భారతదేశ అంతరిక్ష భవిష్యత్తు నిర్మాణం

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

గత పన్నెండేళ్లలో, భారతదేశ అంతరిక్ష కార్యక్రమం ప్రభుత్వ నేతృత్వంలోని కేవల ఒక శాస్త్రీయ చొరవ స్థాయి నుంచి వ్యూహాత్మక పర్యావరణ వ్యవస్థగా ఎదిగింది. ఇప్పుడు ఇది అంతరిక్ష అన్వేషణ (Deep-space exploration), మానవ అంతరిక్ష యాత్ర (Human spaceflight), ప్రైవేట్ ఆవిష్కరణలు, వాణిజ్య సేవలు, అంతర్జాతీయ సహకారం, పౌర-కేంద్రక అభివృద్ధికి (Citizen-centric development) మద్దతు ఇస్తోంది.

చంద్రయాన్-3, ఆదిత్య-ఎల్1, స్పాడెక్స్, గగన్‌యాన్, భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్ సన్నాహాలు, ప్రైవేట్ స్పేస్ స్టార్టప్‌ల వేగవంతమైన వృద్ధి మొదలైనవి మన ప్రధాన విజయాలు.

భారతదేశ అంతరిక్ష రంగ మార్పులకు కారణం ఏమిటి?

భారతదేశ అంతరిక్ష పురోగతికి మూడు ప్రధాన స్తంభాలు దారిచూపాయి:

• అంతరిక్ష సామర్థ్యాన్ని విస్తరించడం: చంద్రుని శాస్త్రం, గ్రహాల అన్వేషణ, సూర్యుని పరిశీలన, మానవ అంతరిక్ష యాత్రలు, అంతరిక్ష అనుసంధానం (Space docking), ప్రయోగ వాహక నౌకల (Launch-vehicle) అభివృద్ధిలో భారతదేశం తన సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేసుకుంది.
• జాతీయ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం: అంతరిక్ష సేవలు ఇప్పుడు వ్యవసాయం, నీటి నిర్వహణ, కనెక్టివిటీ, విపత్తు స్పందన, ఆరోగ్యం, విద్య, పరిపాలన, జీవనోపాధికి మద్దతు ఇస్తున్నాయి.
• ప్రపంచ భాగస్వామ్యాలను బలోపేతం చేయడం: ఉమ్మడి మిషన్లు, పరిశోధనలు, శిక్షణ, డేటా పంచుకోవడం, బాహ్య అంతరిక్షాన్ని శాంతియుతంగా ఉపయోగించడం కోసం భారతదేశం ప్రధాన అంతరిక్ష సంస్థలు, భాగస్వామ్య దేశాలతో సహకారాన్ని విస్తరించింది.

భారతదేశ అంతరిక్ష సామర్థ్యం

చంద్రయాన్ కార్యక్రమం చంద్రుని అన్వేషణను ఎలా ముందుకు తీసుకెళ్లింది?

చంద్రయాన్-1

ఇస్రో (ISRO) భారతదేశపు తొలి చంద్ర అన్వేషణ మిషన్ అయిన చంద్రయాన్-1ను 2008లో ప్రయోగించింది. ఇది:

• చంద్రునిపై నీటి అణువులు, హైడ్రాక్సిల్ ఉన్నట్లు ఆధారాలను కనుగొంది.
• చంద్రుని వనరులపై మన అవగాహనను మెరుగుపరిచింది.
• ‘మూన్ ఇంపాక్ట్ ప్రోబ్’ (Moon Impact Probe) ద్వారా చంద్రుని బాహ్యావరణాన్ని (Exosphere) అధ్యయనం చేసింది.

చంద్రయాన్-2

దీన్ని 2019లో ప్రయోగించారు. దీని ఆర్బిటర్ (Orbiter):

• సుమారు 100 కి.మీ ఎత్తు నుంచి పనిచేసింది.
• అత్యధిక స్పష్టత గల (High-resolution) చంద్రుని చిత్రాలను అందించింది.
• 30 సెంటీమీటర్ల సూక్ష్మ పరిమాణంలోని ఉపరితల వివరాలను కూడా స్పష్టంగా చిత్రీకరించింది.

చంద్రయాన్-3

2023 ఆగస్టు 23న, భారతదేశం కింది విజయాలను సాధించింది:

• చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువం (Lunar south pole) సమీపంలో సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేసిన మొదటి దేశంగా నిలిచింది.
• అమెరికా, రష్యా, చైనా తర్వాత చంద్రునిపై సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేసిన నాలుగవ దేశంగా నిలిచింది.

విక్రమ్ ల్యాండర్ 69.3° దక్షిణ అక్షాంశం సమీపంలో దిగింది. దీనిలోని సైంటిఫిక్ పరికరాలు క్షేత్ర స్థాయి అధ్యయనాలు (In-situ studies) నిర్వహించాయి. ప్రత్యక్ష మూలకాల విశ్లేషణ ద్వారా సల్ఫర్ ఉనికిని ధృవీకరించాయి.

భవిష్యత్తు చంద్ర అన్వేషణ మిషన్లు

• చంద్రయాన్-4: 2027 నాటికి ప్రణాళిక చేశారు; చంద్రునిపై దిగి, అక్కడి నమూనాలను (Lunar samples) సేకరించి భూమికి తీసుకురావడం దీని లక్ష్యం.
• చంద్రయాన్-5/లూపెక్స్ (LUPEX): చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువం సమీపంలో శాశ్వతంగా నీడ ఉండే ప్రాంతాల్లో నీరు, అస్థిర పదార్థాలను (Volatile materials) అధ్యయనం చేయడానికి జపాన్‌తో కలిసి చేపడుతున్న ఉమ్మడి మిషన్.

మంగళయాన్ ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?

మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్ (Mars Orbiter Mission) లేదా మంగళయాన్, 2014 సెప్టెంబర్ 24న అంగారక గ్రహ కక్ష్యలోకి ప్రవేశించింది.

దీని ద్వారా భారతదేశం:

• మొదటి ప్రయత్నంలోనే అంగారక గ్రహ కక్ష్యను చేరుకున్న మొదటి దేశంగా నిలిచింది.
• అంగారకుడి చుట్టూ వ్యోమనౌకను (Spacecraft) ఉంచిన నాలుగవ అంతరిక్ష సంస్థగా ఇస్రో నిలిచింది.

ఆరు నెలల కాలపరిమితితో రూపొందించిన ఈ మిషన్, ఎనిమిదేళ్లకు పైగా పనిచేసి కింది వాటిపై డేటాను అందించింది:

• అంగారక వాతావరణం
• బాహ్యావరణం
• ఉపరితల లక్షణాలు
• సౌర గాలులతో (Solar winds) దాని పరస్పర చర్య

సంక్లిష్టమైన గ్రహాంతర మిషన్లను సమర్థవంతంగా నిర్వహించగల భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని ఈ మిషన్ నిరూపించింది.

ఆదిత్య-ఎల్1 సాధించిన విజయాలు ఏమిటి?

• ఆదిత్య-ఎల్1 సూర్యుడిని అధ్యయనం చేయడానికి భారతదేశం పంపిన మొట్టమొదటి అబ్జర్వేటరీ.
• 2023లో ప్రయోగించిన ఈ మిషన్‌ను, భూమికి దాదాపు 1.5 మిలియన్ కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సూర్య-భూమి L1 లాగ్రాంజ్ పాయింట్ (Lagrange Point) చుట్టూ ఉన్న హాలో కక్ష్యలో (Halo orbit) ఉంచారు.

ఇది కింది వాటిని అధ్యయనం చేస్తుంది:

• సోలార్ కరోనా
• సౌర గాలులు
• అంతరిక్ష వాతావరణం (Space weather)
• భూమిని, సాంకేతిక వ్యవస్థలను ప్రభావితం చేసే సౌర కార్యకలాపాలు

ఇది పరిశోధకుల ప్రతిపాదనల ఆధారంగా (Proposal-driven) పనిచేసే అబ్జర్వేటరీగా సేవలు అందిస్తోంది. శాస్త్రీయ పరిశోధనల కోసం ఇప్పటికే 27 టీబీకి పైగా సౌర డేటాను విడుదల చేశారు.

భారతదేశం అంతరిక్ష ఖగోళ శాస్త్రాన్ని ఎలా విస్తరించింది?

ఆస్ట్రోశాట్ (AstroSat)

• భారతదేశపు మొట్టమొదటి బహుళ-తరంగదైర్ఘ్య (Multi-wavelength) అంతరిక్ష అబ్జర్వేటరీ 2025 సెప్టెంబర్ నాటికి కక్ష్యలో దశాబ్దాన్ని పూర్తి చేసుకుంది. ఇది ఎన్నో ముఖ్యమైన ఖగోళ ఆవిష్కరణలకు తోడ్పడింది.

ఎక్స్‌పోశాట్ (XPoSat)

• 2024 జనవరి 1న ప్రయోగించిన ఎక్స్‌పోశాట్, ఎక్స్-రే ఖగోళ శాస్త్రంలో (X-ray astronomy) భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేసింది.
• ఈ రెండూ ప్రపంచ శాస్త్రవేత్తల ప్రతిపాదనల ఆధారంగా పనిచేసే అబ్జర్వేటరీలుగా సేవలు అందిస్తున్నాయి.

స్పాడెక్స్ (SPADEX) ఒక ప్రధాన సాంకేతిక పురోగతి ఎందుకు?

స్పేస్ డాకింగ్ ఎక్స్‌పెరిమెంట్ (SPADEX), 2025 జనవరిలో స్వయంప్రతిపత్త డాకింగ్, అన్‌డాకింగ్ (Autonomous docking and undocking) ప్రక్రియను విజయవంతంగా ప్రదర్శించింది.

దీని ద్వారా కింది దేశాల తర్వాత భారతదేశం నాలుగవ దేశంగా నిలిచింది:

• అమెరికా
• రష్యా
• చైనా

ఇస్రో కింది వాటిని కూడా ప్రదర్శించింది:

• అనుసంధానించబడిన (Docked) ఉపగ్రహాల మధ్య విద్యుత్ బదిలీ.
• సూక్ష్మ గురుత్వాకర్షణ (Microgravity) వాతావరణంలో రోబోటిక్ చేతి (Robotic-arm) ఆపరేషన్లు.
• స్వదేశీ భారతీయ డాకింగ్ సిస్టమ్.

కింది భవిష్యత్తు మిషన్లకు డాకింగ్ సాంకేతికత ఎంతో అవసరం:

• చంద్రయాన్-4, గగన్‌యాన్, భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్, సంక్లిష్టమైన కక్ష్య మిషన్లు.

భారతదేశ శుక్ర గ్రహ మిషన్ (Venus Mission) ఏమిటి?

2028 మార్చి నాటికి ప్రణాళిక చేసిన వీనస్ ఆర్బిటర్ మిషన్, కింది వాటిని అధ్యయనం చేస్తుంది:

• ఉపరితల భౌగోళిక శాస్త్రం (Surface geology), వాతావరణ కూర్పు, అయానోస్పియర్ (Ionosphere), ఉపరితల పునరుద్ధరణ ప్రక్రియలు, సౌర కార్యకలాపాల ప్రభావం.

ఇది కింది అధునాతన సాంకేతికతలను కూడా పరీక్షిస్తుంది:

• ఏరోబ్రేకింగ్ (Aerobraking), హై-పెర్ఫార్మెన్స్ థర్మల్ మేనేజ్‌మెంట్.

ఈ సామర్థ్యాలు భారతదేశ అంతరిక్ష పరిశోధన నైపుణ్యాన్ని మరింత బలోపేతం చేస్తాయి.

గగన్‌యాన్ అంటే ఏమిటి?

ప్రభుత్వం 2019 జనవరిలో ఆమోదించిన గగన్‌యాన్, భారతదేశపు మొట్టమొదటి స్వదేశీ మానవ అంతరిక్ష యాత్ర కార్యక్రమం.

దీని లక్ష్యాలు:

• ముగ్గురు వ్యోమగాములను (Astronauts) అంతరిక్షంలోకి పంపడం.
• వారిని 400 కి.మీ ఎత్తులో ఉన్న కక్ష్యలో ఉంచడం.
• వారిని మూడు రోజుల పాటు అంతరిక్షంలో ఉంచడం.
• వారిని సురక్షితంగా భూమికి తీసుకురావడం.

ఈ కార్యక్రమంలో కింది యాత్రలు ఉంటాయి:

• రెండు మానవరహిత మిషన్లు (Uncrewed missions)
• ఒక మానవ మిషన్ (Crewed mission)

ఇది 2025లో తన చివరి దశకు చేరుకుంది. భారతీయ పరిశ్రమలను, జీవనాధార సాంకేతికతను (Life-support technology), సిబ్బంది భద్రతను, మానవ అంతరిక్ష యాత్ర సామర్థ్యాన్ని ఇది బలోపేతం చేస్తోంది.

గగన్‌యాన్‌కు యాక్సియమ్-4 (Axiom-4) మిషన్ ఎలా మద్దతు ఇచ్చింది?

భారతదేశపు మానవ అంతరిక్ష యాత్ర సన్నాహాలలో భాగంగా, గ్రూప్ కెప్టెన్ శుభాంశు శుక్లా 2025లో ఇస్రో-నాసా (ISRO-NASA) మద్దతుతో అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రానికి (ISS) వెళ్లిన యాక్సియమ్-4 మిషన్‌లో పాల్గొన్నారు.

ఆయన సూక్ష్మ గురుత్వాకర్షణకు (Microgravity) సంబంధించి కింది ఏడు భారతీయ ప్రయోగాలను నిర్వహించారు:

• కండరాల పునరుత్పత్తి, శైవలాల (Algal) పెరుగుదల, పంట మనుగడ, సూక్ష్మజీవుల మనుగడ, అభిజ్ఞా పనితీరు (Cognitive performance), సయనోబాక్టీరియల్ (Cyanobacterial) ప్రవర్తన.

వ్యోమగాముల శిక్షణ, అంతరిక్ష పరిశోధన, అంతర్జాతీయ మానవ అంతరిక్ష యాత్ర విధానాలలో ఈ మిషన్ భారతదేశానికి ఆచరణాత్మక అనుభవాన్ని (Operational experience) అందించింది.

భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్ (Bharatiya Antariksh Station) అంటే ఏమిటి?

• భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్ లేదా BAS అనేది భారతదేశం ప్రతిపాదించిన అంతరిక్ష కేంద్రం. ఇది ‘స్పేస్ విజన్ 2047’ లో ఒక ప్రధాన భాగం.

ఇది కింది లక్షణాలను కలిగి ఉంటుంది:

• ఐదు మాడ్యూళ్ల (Modules) స్టేషన్.
• భూ దిగువ కక్ష్యలో (Low Earth Orbit) ఉంటుంది.
• దీర్ఘకాలిక మిషన్ల కోసం రూపొందించారు.
• సూక్ష్మ గురుత్వాకర్షణ పరిశోధన కోసం ఉపయోగిస్తారు.

2028 నాటికి దీని మొదటి మాడ్యూల్, BAS-01 అభివృద్ధికి కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదం తెలిపింది.

పరిశోధనా రంగాలలో కిందివి ఉంటాయి:

• లైఫ్ సైన్సెస్ (Life sciences)
• వైద్యం
• అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతికతలు (Emerging technologies)
• భవిష్యత్తు మానవ అన్వేషణ

ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం, వాణిజ్యీకరణ

భారతదేశం అంతరిక్ష రంగాన్ని ప్రైవేట్ సంస్థలకు ఎలా తెరిచింది?

ప్రభుత్వం 2020లో ఈ రంగాన్ని ప్రైవేట్ సంస్థలకు తెరిచింది. ఆ తర్వాత ‘భారత అంతరిక్ష విధానం 2023’ ను తీసుకువచ్చింది.

ప్రధాన మద్దతు చర్యలు:

• ఇన్‌-స్పేస్ (IN-SPACe) సీడ్ ఫండ్ స్కీమ్
• ప్రీ-ఇన్‌క్యుబేషన్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ ప్రోగ్రామ్
• ₹1,000 కోట్ల వెంచర్ క్యాపిటల్ ఫండ్
• ₹500 కోట్ల టెక్నాలజీ అడాప్షన్ ఫండ్
• సరళీకృత ఎఫ్‌డీఐ నిబంధనలు
• ఎన్‌జీపీ (NGP) 2024 కింద స్పష్టమైన అనుమతి నిబంధనలు

సరళీకృత ఎఫ్‌డీఐ (FDI) నిబంధనలు ఏమిటి?

ప్రభుత్వం 2024 ఫిబ్రవరిలో అంతరిక్ష రంగంలో విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులను (FDI) సరళీకరించింది.

• ఉపగ్రహాల తయారీ, కార్యకలాపాలు, డేటా ఉత్పత్తులు, గ్రౌండ్-యూజర్ సేవలకు ఆటోమేటిక్ రూట్ కింద 74% వరకు ఎఫ్‌డీఐ.
• ప్రయోగ వాహక నౌకలు, సంబంధిత వ్యవస్థలు, స్పేస్‌పోర్ట్‌ల (Spaceports) కోసం ఆటోమేటిక్ రూట్ కింద 49% వరకు ఎఫ్‌డీఐ.
• శాటిలైట్, గ్రౌండ్-సెగ్మెంట్ విడిభాగాలు, సబ్‌సిస్టమ్‌ల కోసం ఆటోమేటిక్ రూట్ ద్వారా 100% ఎఫ్‌డీఐ.

ఈ సంస్కరణలు పెట్టుబడులు, సాంకేతికత, తయారీ సామర్థ్యాన్ని ఆకర్షించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి.

అంతరిక్ష స్టార్టప్ పర్యావరణ వ్యవస్థ ఎంత వేగంగా వృద్ధి చెందింది?

• 2014లో భారతదేశంలో ఒకే ఒక్క నమోదిత స్పేస్ స్టార్టప్ ఉండేది.
• 2026 ఫిబ్రవరి నాటికి ఈ సంఖ్య 400 దాటింది.
• భారతీయ స్పేస్ స్టార్టప్‌లలో పెట్టుబడులు 500 మిలియన్ డాలర్లను దాటాయి (దీనిలో 2025లో వచ్చిన సుమారు 150 మిలియన్ డాలర్లు కూడా ఉన్నాయి).

ప్రధాన ప్రైవేట్ కంపెనీలలో కిందివి ఉన్నాయి:

• పిక్సెల్ (Pixxel), ధృవ స్పేస్ (Dhruva Space), స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ (Skyroot Aerospace), అగ్నికుల్ కాస్మోస్ (Agnikul Cosmos), బెల్లాట్రిక్స్ ఏరోస్పేస్ (Bellatrix Aerospace).

ఎన్‌ఎస్‌ఐఎల్ (NSIL), ఇన్‌-స్పేస్ (IN-SPACe) పాత్ర ఏమిటి?

న్యూస్పేస్ ఇండియా లిమిటెడ్ (NSIL)

2019లో స్థాపించిన ఎన్‌ఎస్‌ఐఎల్ కింది వాటిని వాణిజ్యీకరిస్తుంది:

• ఇస్రో సాంకేతికతలు, ప్రయోగ సేవలు, ఉపగ్రహ సేవలు.

దీని ఆదాయం 2021-22లో ఉన్న ₹321.77 కోట్ల నుంచి 2024-25 నాటికి ₹3,246.09 కోట్లకు పెరిగింది.

ఇన్‌-స్పేస్ (IN-SPACe)

ఇది ఒక సింగిల్-విండో (Single-window) సంస్థగా పనిచేస్తూ కింది వాటిని చేస్తుంది:

• ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని సులభతరం చేస్తుంది.
• ప్రైవేట్ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలకు అనుమతులు ఇస్తుంది.
• టెక్నాలజీ బదిలీకి మద్దతు ఇస్తుంది.
• నియంత్రణ విధానాలలో (Regulatory predictability) స్పష్టత ఇస్తుంది.

2026 జనవరి నాటికి, ఇది 71 ఇస్రో సాంకేతికతలను ప్రైవేట్ రంగానికి బదిలీ చేసింది.

భారతదేశ అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థ (Space Economy) పరిమాణం ఎంత?

• భారతదేశ అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థ విలువ సుమారు 8 బిలియన్ డాలర్లు. ఇది ప్రపంచ అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థలో 2–3% వాటాను కలిగి ఉంది.
• రాబోయే దశాబ్దంలో ఇది 40–45 బిలియన్ డాలర్లకు చేరుకుంటుందని అంచనా వేస్తున్నారు. 2030 నాటికి ప్రపంచ వాటాలో 8% లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.

ప్రయోగ వాహక నౌకలు, స్వదేశీ సాంకేతికత

అంతరిక్ష రవాణాలో భారతదేశం ఎంత స్వయం సమృద్ధిని సాధించింది?

భారతదేశం కింది వాహక నౌకలను నడుపుతోంది:

• పీఎస్‌ఎల్‌వీ (PSLV), జీఎస్‌ఎల్‌వీ (GSLV), ఎల్‌వీఎం3 (LVM3)

వీటి ద్వారా కింది సామర్థ్యాలను సాధించవచ్చు:

• భూ దిగువ కక్ష్యలోకి (Low Earth Orbit) 10 టన్నుల వరకు బరువును పంపవచ్చు.
• జియోసింక్రోనస్ బదిలీ కక్ష్యలోకి (Geosynchronous Transfer Orbit) 4.2 టన్నుల వరకు బరువును పంపవచ్చు.

ఇవి కమ్యూనికేషన్, నావిగేషన్, భూ పరిశీలన, అన్వేషణ మిషన్ల కోసం స్వతంత్ర ప్రాప్యతను (Independent access) అందిస్తున్నాయి.

నెక్స్ట్ జనరేషన్ లాంచ్ వెహికల్ (NGLV) అంటే ఏమిటి?

ఆమోదం పొందిన ఈ నెక్స్ట్ జనరేషన్ లాంచ్ వెహికల్ కింది విధంగా పేలోడ్‌లను తీసుకెళ్లగలదు:

• భూ దిగువ కక్ష్యలోకి 30 టన్నుల వరకు బరువును తీసుకెళ్లగలదు.

పాక్షికంగా తిరిగి ఉపయోగించగల (Partially reusable) వేరియంట్‌ను కూడా ప్రణాళిక చేశారు. దాని సామర్థ్యం:

• భూ దిగువ కక్ష్యలోకి 14 టన్నుల పేలోడ్ (Payload).

ప్రయోగ ఖర్చులను తగ్గించడానికి పునర్వినియోగ సాంకేతికతలను (Reusable technologies) అభివృద్ధి చేస్తున్నారు.

భారతదేశం ప్రయోగ మౌలిక సదుపాయాలను ఎలా విస్తరిస్తోంది?

కులశేఖరపట్నం స్పేస్‌పోర్ట్

• చిన్న ఉపగ్రహ ప్రయోగాలకు (Small-satellite launches) మద్దతు ఇవ్వడానికి తమిళనాడులో భారతదేశపు రెండవ అంతరిక్ష కేంద్రాన్ని (Spaceport) అభివృద్ధి చేస్తున్నారు.

ఎస్‌ఎస్‌ఎల్‌వీ (SSLV) కాంప్లెక్స్

• ఏటా 20–25 కక్ష్య ప్రయోగాలకు మద్దతు ఇచ్చేలా ఈ కాంప్లెక్స్‌ను రూపొందించారు. దీని మొదటి ప్రయోగాన్ని 2026–27 నాటికి లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.

మూడవ ప్రయోగ వేదిక (Third Launch Pad)

శ్రీహరికోటలో మూడవ ప్రయోగ వేదికను 2025 జనవరిలో ప్రభుత్వం ₹3,984.86 కోట్లతో ఆమోదించింది.

ఇది కింది వాటికి మద్దతు ఇస్తుంది:

• నెక్స్ట్ జనరేషన్ లాంచ్ వెహికల్స్
• మానవ అంతరిక్ష యాత్ర మిషన్లు
• భవిష్యత్తు చంద్ర అన్వేషణ

ప్రొపల్షన్ (Propulsion) విభాగంలో సాధించిన విజయాలు ఏమిటి?

భారతదేశం కింది వాటిని అభివృద్ధి చేస్తోంది:

• ఎలక్ట్రిక్ ప్రొపల్షన్ వ్యవస్థలు
• అధునాతన క్రయోజెనిక్ (Cryogenic) ఇంజన్లు
• సెమీ-క్రయోజెనిక్ ఇంజన్లు
• పునర్వినియోగ రాకెట్ సాంకేతికతలు (Reusable rocket technologies)
• మల్టిపుల్-రీస్టార్ట్ (Multiple-restart) సామర్థ్యం

ఎలక్ట్రిక్ ప్రొపల్షన్‌ను ఉపయోగించే మొదటి కార్యాచరణ ఉపగ్రహాన్ని (Operational satellite) 2026–27 నాటికి లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.

అప్‌గ్రేడ్ చేసిన ఎస్‌ఎస్‌ఎల్‌వీ అప్పర్ స్టేజ్ పేలోడ్ సామర్థ్యాన్ని దాదాపు 90 కిలోలకు పెంచింది.

ఆర్‌ఎల్‌వీ-టీడీ (RLV-TD) కార్యక్రమం అంటే ఏమిటి?

రీయూజబుల్ లాంచ్ వెహికల్-టెక్నాలజీ డెమాన్‌స్ట్రేటర్ (RLV-TD) కార్యక్రమం తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన పునర్వినియోగ అంతరిక్ష ప్రాప్యత సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేస్తుంది.

ఇది కింది వాటిని పరీక్షించింది:

• హైపర్‌సోనిక్ (Hypersonic) విమానం, స్వయంప్రతిపత్త నావిగేషన్, రన్‌వే ల్యాండింగ్ (Runway landing), థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ (Thermal protection), రీ-ఎంట్రీ మేనేజ్‌మెంట్.

భారతదేశం మూడు స్వయంప్రతిపత్త రన్‌వే-ల్యాండింగ్ ప్రయోగాలను విజయవంతంగా పూర్తి చేసింది.

భారతదేశం అభివృద్ధి చేసిన స్వదేశీ ఎలక్ట్రానిక్స్ ఏమిటి?

ఇస్రో, సెమీకండక్టర్ లాబొరేటరీ కలిసి కింది వాటిని అభివృద్ధి చేశాయి:

• విక్రమ్3201 (VIKRAM3201): భారతదేశపు మొట్టమొదటి పూర్తి స్వదేశీ 32-బిట్ స్పేస్ మైక్రోప్రాసెసర్.
• కల్పన32 (KALPANA32): అత్యంత విశ్వసనీయమైన అంతరిక్ష మిషన్ల కోసం ఉపయోగించే ప్రాసెసర్.

ఈ వ్యవస్థలు దిగుమతి చేసుకున్న విడిభాగాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తాయి, మిషన్ భద్రతను బలోపేతం చేస్తాయి.

భారతదేశ అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష భాగస్వామ్యాలు

భారతదేశ ప్రపంచ అంతరిక్ష పాత్ర ఎలా విస్తరించింది?

1990ల నుంచి 2014 మధ్యకాలంలో ఇస్రో కేవలం 35 విదేశీ ఉపగ్రహాలను మాత్రమే ప్రయోగించింది.

కానీ 2014 నుంచి 2026 మార్చి వరకు, భారతదేశం 399 విదేశీ ఉపగ్రహాలను ప్రయోగించింది.

భారతదేశం కింది ఒప్పందాలు కుదుర్చుకుంది:

• 61 దేశాలతో, 5 బహుళపాక్షిక సంస్థలతో (Multilateral organisations) 300 కి పైగా సహకార ఒప్పందాలను భారతదేశం చేసుకుంది.

భారతదేశ ప్రధాన అంతరిక్ష భాగస్వామ్యాలు ఏమిటి?

• రష్యా: వ్యోమగాముల శిక్షణ, జీవనాధార వ్యవస్థలు (Life-support systems), సిబ్బంది భద్రత, గగన్‌యాన్‌కు రష్యా మద్దతు ఇస్తుంది. ఆర్యభట్ట (1975), రాకేష్ శర్మ అంతరిక్ష యాత్ర (1984) నుంచి ఈ సహకారం కొనసాగుతోంది.
• అమెరికా: నాసా-ఇస్రో (NASA–ISRO) నిసార్ (NISAR) మిషన్ భూమి, అడవులు, హిమానీనదాలు (Glaciers), మహాసముద్రాలు, వాతావరణ మార్పులు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలను పర్యవేక్షిస్తుంది.
• ఫ్రాన్స్: తృష్ణ (TRISHNA) మిషన్ పంట-నీటి ఒత్తిడి, నీటిపారుదల అవసరాలు, హిమానీనదాలు, పట్టణ పర్యావరణ వ్యవస్థలు, వాతావరణ మార్పులను అధ్యయనం చేస్తుంది.
• జపాన్: లూపెక్స్ (LUPEX) మిషన్ చంద్రుని ధ్రువ ప్రాంతంలో నీరు, మంచును అన్వేషిస్తుంది.
• యూరోపియన్ స్పేస్ ఏజెన్సీ (ESA): ఈ సహకారం మానవ అంతరిక్ష యాత్రలు, వ్యోమగాముల శిక్షణ, భూ దిగువ కక్ష్య ఆపరేషన్లు, మూన్ మిషన్లు, భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్‌ను కవర్ చేస్తుంది.
• జర్మనీ: ఉపగ్రహ, ఆప్టికల్ కమ్యూనికేషన్, మానవ అంతరిక్ష యాత్రలు, సూక్ష్మ గురుత్వాకర్షణ పరిశోధన, భూ పరిశీలన, డ్రోన్ టెక్నాలజీలపై దృష్టి సారించింది.
• ఇటలీ: భూ పరిశీలన, హీలియోఫిజిక్స్ (Heliophysics), చంద్రుని శాస్త్రం, స్థిరమైన అంతరిక్ష వినియోగం, వాణిజ్య కార్యకలాపాలను కవర్ చేస్తుంది.
• సౌదీ అరేబియా: ఉపగ్రహ అభివృద్ధి, అంతరిక్ష శాస్త్రం, పరిశోధన, ఆవిష్కరణలు, సామర్థ్య పెంపుదల విభాగాల్లో భాగస్వామ్యం ఉంది.
• మారిషస్, భూటాన్: ఉపగ్రహ అభివృద్ధి, గ్రౌండ్ స్టేషన్లు, భూ పరిశీలన, కమ్యూనికేషన్, శాంతియుత అంతరిక్ష అనువర్తనాలకు భారతదేశం మద్దతు ఇస్తుంది.

నావిక్ (NavIC) అంటే ఏమిటి?

• నావిక్ (NavIC) అనేది భారతదేశ స్వదేశీ ప్రాంతీయ ఉపగ్రహ నావిగేషన్ (Navigation) వ్యవస్థ.
• ఇది భారతదేశ వ్యాప్తంగా, దేశ సరిహద్దుల వెలుపల 1,500 కిలోమీటర్ల వరకు పొజిషనింగ్, నావిగేషన్, సమయ సేవలను (Timing services) అందిస్తుంది.

దీని అనువర్తనాలు (Applications) కింది విధంగా ఉన్నాయి:

• రైళ్ల ట్రాకింగ్, వాహనాల పర్యవేక్షణ, పవర్-గ్రిడ్ సింక్రొనైజేషన్ (Power-grid synchronisation), జియో-ఫెన్సింగ్ (Geo-fencing), నౌకల పర్యవేక్షణ, ఆధార్ పరికరాల జియో-ట్యాగింగ్ (Aadhaar device geo-tagging), పౌరుల భద్రతా హెచ్చరికలు.

మొబైల్ చిప్‌సెట్‌లలో నావిక్ (NavIC) ను అనుసంధానించడానికి పరిశ్రమలతో కూడా భారతదేశం కలిసి పనిచేసింది.

అంతరిక్ష సాంకేతికత వ్యవసాయం, నీటి భద్రతకు ఎలా మద్దతు ఇస్తుంది?

ఉపగ్రహ అనువర్తనాలు (Satellite applications) కింది వాటిలో సహాయపడతాయి:

• పంట విస్తీర్ణాన్ని మ్యాపింగ్ చేయడం, ఉత్పత్తి అంచనా, కరువు అంచనా, పంట దిగుబడి అంచనా, వ్యవసాయ బీమా, నీటిపారుదల ప్రణాళిక, నీటి వనరుల నిర్వహణ.

ఇండియా-డబ్ల్యూఆర్‌ఐఎస్ (India-WRIS), జాతీయ జలవిజ్ఞాన ప్రాజెక్టు (National Hydrology Project) నీటి నిర్వహణను మెరుగుపరచడానికి అంతరిక్ష ఆధారిత సమాచారాన్ని ఉపయోగిస్తాయి.

విపత్తు నిర్వహణను అంతరిక్ష సాంకేతికత ఎలా బలోపేతం చేస్తుంది?

ఉపగ్రహాలు కింది వాటిని పర్యవేక్షిస్తాయి:

• తుఫానులు, వరదలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం, అడవి మంటలు, ఇతర ప్రకృతి వైపరీత్యాలు.
• నేషనల్ డేటాబేస్ ఫర్ ఎమర్జెన్సీ మేనేజ్‌మెంట్ 5.0 (National Database for Emergency Management 5.0) రియల్ టైమ్ జియోస్పేషియల్ (Geospatial) నిర్ణయాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.
• ‘శాటిలైట్ ఎయిడెడ్ సెర్చ్ అండ్ రెస్క్యూ’ (Satellite Aided Search and Rescue) కార్యక్రమం అత్యవసర హెచ్చరికలు, స్పందనకు మద్దతు ఇస్తుంది.

ఆరోగ్యం, విద్యలో ఉపగ్రహాల పాత్ర ఏమిటి?

టెలీమెడిసిన్ (Telemedicine)

• మారుమూల, వ్యూహాత్మక ప్రాంతాల్లో సుమారు 179 టెలీమెడిసిన్ కేంద్రాలు పనిచేస్తున్నాయి. వీటిలో దాదాపు 80 కేంద్రాలు ఎత్తైన ప్రాంతాలలో ఉన్నాయి.

విద్య

• పీఎం ఈ-విద్యా (PM e-VIDYA) కింద, జీశాట్-15 (GSAT-15), జీశాట్-9 (GSAT-9) ఉపగ్రహాల ద్వారా 370 విద్యా టెలివిజన్ ఛానెళ్లను అందిస్తున్నారు.

ఈ సేవలు కింది వాటికి మద్దతు ఇస్తాయి:

• డిజిటల్ విద్య, ఉపాధ్యాయ శిక్షణ, రిమోట్ లెర్నింగ్, విద్యా సంబంధిత కార్యక్రమాలు.

భారతదేశ అంతరిక్ష పరివర్తన ప్రాముఖ్యత

• వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి: స్వదేశీ ప్రయోగ వ్యవస్థలు, నావిగేషన్, ఎలక్ట్రానిక్స్ విదేశాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తాయి.
• శాస్త్రీయ నాయకత్వం: చంద్ర, సౌర, గ్రహాల అన్వేషణ, ఖగోళ మిషన్లు ప్రపంచ విజ్ఞానాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్తాయి.
• ఆర్థిక వృద్ధి: స్టార్టప్‌లు, ఎఫ్‌డీఐ (FDI), వాణిజ్య ప్రయోగాలు అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థను విస్తరిస్తున్నాయి.
• అభివృద్ధి పరిపాలన: వ్యవసాయం, ఆరోగ్యం, విద్య, విపత్తు నిర్వహణకు అంతరిక్ష సాంకేతికత మద్దతు ఇస్తుంది.
• అంతర్జాతీయ విశ్వసనీయత: ఉమ్మడి మిషన్లు గ్లోబల్ పార్ట్‌నర్‌గా భారతదేశ విశ్వసనీయతను ప్రదర్శిస్తాయి.
• జాతీయ భద్రత: నావిగేషన్, కమ్యూనికేషన్, భూ పరిశీలన వ్యూహాత్మక సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తాయి.
• సమ్మిళిత అభివృద్ధి: అంతరిక్ష అనువర్తనాలు సామాన్య పౌరులకు ఎక్కువగా ప్రయోజనం చేకూరుస్తున్నాయి.
• భవిష్యత్తు సంసిద్ధత: గగన్‌యాన్, బేస్ (BAS), ఎన్‌జీఎల్‌వీ (NGLV) తదితర ప్రాజెక్టులు దీర్ఘకాలిక మానవ అన్వేషణకు భారతదేశాన్ని సిద్ధం చేస్తాయి.

ముందున్న మార్గం

• పరిశోధనలను బలోపేతం చేయడం: ప్రొపల్షన్, పునర్వినియోగ వ్యవస్థలు (Reusable systems), రోబోటిక్స్, మానవ అంతరిక్ష యాత్ర సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై పెట్టుబడులను పెంచాలి.
• ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని విస్తరించడం: స్థిరమైన అనుమతులు, నిధులు, టెక్నాలజీ-బదిలీ విధానాలను అందించాలి.
• అంతరిక్ష మౌలిక సదుపాయాల కల్పన: కొత్త స్పేస్‌పోర్ట్‌లు, ప్రయోగ వేదికలు, పరీక్షా సౌకర్యాలను (Testing facilities) పూర్తి చేయాలి.
• స్వదేశీ తయారీని ప్రోత్సహించడం: దిగుమతి చేసుకున్న ఎలక్ట్రానిక్స్, కీలకమైన విడిభాగాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించాలి.
• మానవ వనరుల అభివృద్ధి: అంతరిక్ష శాస్త్రాలలో విద్య, నైపుణ్యాల శిక్షణ, పరిశోధనలను విస్తరించాలి.
• పౌర అనువర్తనాలను మెరుగుపరచడం (Citizen Applications): ప్రభుత్వ పాలనలో ఉపగ్రహ సమాచారాన్ని మరింత లోతుగా అనుసంధానించాలి.
• అంతరిక్ష స్థిరత్వాన్ని ప్రోత్సహించడం (Space Sustainability): బాధ్యతాయుతమైన ఆపరేషన్లు, బాహ్య అంతరిక్షాన్ని శాంతియుతంగా ఉపయోగించడాన్ని ప్రోత్సహించాలి.
• ప్రపంచ సహకారాన్ని బలోపేతం చేయడం: ఉమ్మడి మిషన్లు, డేటాను పంచుకోవడం, సామర్థ్య పెంపుదలను కొనసాగించాలి.

ముగింపు

భారతదేశ అంతరిక్ష కార్యక్రమం ఒక శాస్త్రీయ చొరవ స్థాయి నుంచి వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి, ఆర్థిక వృద్ధి, ప్రపంచ సహకారం, ప్రజా సంక్షేమం కోసం పనిచేసే శక్తివంతమైన సాధనంగా మారింది. చంద్రయాన్-3, ఆదిత్య-ఎల్1, స్పాడెక్స్ (SPADEX) లాంటి మిషన్లు మన సాంకేతిక పరిపక్వతను ప్రదర్శిస్తుండగా, గగన్‌యాన్, భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్ (BAS) భవిష్యత్తు మానవ అంతరిక్ష యాత్ర ఆశయాలకు ప్రతీకగా నిలుస్తున్నాయి. అదే సమయంలో నావిక్ (NavIC), విపత్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, టెలీమెడిసిన్, విద్యా ఉపగ్రహాలు, వ్యవసాయ అనువర్తనాలు మన అంతరిక్ష ప్రయాణం కేవలం సుదూర సరిహద్దులను చేరుకోవడం మాత్రమే కాదని నిరూపిస్తున్నాయి. సామాన్యుల జీవితాలను మెరుగుపరచడానికి, స్వయం సమృద్ధి సాధించడానికి, ప్రపంచవ్యాప్తంగా గౌరవించబడే ఒక బాధ్యతాయుతమైన అంతరిక్ష శక్తిగా (Space power) ఎదగడానికి విజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని ఎలా ఉపయోగించాలో భారతదేశం చూపిస్తోంది.