భారత్-నేపాల్ సంబంధాలలో కొత్త దశ

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

నేపాల్ ప్రధానమంత్రి బాలేంద్ర షా “బాలెన్” (Balendra Shah “Balen”) ఇటీవల ఆ దేశ పార్లమెంట్‌లో భారత్‌తో ఉన్న కాలాపానీ-లిపులేఖ్-లింపియాధుర (Kalapani–Lipulekh–Limpiyadhura) సరిహద్దు వివాదంపై ప్రసంగించారు.

ఈ వివాదాన్ని ఏకపక్షంగా చూడకూడదని ఆయన సూచించారు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, భారత్, నేపాల్ రెండూ వాస్తవాలను నిష్పాక్షికంగా పరిశీలించాలి. అలాగే ఈ సమస్యను దౌత్య మార్గాల (Diplomatic channels) ద్వారా సామరస్యంగా పరిష్కరించుకోవాలి.

ఆయన వ్యాఖ్యలు నేపాల్‌లో నిరసనలకు దారితీశాయి. కానీ, అవి భారత్-నేపాల్ సంబంధాలలో మరింత హేతుబద్ధమైన (Rational), ఆచరణాత్మకమైన (Practical) విధానం వైపు సాధ్యమయ్యే మార్పును కూడా సూచిస్తున్నాయి.

భారత్-నేపాల్ సరిహద్దు వివాదానికి చారిత్రక మూలాలు

• భారత్, నేపాల్ మధ్య ఉన్న సరిహద్దు వివాదం ప్రధానంగా కాలాపానీ (Kalapani), లిపులేఖ్ (Lipulekh), లింపియాధుర (Limpiyadhura) లకు సంబంధించినది.
• నేపాల్, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీల మధ్య ఆంగ్లో-నేపాలీస్ యుద్ధం (Anglo-Nepalese War) జరిగింది. ఆ తర్వాత కుదిరిన 1816 నాటి సుగౌలీ ఒప్పందంలో (Treaty of Sugauli) ఈ వివాదానికి మూలాలు ఉన్నాయి.
• ఈ ఒప్పందం కాళీ (Kali) లేదా మహాకాళీ (Mahakali) నదిని నేపాల్ పశ్చిమ సరిహద్దుగా గుర్తించింది. కానీ నది కచ్చితమైన జన్మస్థానాన్ని స్పష్టంగా పేర్కొనలేదు.
• నది జన్మస్థానంపై ఉన్న ఈ అనిశ్చితి, ఆ తర్వాత సరిహద్దుల గురించి భిన్నమైన వ్యాఖ్యానాలకు దారితీసింది.

నేపాల్ వాదన (Nepal’s Position)

• కాళీ నది లింపియాధుర సమీపంలోని పశ్చిమ ప్రాంతం నుండి ప్రారంభమవుతుందని నేపాల్ వాదిస్తోంది.
• ఈ వాదన ఆధారంగా, కాలాపానీ, లిపులేఖ్, లింపియాధుర ప్రాంతాలు తమ భూభాగంలో భాగమని నేపాల్ పేర్కొంటోంది.
• 2020లో నేపాల్ తన రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది. ఈ ప్రాంతాలను నేపాల్‌లో చూపుతూ కొత్త రాజకీయ పటాన్ని (Political map) విడుదల చేసింది.
• ఆ తర్వాత సవరించిన మ్యాప్‌తో కొత్త 100 రూపాయల నోటును (NPR 100) ముద్రించడం ద్వారా నేపాల్ తన వాదనను బలోపేతం చేసింది.

భారతదేశ వాదన (India’s Position)

• కాళీ నది లింపియాధురకు తూర్పున ఉన్న కాలాపానీ సమీపంలో జన్మిస్తుందని భారతదేశం చెబుతోంది.
• అందువల్ల, వివాదాస్పద ప్రాంతాన్ని ఉత్తరాఖండ్‌లోని పితోర్‌గఢ్ (Pithoragarh) జిల్లాలో భాగంగా భారత్ పరిగణిస్తోంది.
• ఈ ప్రాంతంలో భారతదేశానికి పరిపాలనా, సైనిక ఉనికి కూడా ఉంది.

ఈ ప్రాంతం ఎందుకు ముఖ్యమైనది?

• ఈ ప్రాంతం చైనాకు సమీపంలో ఉన్నందున వ్యూహాత్మకంగా (Strategically) సున్నితమైనది.
• కింది కారణాల వల్ల లిపులేఖ్ కనుమ (Lipulekh Pass) ముఖ్యమైనది:
  • భారత్-చైనా వాణిజ్యం
  • కైలాస్ మానససరోవర్ యాత్ర
  • హిమాలయ ప్రాంతంలో భారతదేశ భద్రతా ప్రయోజనాలు

భారతదేశం పట్ల మారుతున్న నేపాల్ విధానం

ఆచరణాత్మక సహకారం వైపు మార్పు

• భారతదేశం పట్ల నేపాల్ విదేశాంగ విధానం మరింత ఆచరణాత్మకంగా, అభివృద్ధిపై దృష్టి సారించేలా మారుతోంది.
• కేవలం రాజకీయ నినాదాలు (Political slogans) లేదా సిద్ధాంతపరమైన (Ideological) అంశాలపైనే ఆధారపడకుండా, నేపాల్ ఇప్పుడు ఆర్థిక సహకారానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తోంది.
• రాబోయే పదేళ్లలో భారతదేశానికి 10,000 మెగావాట్ల జలవిద్యుత్‌ను (Hydropower) ఎగుమతి చేసే ప్రణాళికలు పరస్పర ఆర్థిక ప్రయోజనం వైపు వారి మార్పును ప్రతిబింబిస్తాయి.

సమాన దౌత్యపరమైన వ్యవహారం (Equal Diplomatic Treatment) కోసం డిమాండ్

• భారతదేశంతో గతంలో ఉన్న అనధికారిక “ప్రత్యేక సంబంధం” (Special relationship) అనే పాత భావన నుంచి నేపాల్ వైదొలగుతోంది.
• ఇప్పుడు అది సార్వభౌమ సమానత్వం (Sovereign equality) ఆధారంగా మరింత అధికారికమైన, సమతుల్యమైన సంబంధాన్ని కోరుకుంటోంది.
• అంటే, భారతదేశంతో తన సంబంధాలను దౌత్యపరమైన మర్యాద (Diplomatic protocol), పరస్పర గౌరవం, రెండు దేశాల మధ్య సమానత్వంతో (State-to-state parity) నడిపించాలని నేపాల్ కోరుకుంటోంది.

చర్చల ద్వారా సరిహద్దు సమస్యల పరిష్కారం

• సరిహద్దు వివాదాలపై నేపాల్ మరింత పరిణతి చెందిన విధానాన్ని అవలంబిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది.
• సరిహద్దు సమస్యలను భావోద్వేగపూరితమైన జాతీయవాద అంశాలుగా మార్చడానికి బదులుగా, వాటిని సాంకేతిక, దౌత్యపరమైన విషయాలుగా ఖాట్మండు (Kathmandu) ఎక్కువగా పరిగణిస్తోంది.
• ఈ విధానం వాస్తవాల ఆధారంగా (Evidence-based) చర్చలు జరపడానికి, శాంతియుత పరిష్కారానికి అవకాశం కల్పిస్తుంది.

వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (Strategic Autonomy) కోసం అన్వేషణ

• నేపాల్ స్వతంత్ర విదేశాంగ విధానాన్ని అనుసరించాలని కోరుకుంటోంది.
• అది కేవలం భారత్, చైనాల మధ్య బ్యాలెన్సింగ్ చేసే దేశంగా మాత్రమే కనిపించాలని అనుకోవడం లేదు.
• సున్నితమైన సమస్యలతో వ్యవహరించేటప్పుడు చారిత్రక ఆధారాలు, దౌత్యం, జాతీయ ప్రయోజనాలను ఉపయోగించడంపై నేపాల్ ఇప్పుడు దృష్టి సారించింది.

భారత్-నేపాల్ సంబంధాలలో ఇటీవల వచ్చిన సానుకూల ఫలితాలు

డిజిటల్ చెల్లింపుల కనెక్టివిటీ (Digital Payment Connectivity)

• భారత్, నేపాల్ పీర్-టు-పీర్ (Peer-to-Peer) చెల్లింపుల అనుసంధానాన్ని ప్రారంభించాయి.
• ఇది భారతదేశ యూనిఫైడ్ పేమెంట్స్ ఇంటర్‌ఫేస్ (UPI) ని, నేపాల్ నేషనల్ పేమెంట్స్ ఇంటర్‌ఫేస్ (NPI) తో కలుపుతుంది.
• ప్రజలు సరిహద్దుల గుండా అప్పటికప్పుడు (Real-time), తక్కువ ఖర్చుతో చెల్లింపులు చేయడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.
• రెమిటెన్స్‌లకు (Remittances), ఆర్థిక సమ్మిళితానికి (Financial inclusion), రెండు దేశాల పౌరుల మధ్య సులభమైన లావాదేవీలకు కూడా ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.

భాషా సాంకేతిక సహకారం (Language Technology Cooperation)

• డిజిటల్ ఇండియా భాషిణి (Digital India Bhashini), ఖాట్మండు విశ్వవిద్యాలయం మధ్య అవగాహన ఒప్పందం (MoU) కుదిరింది.
• నేపాల్‌లో వాయిస్ ఆధారిత డిజిటల్ భాషా అనువాద వేదికను (Language translation platform) అభివృద్ధి చేయడం దీని లక్ష్యం.
• ఇది డిజిటల్ సేవలను మెరుగుపరచగలదు. అలాగే స్థానిక భాషలను ఉపయోగించే వ్యక్తులకు సహాయపడుతుంది.

క్రిమినల్ విషయాలలో సహకారం (Cooperation in Criminal Matters)

• క్రిమినల్ విషయాలలో పరస్పర న్యాయ సహాయ ఒప్పందం (Mutual Legal Assistance Agreement in Criminal Matters) అమలును భారత్, నేపాల్ స్వాగతించాయి.
• సరిహద్దు నేరాలు (Cross-border crime), దర్యాప్తు, చట్టపరమైన ప్రక్రియలను (Legal processes) ఎదుర్కోవడంలో రెండు దేశాలకు ఇది సహాయపడుతుంది.

అభివృద్ధి భాగస్వామ్యం (Development Partnership)

• భారతదేశం నేపాల్‌కు 72 ఆరోగ్య కేంద్రాలు (Health facilities), 12 సాంస్కృతిక వారసత్వ ప్రాజెక్టులను (Cultural heritage projects) అప్పగించింది.
• 2015 భూకంపం తర్వాత (Post-2015 earthquake) భారతదేశం అందించిన పునర్నిర్మాణ సహాయం కింద ఈ ప్రాజెక్టులు పూర్తయ్యాయి.
• నేపాల్ ప్రజారోగ్యం, సాంస్కృతిక వారసత్వ పునరుద్ధరణలో అభివృద్ధి భాగస్వామిగా భారతదేశ పాత్రను ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.

భారత్-నేపాల్ సంబంధాల వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత

• హిమాలయ భద్రత: నేపాల్, భారత్-చైనాల మధ్య ఉంది. భారతదేశ ఉత్తర ప్రాంత భద్రతకు, అలాగే గంగా మైదాన ప్రాంతాల (Indo-Gangetic plains) రక్షణకు నేపాల్ ఎంతో కీలకం.
• సిలిగురి కారిడార్: నేపాల్‌లో స్థిరత్వం సిలిగురి కారిడార్‌ను (Siliguri Corridor) రక్షించడంలో సహాయపడుతుంది. ఇది ప్రధాన భారతదేశాన్ని, ఈశాన్య రాష్ట్రాలతో కలుపుతుంది.
• బహిరంగ సరిహద్దు (Open Border): 1,751 కిలోమీటర్ల మేర ఉన్న బహిరంగ సరిహద్దులు వాణిజ్యం, సంస్కృతి, ప్రజల మధ్య సంబంధాలను ప్రోత్సహిస్తాయి. అయితే అక్రమ రవాణా (Smuggling), చట్టవిరుద్ధ వలసలు, సరిహద్దు నేరాలను నిరోధించడానికి సహకారం అవసరం.
• చైనా అంశం (China Factor): బీఆర్‌ఐ (BRI), మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల ద్వారా చైనా ఉనికి పెరుగుతున్నందున, భారత్-నేపాల్ కనెక్టివిటీ, ఆర్థిక సహకారం వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైనవి.
• నీరు, ఇంధన భద్రత: ఉత్తర భారతదేశంలో వరదల నిర్వహణకు (Flood management) నేపాల్ నదులు చాలా ముఖ్యమైనవి. అలాగే నేపాల్ జలవిద్యుత్ సామర్థ్యం (Hydropower potential) భారతదేశ స్వచ్ఛమైన ఇంధన (Clean energy) అవసరాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.

భారత్-నేపాల్ సంబంధాలలో ప్రధాన సవాళ్లు

• చైనా అంశం (China Factor): బీఆర్‌ఐ, ట్రాన్స్-హిమాలయన్ రైల్వే ప్రణాళికలు (Trans-Himalayan railway plans), చైనా నిధులతో చేపడుతున్న ప్రాజెక్టుల ద్వారా చైనాతో నేపాల్ సంబంధాలు పెంచుకోవడం భారతదేశానికి వ్యూహాత్మక ఆందోళనలను పెంచుతోంది.
• 2015-16 దిగ్బంధనం (Blockade) ఆరోపణలు: మధేశీ నిరసనల (Madhesi protests) సమయంలో భారతదేశం అనధికారికంగా దిగ్బంధనం విధించిందని నేపాల్ ఆరోపించింది. దీనిని భారతదేశం ఖండించింది. ఈ సంఘటన నేపాల్‌లో భారత వ్యతిరేక భావాలను పెంచింది.
• మారుతున్న దౌత్య విధానం: నేపాల్ కొత్త నాయకత్వం సార్వభౌమ సమానత్వం (Sovereign equality), అధికారిక దౌత్య ప్రోటోకాల్‌ను కోరుకుంటోంది. అలాగే సాంప్రదాయ “ప్రత్యేక సంబంధం” నుంచి దూరంగా వెళ్తోంది.
• బహిరంగ సరిహద్దు భద్రత (Open Border Security): 1,751 కిలోమీటర్ల మేర ఉన్న బహిరంగ సరిహద్దు ప్రజల మధ్య సంబంధాలను ప్రోత్సహిస్తుంది. అయితే అదే సమయంలో అక్రమ రవాణా, చట్టవిరుద్ధ వలసలు, నకిలీ కరెన్సీ, సరిహద్దు నేరాలకు కూడా అవకాశమిస్తోంది.
• నీటి పంపకాల సమస్యలు: కోసి, గండక్, మహాకాళి వంటి నదుల విషయంలో నీటి పంపకాలు, వరద నియంత్రణ, ప్రాజెక్టుల అమలు వంటి సమస్యలు వివాదాలకు కారణమవుతున్నాయి.
• ప్రాజెక్టుల జాప్యం: 5,040 మెగావాట్ల పంచేశ్వర్ బహుళార్థసాధక ప్రాజెక్టు (Pancheshwar Multipurpose Project) లో జాప్యం జరగడం నమ్మకాన్ని దెబ్బతీస్తుంది. ఇంధన, జల సహకారాన్ని కూడా ఇది నెమ్మదింపజేస్తుంది.

భారత్-నేపాల్ సంబంధాలను బలోపేతం చేసే చర్యలు

• సార్వభౌమత్వాన్ని గౌరవించడం: పరస్పర గౌరవం, అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోకపోవడం (Non-interference), సార్వభౌమ సమానత్వంతో భారతదేశం నేపాల్‌తో వ్యవహరించాలి.
• పాత ఒప్పందాల ఆధునికీకరణ: రెండు దేశాలు 1950 నాటి శాంతి, స్నేహ ఒప్పందాన్ని (1950 Treaty of Peace and Friendship) సమీక్షించాలి. అందులో నేపాల్ సమానం కాదని భావించే నిబంధనలను పరిష్కరించాలి.
• సరిహద్దు వివాదాల దౌత్యపరమైన పరిష్కారం: కాలాపానీ-లిపులేఖ్-లింపియాధుర వివాదాన్ని బహిరంగ విమర్శలతో (Public rhetoric) కాకుండా, సాంకేతిక చర్చలు, విదేశాంగ కార్యదర్శి స్థాయి (Foreign Secretary-level) సంభాషణల ద్వారా పరిష్కరించాలి.
• ప్రాజెక్టుల అమలును మెరుగుపరచడం: అరుణ్-III జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు, సరిహద్దు రైలు అనుసంధానం (Cross-border rail links), పైప్‌లైన్ విస్తరణ వంటి ముఖ్యమైన ప్రాజెక్టులను భారతదేశం సకాలంలో పూర్తి చేయాలి.
• ఇంధన భాగస్వామ్యాన్ని విస్తరించడం: భారతదేశానికి 10,000 మెగావాట్ల జలవిద్యుత్‌ను ఎగుమతి చేయాలన్న నేపాల్ ప్రణాళికకు, బలమైన విద్యుత్ సరఫరా మౌలిక సదుపాయాలతో (Transmission infrastructure) మద్దతు ఇవ్వాలి.
• జల సహకారాన్ని బలోపేతం చేయడం: ఉభయ దేశాలు పంచేశ్వర్ బహుళార్థసాధక ప్రాజెక్టును వేగవంతం చేయాలి. కోసి, గండక్ నదులపై వరద నిర్వహణను (Flood management) మెరుగుపరచాలి.
• ప్రజల మధ్య సంబంధాలను ప్రోత్సహించడం: దీర్ఘకాలిక నమ్మకాన్ని పెంపొందించడానికి బహిరంగ సరిహద్దులు, సాంస్కృతిక సంబంధాలు, విద్యా మార్పిడి కార్యక్రమాలు (Educational exchanges), సైనిక సహకారాన్ని ఉపయోగించుకోవాలి.
• పోటీ కంటే కనెక్టివిటీకి ప్రాధాన్యం (Connectivity Over Competition): పోటీ ద్వారా కాకుండా, మెరుగైన రైలు, రోడ్డు, ఇంధన, డిజిటల్, వాణిజ్య అనుసంధానం ద్వారా భారతదేశం విదేశీ ప్రభావాన్ని (External influence) ఎదుర్కోవాలి.

ముగింపు

నేపాల్‌కు ఉన్న కొత్త, ఆచరణాత్మక (Pragmatic) నాయకత్వం ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను ఆధునిక పునాదిపై పునరుద్ధరించడానికి భారతదేశానికి ఒక అవకాశాన్ని ఇస్తోంది. నేపాల్ సార్వభౌమ సమానత్వ ఆందోళనలను గౌరవించడం, భావోద్వేగపూరితమైన జాతీయవాదాన్ని (Emotional nationalism) తగ్గించడం ద్వారా ఇరు దేశాలు స్థిరమైన, భవిష్యత్తు ఆధారిత భాగస్వామ్యాన్ని నిర్మించవచ్చు. కనెక్టివిటీ, వాణిజ్యం, జలవిద్యుత్, ఆర్థిక సహకారానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. ఇటువంటి సమతుల్య విధానం హిమాలయాల్లో భారతదేశ వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలను కాపాడుతుంది. అదే సమయంలో నేపాల్ అభివృద్ధి ఆకాంక్షలకు (Development aspirations) మద్దతు ఇస్తుంది.