ప్రపంచంలోనే అగ్రగామి షిప్ రీసైక్లింగ్ (ఓడల పునర్వినియోగ) దేశంగా భారతదేశం: వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ (Circular Economy), సముద్ర పరిశ్రమ, హరిత నిబంధనల అమలు

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

2025లో భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అగ్రగామి షిప్ రీసైక్లింగ్ దేశంగా అవతరించింది. ప్రపంచ మార్కెట్‌లో దీని వాటా 2024లో 30.1% ఉండగా, 2025 నాటికి 35.4%కి పెరిగింది. ఓడల రీసైక్లింగ్ పరిమాణం కూడా 1.86 మిలియన్ గ్రాస్ టన్నుల నుంచి 2.99 మిలియన్ గ్రాస్ టన్నులకు పెరిగింది. ఇది దాదాపు 60% వృద్ధిని సూచిస్తుంది. నియంత్రణ సంస్కరణలు (Regulatory reforms), హాంకాంగ్ కన్వెన్షన్ నిబంధనల అమలు, యార్డుల ఆధునికీకరణ, కార్మికులకు శిక్షణ, అలాగే పటిష్టమైన భద్రతా, పర్యావరణ ప్రమాణాలు ఈ ఘనత సాధించడానికి తోడ్పడ్డాయి.

షిప్ రీసైక్లింగ్‌లో భారతదేశం అగ్రగామిగా ఎలా ఎదిగింది?

• అంక్టాడ్ (UNCTAD) ప్రకారం, 2025లో షిప్ రీసైక్లింగ్‌లో భారతదేశం ప్రపంచవ్యాప్తంగా మొదటి స్థానంలో నిలిచింది. కాలంచెల్లిన ఓడలను (End-of-life ships) చట్టబద్ధంగా, వ్యాపారపరంగా లాభదాయకంగా నిర్వహించడంలో భారతదేశం పెరుగుతున్న సామర్థ్యాన్ని ఈ వృద్ధి చూపుతుంది.
• మారిటైమ్ ఇండియా విజన్ 2030 (Maritime India Vision 2030) లక్ష్యాన్ని భారతదేశం నిర్దేశించిన గడువు కంటే ఐదేళ్ల ముందే సాధించడం ఈ ఘనత ప్రాముఖ్యతను మరింత పెంచుతోంది.
• అలంగ్ షిప్ రీసైక్లింగ్ యార్డ్ (Alang Ship Recycling Yard) విస్తరణ ద్వారా దేశ షిప్ రీసైక్లింగ్ సామర్థ్యాన్ని దాదాపు 9 మిలియన్ లైట్ డిస్‌ప్లేస్‌మెంట్ టన్నులకు (Light displacement tons) రెట్టింపు చేయాలని ప్రభుత్వం ప్రణాళికలు రచిస్తోంది. మౌలిక సదుపాయాల మెరుగుదల, ప్రపంచ స్థాయి పోటీతత్వం లక్ష్యంగా రూపొందించిన సమగ్ర మాస్టర్ ప్లాన్ ఈ విస్తరణకు మద్దతు ఇస్తుంది.

అలంగ్-సోసియా క్లస్టర్: భారత షిప్ రీసైక్లింగ్ రంగానికి వెన్నెముక

గుజరాత్‌లోని అలంగ్-సోసియా షిప్ రీసైక్లింగ్ క్లస్టర్ భారతదేశ షిప్ రీసైక్లింగ్ పరిశ్రమకు కేంద్రంగా ఉంది. దేశంలోని మొత్తం షిప్ రీసైక్లింగ్ కార్యకలాపాల్లో ఇది దాదాపు 98% వాటాను కలిగి ఉంది. దీని వార్షిక రీసైక్లింగ్ సామర్థ్యం సుమారు 6 మిలియన్ గ్రాస్ టన్నులు. అలంగ్ యార్డ్ రీసైక్లింగ్ ద్వారా ఏటా దాదాపు 3.50 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల ఉక్కును ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇది సహజ వనరుల తవ్వకాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది. అలాగే భారతదేశ వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థకు (Circular economy) మద్దతు ఇస్తుంది.

ఈ క్లస్టర్ కింది సదుపాయాలతో పనిచేస్తుంది:

• అధికారిక షిప్ రీసైక్లింగ్ యార్డులు
• డౌన్‌స్ట్రీమ్ స్టీల్ రీ-రోలింగ్ మిల్లులు (Downstream steel re-rolling mills)
• వ్యర్థాల నిర్వహణ కేంద్రాలు (Waste-management facilities)
• అనుబంధ పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాలు
• భద్రతా, శిక్షణా సంస్థలు

అలంగ్-సోసియాలోని భద్రతా శిక్షణ, కార్మిక సంక్షేమ సంస్థ (Safety Training and Labour Welfare Institute) వృత్తిపరమైన భద్రత, ప్రమాదకర పదార్థాల నిర్వహణ, అత్యవసర స్పందన (Emergency response) వంటి అంశాలపై ఇప్పటివరకు 1.5 లక్షల మందికి పైగా కార్మికులకు శిక్షణ ఇచ్చింది. అలంగ్-సోసియాతో పాటు, కోల్‌కతాలోని అమర్ ఐరన్ ఉద్యోగ్, కేరళలోని స్టీల్ ఇండస్ట్రియల్స్ కేరళ లిమిటెడ్ వద్ద కూడా షిప్ రీసైక్లింగ్ సదుపాయాలు ఉన్నాయి.

భారతీయ షిప్ రీసైక్లింగ్ యార్డుల ఆధునికీకరణ

మెరుగైన భద్రతా, పర్యావరణ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా అధికారులు భారతీయ యార్డులను ఆధునికీకరించారు. దీనిలోని ప్రధాన మార్పులు:

• శాస్త్రీయంగా రూపొందించిన, స్పష్టమైన రీసైక్లింగ్ ప్లాట్లు (Engineered and demarcated recycling plots)
• నీరు ఇంకని వర్కింగ్ ఉపరితలాలు (Impermeable working surfaces)
• డ్రైనేజీ వ్యవస్థలు
• యంత్రాలతో కూడిన మెటీరియల్ హ్యాండ్లింగ్ పరికరాలు
• ప్రమాదకర వ్యర్థాలను (Hazardous-waste) విడిగా నిల్వ చేసే సదుపాయాలు
• అధికారిక వ్యర్థ శుద్ధి అనుసంధానాలు
• క్రమబద్ధమైన భద్రతా, ఆరోగ్య, అత్యవసర స్పందన వ్యవస్థలు

ఈ మార్పులు భారతదేశం పాతకాలపు ఓడల విచ్ఛిన్న (Dismantling) పద్ధతుల నుండి ఆధునిక, అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలతో కూడిన షిప్ రీసైక్లింగ్ పరిశ్రమగా ఎదగడానికి సహాయపడ్డాయి.

నియంత్రణ, నిబంధనల అమలు చట్రం

సురక్షితమైన, పర్యావరణ అనుకూలమైన షిప్ రీసైక్లింగ్ కోసం భారతదేశం ఒక సమగ్ర న్యాయ, సంస్థాగత చట్రాన్ని (Legal and institutional framework) రూపొందించింది.

1. షిప్ రీసైక్లింగ్ చట్టం, 2019

భారతదేశంలో షిప్ రీసైక్లింగ్‌ను నియంత్రించే ప్రధాన చట్టం ఇది. ఇది డైరెక్టరేట్ జనరల్ ఆఫ్ షిప్పింగ్‌ను జాతీయ అథారిటీగా (National Authority) నియమిస్తుంది. అనుమతులు ఇవ్వడం, సర్టిఫికేషన్, తనిఖీలు, నిబంధనల అమలు బాధ్యతలను ఇది నిర్దేశిస్తుంది.

1. షిప్ రీసైక్లింగ్ నిబంధనలు, 2021

సదుపాయాలకు అనుమతులు, షిప్ రీసైక్లింగ్ ప్రణాళికలు, ప్రమాదకర పదార్థాల నిర్వహణ, కార్మికుల భద్రత, శిక్షణ, రిపోర్టింగ్ వంటి అంశాలను నిర్దేశించడం ద్వారా ఈ నిబంధనలు చట్టాన్ని ఆచరణలోకి తెస్తాయి.

1. షిప్ రీసైక్లింగ్ రెగ్యులేషన్స్, 2026

ఈ రెగ్యులేషన్స్ స్పష్టమైన ఆపరేషనల్, పర్యావరణ, భద్రతా ప్రమాణాల ద్వారా చట్ట అమలును బలోపేతం చేస్తాయి. ఇవి అన్ని రీసైక్లింగ్ కేంద్రాల్లో ఒకే రకమైన నిబంధనల అమలును ప్రోత్సహిస్తాయి. ఈ చట్టం, నిబంధనలు, రెగ్యులేషన్స్ అన్నీ కలిసి ఓడను సిద్ధం చేయడం, సర్టిఫికేషన్ ఇవ్వడం నుంచి యార్డుకు అనుమతులు ఇవ్వడం, నిబంధనల పర్యవేక్షణ వరకు షిప్ రీసైక్లింగ్ పూర్తి జీవితక్రామాన్ని (Lifecycle) నియంత్రిస్తాయి.

హాంకాంగ్ కన్వెన్షన్, భారతదేశ అనుసంధానం

• సురక్షితమైన, పర్యావరణ అనుకూలమైన షిప్ రీసైక్లింగ్ కోసం రూపొందించిన ప్రధాన అంతర్జాతీయ చట్రమే హాంకాంగ్ ఇంటర్నేషనల్ కన్వెన్షన్ (Hong Kong International Convention). ఇది 2025 జూన్ 26 నుండి చట్టబద్ధంగా అమలులోకి వచ్చింది.
• షిప్ రీసైక్లింగ్ చట్టం, నిబంధనలు, రెగ్యులేషన్స్ ద్వారా భారతదేశం తన దేశీయ చట్రాన్ని ఈ కన్వెన్షన్‌తో అనుసంధానించింది. ఇది అంతర్జాతీయ భద్రతా, పర్యావరణ ప్రమాణాలను భారతదేశ జాతీయ నియంత్రణ వ్యవస్థలో భాగంగా చేస్తుంది.
• యార్డుల ఆధునికీకరణ కోసం ప్రభుత్వం ₹53.5 కోట్లు అందించింది. దీని ద్వారా 115 షిప్ రీసైక్లింగ్ కేంద్రాలు హాంకాంగ్ కన్వెన్షన్ నిబంధనలకు అనుగుణంగా మారడానికి ప్రభుత్వం సాయపడింది.
• అలాగే, ఈయూ (EU) ఆమోదించిన షిప్ రీసైక్లింగ్ కేంద్రాల జాబితాలో చేరడానికి 35 అలంగ్ షిప్ రీసైక్లింగ్ యార్డులు దరఖాస్తు చేశాయి. ముసాయిదా 16వ యూరోపియన్ షిప్ రీసైక్లింగ్ కేంద్రాల జాబితాలో శ్రీరామ్ వెసెల్ స్క్రాప్, వై.ఎస్. ఇన్వెస్ట్‌మెంట్స్ సంస్థలు చోటు దక్కించుకున్నాయి.

ప్రమాదకర పదార్థాల జాబితా (Inventory of Hazardous Materials)

ఓడల్లో ఉండే ప్రమాదకర పదార్థాలను ఈ జాబితా (IHM) గుర్తిస్తుంది. ఓడ జీవితకాలమంతా, అలాగే రీసైక్లింగ్ చేయడానికి ముందు ఈ పదార్థాలను సురక్షితంగా నిర్వహించడానికి ఇది సహాయపడుతుంది. IHM కింది వాటిని మెరుగుపరుస్తుంది:

• జాడను గుర్తించడం (Traceability)
• పారదర్శకత (Transparency)
• ప్రమాదకర పదార్థాల ముప్పు నిర్వహణ (Hazardous-material risk management)
• కార్మికుల భద్రత
• పర్యావరణ నిబంధనల అమలు సురక్షితం కాని విచ్ఛిన్న పద్ధతులను (Unsafe dismantling) నిరోధించడానికి, కాలుష్య ప్రమాదాలను తగ్గించడానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన సాధనం.

షిప్-బ్రేకింగ్ క్రెడిట్ నోట్ స్కీమ్

షిప్ బిల్డింగ్ ఫైనాన్షియల్ అసిస్టెన్స్ స్కీమ్ 2.0 (Ship Building Financial Assistance Scheme 2.0) కింద ప్రభుత్వం ఈ షిప్-బ్రేకింగ్ క్రెడిట్ నోట్ స్కీమ్‌ను ప్రవేశపెట్టింది. ఇది నిబంధనలు పాటించే భారతీయ యార్డుల్లో ఓడలను రీసైకిల్ చేయడానికి ఓడల యజమానులను ప్రోత్సహిస్తుంది. అలాగే భారతదేశంలో నౌకా నిర్మాణాన్ని (Shipbuilding) కూడా ఇది ప్రోత్సహిస్తుంది. ఈ పథకం కింద:

• ఒక ఓడను స్క్రాప్ (Scrap) చేస్తే, ఆ రీసైకిల్ చేసిన ఓడ స్క్రాప్ విలువలో 40%కి సమానమైన క్రెడిట్ నోట్ వస్తుంది.
• భారతదేశంలో నిర్మించిన కొత్త ఓడను కొనుగోలు చేయడానికి ఈ క్రెడిట్ నోట్‌ను ఉపయోగించవచ్చు.
• ఇది కొత్తగా నిర్మించిన భారతీయ ఓడ విలువలో 5% వరకు కవర్ చేస్తుంది. ఇది సుస్థిర షిప్ రీసైక్లింగ్‌ను దేశీయ నౌకా నిర్మాణంతో అనుసంధానిస్తుంది. తద్వారా పర్యావరణ బాధ్యతకు, పారిశ్రామిక వృద్ధికి ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.

మాజీ-ఐఎన్ఎస్ విరాట్ (Ex-INS Viraat): బాధ్యతాయుతమైన రీసైక్లింగ్‌కు ఒక ఉదాహరణ

• భారతదేశ షిప్ రీసైక్లింగ్ సామర్థ్యానికి మాజీ-ఐఎన్ఎస్ విరాట్ ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ.
• ఇది రాయల్ నేవీకి 27 ఏళ్లు, భారత నౌకాదళానికి 30 ఏళ్లు సేవలందించింది. 2017 మార్చిలో అధికారులు దీనిని విధుల నుంచి తప్పించారు (Decommissioned). విచ్ఛిన్నం, రీసైక్లింగ్ కోసం ఈ విమానవాహక నౌక (Aircraft carrier) 2020 సెప్టెంబర్‌లో గుజరాత్‌లోని అలంగ్‌కు చేరుకుంది.
• తన సేవా కాలంలో, మాజీ-ఐఎన్ఎస్ విరాట్ 22,622 కంటే ఎక్కువ ఫ్లయింగ్ గంటలను నమోదు చేసింది. 2,252 రోజులు సముద్రంలో గడిపింది. 5.88 లక్షల నాటికల్ మైళ్లకు పైగా ప్రయాణించింది.
• పెద్ద, సంక్లిష్టమైన ఓడలను సమర్థవంతంగా నిర్వహించడం, విలువైన పదార్థాలను సురక్షితంగా రికవర్ చేయడం, ఉపాధికి మద్దతు ఇవ్వడం, మెరుగైన పర్యావరణ, వృత్తిపరమైన భద్రతా ప్రమాణాలను పాటించడంలో భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని దీని రీసైక్లింగ్ ప్రక్రియ నిరూపించింది.

భారతదేశానికి షిప్ రీసైక్లింగ్ ప్రాముఖ్యత

1. వనరుల భద్రత (Resource Security)

షిప్ రీసైక్లింగ్ ద్వారా దేశీయ ఉక్కు పరిశ్రమకు (Steel industry) అవసరమైన ఇనుప వ్యర్థాలు (Ferrous scrap) లభిస్తాయి. దీనివల్ల దిగుమతి చేసుకునే ముడి పదార్థాలపై ఆధారపడటం తగ్గుతుంది.

2. వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ (Circular Economy)

ఓడల నుంచి సేకరించిన ఉక్కు, తిరిగి ఉపయోగించగల పదార్థాల వల్ల వ్యర్థాలు తగ్గుతాయి. వనరుల సమర్థవంతమైన వినియోగానికి ఇవి మద్దతు ఇస్తాయి.

3. పర్యావరణ ప్రయోజనాలు (Environmental Benefits)

నిబంధనల ప్రకారం చేసే రీసైక్లింగ్ వల్ల, పాత ఓడలను సురక్షితం కాని ప్రదేశాల్లో వదిలించుకునే పరిస్థితి ఉండదు. ఇది సముద్ర, తీరప్రాంత కాలుష్యాన్ని తగ్గిస్తుంది.

4. తక్కువ ఇంధన వినియోగం (Lower Energy Use)

కొత్తగా ఉక్కును తయారు చేయడంతో పోలిస్తే, రీసైకిల్ చేసిన ఉక్కుకు తక్కువ ఇంధనం అవసరం. ఇది భారతదేశ డీకార్బనైజేషన్ (Decarbonisation) లక్ష్యాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.

5. ఉపాధి కల్పన (Employment Generation)

ఓడల విచ్ఛిన్నం, ప్రాసెసింగ్, మెటీరియల్ రికవరీ (Material recovery), రవాణా, రీ-రోలింగ్ మిల్లులు, వ్యర్థాల నిర్వహణ రంగాల్లో పనిచేసే కార్మికులకు ఈ రంగం ఉపాధిని కల్పిస్తుంది.

6. పారిశ్రామిక పర్యావరణ వ్యవస్థ (Industrial Ecosystem)

ఓడల నుంచి రికవరీ చేసిన ఉక్కు, విడిభాగాలు దేశీయ తయారీ రంగాన్ని (Domestic manufacturing) బలోపేతం చేస్తాయి. తద్వారా మేక్ ఇన్ ఇండియా (Make in India), ఆత్మనిర్భర్ భారత్‌ (Atmanirbhar Bharat) లకు ఇవి మద్దతు ఇస్తాయి.

సవాళ్లు

• భారతదేశం ఈ రంగంలో పురోగతి సాధించినప్పటికీ, కొన్ని సమస్యలపై నిరంతరం దృష్టి పెట్టాల్సిన అవసరం ఉంది.
• అంతర్జాతీయంగా నిఘా పెరుగుతున్నందున, భారతీయ యార్డులు ప్రపంచ ప్రమాణాలను (Global standards) నిలకడగా కొనసాగించాలి. ఓడలలో ఆస్బెస్టాస్, భారీ లోహాలు (Heavy metals), చమురు లాంటి ప్రమాదకర పదార్థాలు ఉండవచ్చు. కాబట్టి వాటి నిర్వహణలో కఠినమైన నిబంధనలను అమలు చేయాలి. ముఖ్యంగా శారీరక శ్రమతో కూడిన విచ్ఛిన్న కార్యకలాపాలలో (Dismantling operations) కార్మికుల భద్రతను కేంద్ర బిందువుగా ఉంచాలి.
• ఈ రంగానికి మెరుగైన సాంకేతికత, బలమైన వ్యర్థాల నిర్వహణ అనుసంధానాలు (Waste-management linkages), రీసైకిల్ చేసిన పదార్థాలకు స్థిరమైన డిమాండ్, పారదర్శకమైన సర్టిఫికేషన్ వ్యవస్థలు అవసరం. సామర్థ్యాన్ని పెంచుకునే క్రమంలో పర్యావరణ భద్రతకు (Environmental safeguards) ఎలాంటి ముప్పు వాటిల్లకుండా భారతదేశం చూసుకోవాలి.

ముందుకు వెళ్లే మార్గం

1. పర్యావరణ నిబంధనల అమలును బలోపేతం చేయాలి (Strengthen Green Compliance)

అన్ని రీసైక్లింగ్ యార్డులు హాంకాంగ్ కన్వెన్షన్‌ను, జాతీయ భద్రతా ప్రమాణాలను పూర్తిగా పాటించాలి.

2. కార్మికుల సంక్షేమాన్ని మెరుగుపరచాలి (Improve Worker Welfare)

శిక్షణ, రక్షణ పరికరాలు, ఆరోగ్య భీమా, అత్యవసర స్పందన వ్యవస్థలు (Emergency response systems), కార్మిక సంక్షేమ చర్యలను విస్తరించాలి.

3. సాంకేతికతను నవీకరించాలి (Upgrade Technology)

యంత్రాల ద్వారా విచ్ఛిన్నం చేయడం, డిజిటల్ ట్రాకింగ్, ప్రమాదకర పదార్థాల మ్యాపింగ్ (Hazardous-material mapping), మెరుగైన వ్యర్థ శుద్ధి వ్యవస్థలను ప్రోత్సహించాలి.

4. బాధ్యతాయుతమైన సామర్థ్య విస్తరణ (Expand Responsible Capacity)

పర్యావరణ పరిరక్షణ, తీరప్రాంత నిర్వహణ (Coastal-zone management) నిబంధనలకు అనుగుణంగానే అలంగ్ యార్డ్ విస్తరణ ఉండాలి.

5. ప్రపంచ గుర్తింపును ప్రోత్సహించాలి (Promote Global Recognition)

మరిన్ని యార్డులు ఈయూ (EU), అంతర్జాతీయ అనుమతులు పొందేలా భారతదేశం మద్దతు ఇవ్వాలి.

6. నౌకా నిర్మాణంతో రీసైక్లింగ్‌ను కలపాలి (Link Recycling with Shipbuilding)

రీసైక్లింగ్, స్టీల్ రికవరీ (Steel recovery), దేశీయ నౌకా నిర్మాణాలను అనుసంధానించడానికి షిప్-బ్రేకింగ్ క్రెడిట్ నోట్ స్కీమ్‌ను ఉపయోగించాలి.

7. వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ మార్కెట్లను బలోపేతం చేయాలి (Strengthen Circular Economy Markets)

రీసైకిల్ చేసిన ఉక్కును దేశీయ తయారీ రంగంలో, మౌలిక సదుపాయాలలో, పారిశ్రామిక సరఫరా గొలుసులలో విలీనం చేయాలి.

ముగింపు

2025లో ప్రపంచ అగ్రగామి షిప్ రీసైక్లింగ్ దేశంగా భారతదేశం ఎదగడం, ప్రభుత్వ నియంత్రణ సంస్కరణలు, యార్డుల ఆధునికీకరణ, అంతర్జాతీయ నిబంధనల అమలు విజయానికి నిదర్శనం. ఈ రంగం వనరుల భద్రత, ఉపాధి, వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ, పర్యావరణ సుస్థిరతకు మద్దతు ఇస్తుంది. ఈ పురోగతికి అలంగ్-సోసియా క్లస్టర్ వెన్నెముకగా నిలుస్తోంది. హాంకాంగ్ కన్వెన్షన్ నిబంధనల అమలు భద్రతను, విశ్వసనీయతను మెరుగుపరిచింది. భవిష్యత్తులో సామర్థ్య విస్తరణతో పాటు గ్రీన్ టెక్నాలజీ (Green technologies), కార్మిక సంక్షేమం, కఠినమైన నిబంధనల అమలును భారతదేశం కలపాలి. సుస్థిరమైన షిప్ రీసైక్లింగ్ భారతదేశ సముద్ర ఆర్థిక వ్యవస్థకు (Maritime economy) ఒక ప్రధాన మూలస్తంభంగా మారుతుంది.