ఐటీని (IT) సమీకృతం చేయడం.

ఎస్సీ/ఎస్టీ (SC/ST), ఈశాన్య ప్రాంత అభ్యర్థులతో సహా ఎంపిక చేసిన యువ ఇంజనీర్లు ఒక సంవత్సరం పాటు ఈ శిక్షణ పొందుతారు:

• ఇ-టాయ్స్ ల్యాబ్‌లో 6 నెలల పరిశోధన.
• 6 నెలల పరిశ్రమ శిక్షణ.

మానక్ మంథన్ (Manak Manthan)

2026 ఏప్రిల్‌లో, బీఐఎస్ (BIS) ‘IS 9873 Part 1:2025’ పై మానక్ మంథన్ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది.

ఇది కింది వాటిపై దృష్టి సారించింది:

• యాంత్రిక (Mechanical) భద్రతా అవసరాలు.
• భౌతిక భద్రతా అవసరాలు.
• తయారీదారులు, భాగస్వాములలో అవగాహన.
• భారతీయ ప్రమాణాలను పాటించడం.

పిల్లల కోసం సురక్షితమైన, నమ్మకమైన బొమ్మల ఉత్పత్తికి ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.

జీఐ (GI), ఓడీఓపీ (ODOP), జిల్లా ఎగుమతుల ప్రోత్సాహం

ఒక జిల్లా, ఒక ఉత్పత్తి (ODOP)

బ్రాండింగ్, తయారీ, ఎగుమతులు, ఉపాధికి మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా జిల్లా-నిర్దిష్ట ఉత్పత్తులను ఓడీఓపీ కార్యక్రమం ప్రోత్సహిస్తుంది.

బొమ్మల రంగానికి ఓడీఓపీ కింది విధాలుగా సహాయపడుతుంది:

• ఉత్పత్తి వైవిధ్యం (Product diversification).
• బ్రాండింగ్, ప్యాకేజింగ్.
• నైపుణ్యాభివృద్ధి.
• నాణ్యతా ప్రమాణీకరణ.
• ఈ-కామర్స్ అవకాశాలు.
• అంతర్జాతీయ ఎక్స్‌పోలలో పాల్గొనడం.
• ఎగుమతి ధృవీకరణపై అవగాహన.
• నిధులు, మార్కెటింగ్, సాంకేతికతను మెరుగుపరచడం.

భౌగోళిక సూచిక ఉన్న బొమ్మలు (GI-Tagged Toys)

అనేక సాంప్రదాయ భారతీయ బొమ్మలు భౌగోళిక సూచిక (GI) హోదాను పొందాయి.

ఉదాహరణలు:

• చన్నపట్న బొమ్మలు, ప్రతిమలు – కర్ణాటక
• ఇండోర్ తోలు బొమ్మలు – మధ్యప్రదేశ్
• తంజావూరు బొమ్మలు – తమిళనాడు

జీఐ ట్యాగింగ్ కింది వాటికి సహాయపడుతుంది:

• సాంప్రదాయ పరిజ్ఞానాన్ని కాపాడటం.
• ప్రాంతీయ గుర్తింపును రక్షించడం.
• అనధికారిక వినియోగాన్ని నిరోధించడం.
• మార్కెట్ విలువను మెరుగుపరచడం.
• చేతివృత్తుల వారి జీవనోపాధికి మద్దతు ఇవ్వడం.
• గ్రామీణ ఆర్థికాభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడం.

జీఎస్టీ తగ్గింపు

బొమ్మలపై జీఎస్టీని 12% నుండి 5% కి తగ్గించడం వల్ల బొమ్మల ధరలు అందరికీ అందుబాటులోకి వచ్చాయి.

ఇది కింది వాటికి మద్దతు ఇస్తుంది:

• దేశీయ డిమాండ్.
• విద్యా, అభివృద్ధి ఆధారిత బొమ్మలు.
• ఎంఎస్ఎంఈలు (MSMEs), స్థానిక తయారీదారులు.
• ఆటల ద్వారా పిల్లల ప్రారంభ దశ అభ్యాసం.

స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలు (Free Trade Agreements)

భారతదేశ వాణిజ్య ఒప్పందాలు, భాగస్వామ్య దేశాలలో భారతీయ బొమ్మల ఎగుమతులకు సుంకం లేని (Zero-duty) మార్కెట్ ప్రవేశాన్ని అందిస్తాయి.

ముఖ్యమైన ఒప్పందాలు:

• భారత్-యూఏఈ సెపా (India-UAE CEPA)
• భారత్-ఆస్ట్రేలియా ఇక్టా (India-Australia ECTA)
• భారత్-ఈఎఫ్టీఏ వాణిజ్య, ఆర్థిక భాగస్వామ్య ఒప్పందం (India-EFTA Trade and Economic Partnership Agreement)
• భారత్-ఒమన్ సెపా (India-Oman CEPA)
• భారత్-న్యూజిలాండ్ ఎఫ్‌టీఏ (India-New Zealand FTA)
• భారత్-బ్రిటన్ సమగ్ర ఆర్థిక, వాణిజ్య ఒప్పందం (India-United Kingdom Comprehensive Economic and Trade Agreement)

ఈ ఒప్పందాలు ప్రపంచ బొమ్మల మార్కెట్లలో భారతదేశ అవకాశాలను మెరుగుపరుస్తాయి.

ఎగుమతి కేంద్రాలుగా జిల్లాలు

జిల్లాను ఎగుమతి వృద్ధి కేంద్రాలుగా మార్చడమే ఈ కార్యక్రమ లక్ష్యం.

ముఖ్య లక్షణాలు:

• 36 రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో రాష్ట్ర ఎగుమతుల ప్రోత్సాహక కమిటీలు, జిల్లా ఎగుమతుల ప్రోత్సాహక కమిటీలను ఏర్పాటు చేశారు.
• అన్ని జిల్లాల్లో ఎగుమతి సామర్థ్యం ఉన్న ఉత్పత్తులు, సేవలను గుర్తించారు.
• వీటిలో జీఐ (GI) ఉత్పత్తులు, వ్యవసాయ క్లస్టర్లు, బొమ్మల క్లస్టర్లు ఉన్నాయి.
• బొమ్మలు ఎగుమతి చేసే సామర్థ్యం ఉన్న 10 కి పైగా జిల్లాలను గుర్తించారు.

ఇది స్థానిక పరిశ్రమలు, ఉపాధి, మార్కెట్ అనుసంధానం, సమతుల్య ప్రాంతీయ వృద్ధికి మద్దతు ఇస్తుంది.

ప్రాముఖ్యత

భారతదేశ బొమ్మల పర్యావరణ వ్యవస్థ అనేక కారణాల వల్ల చాలా ముఖ్యం.

• తయారీ వృద్ధి: దేశీయ బొమ్మల ఉత్పత్తిని బలోపేతం చేస్తుంది, దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.
• ఎగుమతుల పోటీతత్వం: ప్రపంచ బొమ్మలు, వినోద వస్తువుల మార్కెట్లలోకి భారతదేశం ప్రవేశించడానికి సహాయపడుతుంది.
• సాంస్కృతిక పరిరక్షణ: సాంప్రదాయ బొమ్మలు, హస్తకళల పరిజ్ఞానాన్ని రక్షిస్తుంది.
• ఉపాధి కల్పన: చేతివృత్తుల వారు, ఎంఎస్ఎంఈలు (MSMEs), మహిళలు, చిన్న వ్యాపారులకు అండగా నిలుస్తుంది.
• విద్య: స్టెమ్ (STEM), నైపుణ్యం, అభ్యాస ఆధారిత బొమ్మలను ప్రోత్సహిస్తుంది.
• ఆత్మనిర్భర్ భారత్: స్వదేశీ తయారీ, ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహిస్తుంది.
• లోకల్ టు గ్లోబల్: స్థానిక బొమ్మల క్లస్టర్లను అంతర్జాతీయ కొనుగోలుదారులు, ఎగుమతి మార్కెట్లతో అనుసంధానిస్తుంది.

సవాళ్లు

• నిరంతరం నాణ్యతా ప్రమాణాలను పాటించాల్సిన అవసరం.
• పెద్ద అంతర్జాతీయ బొమ్మల తయారీదారుల నుండి పోటీ.
• సాంప్రదాయ చేతివృత్తుల వారు, ఎంఎస్ఎంఈల ఉత్పాదక స్థాయి పరిమితంగా ఉండటం.
• మెరుగైన డిజైన్, ప్యాకేజింగ్, బ్రాండింగ్ అవసరం.
• ఎలక్ట్రానిక్, స్మార్ట్ బొమ్మల్లో సాంకేతికతను స్వీకరించాల్సిన ఆవశ్యకత.
• ఎగుమతి ధృవీకరణ, ప్రపంచ భద్రతా ప్రమాణాలకు సంబంధించిన సవాళ్లు.

ముందున్న మార్గం

• ఉమ్మడి సౌకర్యాలు, డిజైన్ కేంద్రాలతో బొమ్మల క్లస్టర్లను బలోపేతం చేయాలి.
• బీఐఎస్ (BIS) అవగాహన, నాణ్యతా ధృవీకరణ మద్దతును విస్తరించాలి.
• ఇ-టాయ్స్ ల్యాబ్, టాయ్‌కథాన్ ద్వారా స్టెమ్ (STEM), ఎలక్ట్రానిక్ బొమ్మల ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహించాలి.
• చేతివృత్తుల వారిని ఈ-కామర్స్, ఓడీఓపీ (ODOP), ఎగుమతి ప్లాట్‌ఫారమ్‌లతో అనుసంధానించాలి.
• బ్రాండింగ్, అంతర్జాతీయ ప్రమోషన్ ద్వారా జీఐ (GI) గుర్తింపు పొందిన బొమ్మలకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
• ఎగుమతులను పెంచడానికి స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందాలు (FTAs), జిల్లా ఎగుమతి ప్రణాళికలను ఉపయోగించుకోవాలి.

ముగింపు

భారతదేశ బొమ్మల పరిశ్రమ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని ఆధునిక తయారీ, ఆవిష్కరణలతో మేళవించడం ద్వారా దిగుమతులపై ఆధారపడే స్థితి నుండి ఎగుమతుల పోటీతత్వం వైపు పయనిస్తోంది. జాతీయ బొమ్మల కార్యాచరణ ప్రణాళిక (NAPT), క్యూసీఓ (QCO), టాయ్‌కథాన్, ఓడీఓపీ (ODOP), జీఐ (GI) ప్రోత్సాహం, జీఎస్టీ తగ్గింపు, ఎగుమతి-కేంద్రాల కార్యక్రమాలు వంటి విధానపరమైన చర్యలు దేశీయ ఉత్పత్తిని, ప్రపంచ మార్కెట్ అవకాశాలను బలోపేతం చేశాయి. బలమైన బొమ్మల పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆత్మనిర్భర్ భారత్, ఎంఎస్ఎంఈల ఆధారిత వృద్ధి, చేతివృత్తుల వారి జీవనోపాధి, మహిళల భాగస్వామ్యం, విద్యాభివృద్ధి, వికసిత్ భారత్ 2047 కు మద్దతు ఇస్తుంది.