భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణం ఎందుకు పెరుగుతోంది: ఇంధన ఖర్చులు, ఆహార కొరత, నిర్మాణాత్మక ధరల ఒత్తిళ్లు

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

భారతదేశంలో ఇటీవల ద్రవ్యోల్బణం వేగంగా పెరుగుతోంది. జూన్ నెలలో టోకు ధరల సూచీ (WPI) ఆధారిత ద్రవ్యోల్బణం దాదాపు 10%కి చేరుకుంది. ఇంధన, విద్యుత్ ధరల పెరుగుదల, తయారీ వస్తువుల ద్రవ్యోల్బణం ఇందుకు ప్రధాన కారణాలు. అలాగే బలహీనమైన రుతుపవనాల లాంటి సరఫరా వైపు ఆటంకాల (Supply-side shocks) వల్ల ఆహార ధరలపై తీవ్ర ఒత్తిడి పడుతోంది.

ద్రవ్యోల్బణం అంటే ఏమిటి?

• ఒక నిర్ణీత కాలంలో వస్తువులు, సేవల సాధారణ ధరలు పెరిగే రేటును ద్రవ్యోల్బణం (Inflation) అంటారు. ఇది డబ్బు కొనుగోలు శక్తిని (Purchasing power) తగ్గిస్తుంది. అంటే, అదే పరిమాణంలో వస్తువులు, సేవలను కొనుగోలు చేయడానికి ప్రజలు ఎక్కువ డబ్బు ఖర్చు చేయాల్సి వస్తుంది.
• అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF) ప్రకారం, ఒక నిర్ణీత కాలంలో ధరల పెరుగుదల రేటును ద్రవ్యోల్బణం కొలుస్తుంది. ఇది మొత్తం ధరల పెరుగుదలను లేదా నిర్దిష్ట వస్తువులు, సేవల ధరల పెరుగుదలను సూచించవచ్చు.

భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా కీలకమైన అంశం. ఎందుకంటే ఇది కింది వాటిపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపుతుంది:

• జీవన వ్యయం (Cost of living)
• కుటుంబ వినియోగం
• పొదుపు, పెట్టుబడి నిర్ణయాలు
• వాస్తవ వేతనాలు (Real wages)
• కోశ విధానం (Fiscal policy)
• ద్రవ్య విధానం (Monetary policy)
• పేదరికం, అసమానతలు

భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎలా కొలుస్తారు

• భారతదేశం ప్రధానంగా వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI), టోకు ధరల సూచీ (WPI) ద్వారా ద్రవ్యోల్బణాన్ని కొలుస్తుంది.
• ప్రభుత్వం 2026లో సమగ్రమైన ఉత్పత్తిదారుల ధరల సూచీ (PPI) ముసాయిదాను కూడా ప్రవేశపెట్టింది. అంతర్జాతీయ ఉత్తమ పద్ధతులకు అనుగుణంగా రాబోయే ఐదేళ్లలో డబ్ల్యూపీఐ (WPI) స్థానంలో దీనిని క్రమంగా అమలు చేస్తారు.

ద్రవ్య విధాన కమిటీ (Monetary Policy Committee – MPC)

ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి భారతదేశ బెంచ్‌మార్క్ పాలసీ వడ్డీ రేటును (ప్రధానంగా రెపో రేటును) ద్రవ్య విధాన కమిటీ నిర్ణయిస్తుంది. ఇది ఒక చట్టబద్ధమైన సంస్థ (Statutory body).

ద్రవ్య విధానం గురించి (About Monetary Policy)

• కేంద్ర బ్యాంకు ద్రవ్య సాధనాలను ఉపయోగించి కింది వాటిని నియంత్రించడాన్ని ద్రవ్య విధానం అంటారు:
  • వడ్డీ రేట్లు
  • ద్రవ్య సరఫరా (Money supply)
  • రుణ లభ్యత (Availability of credit)
• భారతదేశంలో రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) ద్రవ్య విధానాన్ని నిర్వహిస్తుంది.
• ఆర్‌బీఐ చట్టం, 1934 కింద ద్రవ్య విధాన బాధ్యతను ఆర్‌బీఐకి అప్పగించారు.

ప్రాథమిక లక్ష్యం (Primary Objective)

• ప్రధాన లక్ష్యం: ధరల స్థిరత్వం.
• ఆర్థిక వృద్ధి లక్ష్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని అధికారులు దీనిని అమలు చేస్తారు.
• సుస్థిరమైన ఆర్థిక వృద్ధికి ధరల స్థిరత్వం చాలా అవసరమని అధికారులు భావిస్తారు.

చట్టపరమైన ఆధారం (Legal Basis)

• ప్రభుత్వం 2016 మే నెలలో ఆర్‌బీఐ చట్టం, 1934ను సవరించింది.
• ఈ సవరణ ఫ్లెక్సిబుల్ ఇన్‌ఫ్లేషన్ టార్గెటింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌కు (Flexible Inflation Targeting Framework) చట్టబద్ధత కల్పించింది.
• ఆర్‌బీఐని సంప్రదించి భారత ప్రభుత్వం ప్రతి ఐదేళ్లకోసారి ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
• ఆర్‌బీఐ చట్టంలోని సెక్షన్ 45ZB కింద కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎంపీసీని (MPC) ఏర్పాటు చేస్తుంది.

ఎంపీసీ విధులు (Function of MPC)

• ఎంపీసీ బెంచ్‌మార్క్ పాలసీ రేటును, ప్రధానంగా రెపో రేటును (Repo rate) నిర్ణయిస్తుంది.
• ద్రవ్యోల్బణాన్ని లక్ష్య పరిధిలో ఉంచడానికి అవసరమైన వడ్డీ రేటును ఇది నిర్ణయిస్తుంది.
• దీని నిర్ణయానికి ఆర్‌బీఐ కచ్చితంగా కట్టుబడి ఉండాలి.
• ఇంతకు ముందున్న సాంకేతిక సలహా కమిటీ (Technical Advisory Committee) వ్యవస్థ స్థానంలో ఎంపీసీని తీసుకువచ్చారు.

కూర్పు (Composition)

• మొత్తం సభ్యులు: 6
  • ఆర్‌బీఐ గవర్నర్ – చైర్‌పర్సన్
  • ద్రవ్య విధాన బాధ్యతలు చూసే ఆర్‌బీఐ డిప్యూటీ గవర్నర్
  • ఆర్‌బీఐ బోర్డు నామినేట్ చేసే ఒక అధికారి
  • భారత ప్రభుత్వం తరపున ప్రాతినిధ్యం వహించే ముగ్గురు సభ్యులు
• బయటి సభ్యులు (External members) 4 సంవత్సరాల పాటు పదవిలో ఉంటారు.

నిర్ణయాలు తీసుకునే విధానం (Decision-Making)

• కోరం (Quorum): 4 సభ్యులు
• సమావేశంలో కింది వారిలో కనీసం ఒకరు తప్పనిసరిగా ఉండాలి:
  • ఆర్‌బీఐ గవర్నర్, లేదా
  • గవర్నర్ లేని సమయంలో డిప్యూటీ గవర్నర్
• మెజారిటీ ఓటు ఆధారంగా సభ్యులు నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు.
• ఓట్లు సమానంగా వచ్చినప్పుడు, ఆర్‌బీఐ గవర్నర్ తన కాస్టింగ్ ఓటును (Casting vote) వినియోగిస్తారు.

సంస్థాగత మద్దతు (Institutional Support)

• విధానాల రూపకల్పనలో ఆర్‌బీఐ ద్రవ్య విధాన విభాగం (MPD) ఎంపీసీకి సహాయం చేస్తుంది.
• ఎంపీసీ సంవత్సరానికి కనీసం నాలుగు సార్లు సమావేశం కావాలి.

ప్రాముఖ్యత (Significance)

• ఇది ద్రవ్య విధానంలో పారదర్శకతను తీసుకువస్తుంది.
• వడ్డీ రేట్ల నిర్ణయాల్లో వ్యక్తిగత విచక్షణను (Individual discretion) తగ్గిస్తుంది.
• ద్రవ్యోల్బణ అంచనాలను నియంత్రించడంలో సహాయపడుతుంది.
• ధరల స్థిరత్వం, ఆర్థిక వృద్ధి మధ్య సమతుల్యతను తీసుకువస్తుంది.
• ఆర్‌బీఐ ద్రవ్య విధాన ప్రక్రియలో జవాబుదారీతనాన్ని (Accountability) బలోపేతం చేస్తుంది.

భారతదేశంలో ఇటీవలి ద్రవ్యోల్బణ ధోరణి

కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయాన్ని మినహాయిస్తే, ఒక దశాబ్దానికి పైగా భారతదేశంలో ద్రవ్యోల్బణం చాలా తక్కువగా ఉండేది. అయితే, ఇటీవలి కాలంలో ఇది మళ్లీ పెరుగుతోంది.

గత ఏడాది డిసెంబర్ వరకు టోకు ధరల సూచీ (WPI) ద్రవ్యోల్బణం మైనస్‌లో లేదా సున్నాకి దగ్గరగా ఉండేది. కానీ మార్చి నుంచి ఇది వేగంగా పెరగడం ప్రారంభించింది. జూన్ నాటికి ఇది దాదాపు 10% కి చేరుకుంది.

డబ్ల్యూపీఐ (WPI) లో మూడు ప్రధాన భాగాలు ఉంటాయి:

• ప్రాథమిక వస్తువులు (Primary articles): ఆహారం, ఖనిజాలు, ఇతర ప్రాథమిక సరుకులు.
• ఇంధనం, విద్యుత్ (Fuel and power): పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, కరెంటు, ఇతర ఇంధన ఖర్చులు.
• తయారీ ఉత్పత్తులు (Manufactured products): ఫ్యాక్టరీల్లో తయారయ్యే పారిశ్రామిక వస్తువులు.

ఇంధనం, విద్యుత్ ధరలతో పాటు తయారీ వస్తువుల ధరలు పెరగడమే ఈ ద్రవ్యోల్బణానికి ప్రధాన కారణం. సరఫరా ఆటంకాల వల్ల ఆహార పదార్థాల ధరలు కూడా ఈ పెరుగుదలకు కారణమయ్యాయి.

ఆహార, పారిశ్రామిక ధరల మధ్య నిర్మాణాత్మక వ్యత్యాసం

ద్రవ్యోల్బణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఆర్థికవేత్త మిచాల్ కెలెకి (Michal Kalecki) చెప్పిన నిర్మాణాత్మక విధానం (Structural approach) బాగా ఉపయోగపడుతుంది.

ప్రాథమిక వస్తువుల ధరలు

• డిమాండ్, సరఫరా మధ్య తేడాలు ప్రాథమిక వస్తువుల ధరలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేస్తాయి. ముఖ్యంగా ఆహార ధరలపై దీని ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
• తక్కువ కాల వ్యవధిలో వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల సరఫరాను అకస్మాత్తుగా పెంచలేము. ఎందుకంటే, పంటల దిగుబడి రుతుపవనాలు, నేల, సాగునీరు, పంట చక్రాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
• రుతుపవనాల వైఫల్యం లేదా కరువు వల్ల వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల సరఫరా తగ్గుతుంది. దీనివల్ల ధరలు వేగంగా పెరుగుతాయి.

తయారీ వస్తువుల ధరలు

• పారిశ్రామిక వస్తువుల ధరలు సాధారణంగా వాటి తయారీ ఖర్చులపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఫ్యాక్టరీలు తరచుగా తమ పూర్తి సామర్థ్యం కంటే తక్కువ స్థాయిలో పనిచేస్తుంటాయి. కాబట్టి డిమాండ్ పెరిగినప్పుడు, ఉత్పత్తిదారులు వెంటనే ధరలు పెంచకుండా తమ ఉత్పత్తిని పెంచుతారు.
• ఇంధనం, ముడిసరుకులు, విద్యుత్, రవాణా లాంటి ఖర్చులు (Input costs) పెరిగినప్పుడు మాత్రమే తయారీ వస్తువుల ధరలు పెరుగుతాయి.
• ఆహార, పారిశ్రామిక ధరల మధ్య ఉన్న ఈ వ్యత్యాసాన్ని అర్థం చేసుకోవడం చాలా ముఖ్యం. అన్ని రకాల ద్రవ్యోల్బణాలను డిమాండ్ వల్ల వచ్చిన సమస్యగా చూడకూడదని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

ఇటీవలి ద్రవ్యోల్బణ పెరుగుదలకు ప్రధాన కారణాలు

1. ఇంధన, విద్యుత్ ధరల పెరుగుదల

ఇంధన, విద్యుత్ ధరలు అంతర్జాతీయ ముడి చమురు ధరలతో ముడిపడి ఉంటాయి. భారతదేశం తన ముడి చమురు అవసరాల్లో అధిక భాగాన్ని దిగుమతి చేసుకుంటుంది. కాబట్టి, ప్రపంచ చమురు ధరలు పెరిగితే అది దిగుమతి చేసుకున్న ద్రవ్యోల్బణాన్ని (Imported inflation) సృష్టిస్తుంది.

ఇంధనం ఆర్థిక వ్యవస్థను రెండు విధాలుగా ప్రభావితం చేస్తుంది:

• ఇది పెట్రోల్, డీజిల్, విద్యుత్ ధరలను నేరుగా పెంచుతుంది.
• పరోక్షంగా రవాణా, లాజిస్టిక్స్, ఉత్పత్తి ఖర్చులను పెంచుతుంది.

ఈ అదనపు ఖర్చుల భారం తయారీ వస్తువుల ధరలపై పడుతుంది. ఇది కాస్ట్-పుష్ ద్రవ్యోల్బణానికి (Cost-push inflation) దారి తీస్తుంది.

2. తయారీ వస్తువుల ద్రవ్యోల్బణం

• ముఖ్యంగా ఇంధనం, విద్యుత్ ఖర్చులు పెరగడం వల్లే తయారీ వస్తువుల ద్రవ్యోల్బణం పెరిగింది.
• భారతదేశంలో కార్మికులకు బేరమాడే శక్తి (Bargaining power) తక్కువగా ఉంటుంది. కాబట్టి వేతనాలు పెరగడం అనేది తయారీ ద్రవ్యోల్బణానికి ప్రధాన కారణం కాదు.
• చమురు, విద్యుత్, రవాణా, పారిశ్రామిక ముడిసరుకుల ఖర్చులు పెరగడమే ద్రవ్యోల్బణానికి దారితీస్తుంది. అందువల్ల, ఇంధన ధరలు పెరిగినప్పుడు తయారీ వస్తువుల ధరలు కూడా పెరుగుతాయి.

3. ఆహార ధరల ఒత్తిళ్లు

• రుతుపవనాలు సరిగ్గా రాకపోవడం, వ్యవసాయంపై ఎల్ నినో (El Niño) ప్రభావం చూపే సరఫరా ఆటంకాలు (Supply shocks) ఆహార ద్రవ్యోల్బణానికి కారణమవుతాయి.
• తక్కువ వర్షపాతం వల్ల పంట దిగుబడి పడిపోతుంది. ఆహార పదార్థాల సరఫరాను వెంటనే పెంచలేము కాబట్టి, ధరలు వేగంగా పెరుగుతాయి.
• గత కరువు సంవత్సరాలను గమనిస్తే, బలహీనమైన రుతుపవనాల సమయంలో ఆహార ద్రవ్యోల్బణం భారీగా నమోదైంది. కరువు అనేది ఆహార ద్రవ్యోల్బణానికి ఏకైక కారణం కాకపోవచ్చు. కానీ, ఆహార ధరలను పెంచే బలమైన కారకాల్లో ఇదొకటి.

4. సప్లై-సైడ్ ద్రవ్యోల్బణం

అధిక డిమాండ్ లేదా ఆర్థిక వ్యవస్థ సామర్థ్యానికి మించి పనిచేయడం (Overheating of the economy) వల్ల ఈ ఇటీవలి ద్రవ్యోల్బణం వచ్చినట్లు కనిపించడం లేదు.

దీనికి బదులుగా, కింది కారణాల వల్లే ద్రవ్యోల్బణం పెరిగింది:

• ఇంధన ఖర్చుల పెరుగుదల
• దిగుమతి చేసుకున్న చమురు ధరల ఒత్తిడి
• పెరిగిన ఉత్పత్తి ఖర్చులు
• ఆహార సరఫరాలో ఆటంకాలు
• రుతుపవనాల వల్ల వ్యవసాయంలో వచ్చిన ఒత్తిడి

కాబట్టి, ప్రస్తుత ద్రవ్యోల్బణాన్ని ప్రధానంగా కాస్ట్-పుష్, సరఫరా ఆటంకాల వల్ల వచ్చిన సమస్యగా చెప్పవచ్చు.

అవసరమైన విధానపరమైన చర్యలు

1. సాగునీటి మౌలిక సదుపాయాలను బలోపేతం చేయాలి

ఆహార ధరలు రుతుపవనాల హెచ్చుతగ్గులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించాలి. దీనికోసం సాగునీరు, నీటి నిల్వ కేంద్రాలు, వాటర్‌షెడ్ నిర్వహణ, వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే వ్యవసాయంపై (Climate-resilient agriculture) భారతదేశం ఎక్కువ పెట్టుబడులు పెట్టాలి.

2. కౌంటర్-సైక్లికల్ పరోక్ష పన్ను విధానాన్ని ఉపయోగించాలి

ముడి చమురు ధరలు వేగంగా పెరిగినప్పుడు, ప్రభుత్వం ఇంధనంపై కస్టమ్స్, ఎక్సైజ్ సుంకాలను తాత్కాలికంగా తగ్గించాలి. దీనివల్ల పెరిగిన ధరల భారం పూర్తిగా వినియోగదారులు, ఉత్పత్తిదారులపై పడకుండా నిరోధించవచ్చు.

3. ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాల విధానాన్ని సమీక్షించాలి

ఆహార, ఇంధన సరఫరాలో ఆటంకాల వల్ల ద్రవ్యోల్బణం పెరిగినప్పుడు, కేవలం ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాలపై (Inflation targeting) ఆధారపడితే ఆశించిన ఫలితాలు రావు. కాబట్టి విధాన రూపకర్తలు ద్రవ్య విధానం, కోశ విధానం, సప్లై-సైడ్ (Supply-side) చర్యలను కలిపి అమలు చేయాలి.

4. వ్యవసాయ సరఫరా వ్యవస్థలను మెరుగుపరచాలి

మెరుగైన నిల్వ సౌకర్యాలు, శీతల గిడ్డంగులు (Cold chains), రవాణా వ్యవస్థలు, మార్కెట్ అనుసంధానం ద్వారా ఆహార ధరల్లో ఆకస్మిక మార్పులను తగ్గించవచ్చు.

5. దిగుమతి చేసుకున్న ద్రవ్యోల్బణాన్ని పర్యవేక్షించాలి

ఇంధన ధరలను అంతర్జాతీయ మార్కెట్ నిర్ణయిస్తుంది. కాబట్టి, చమురు నిల్వలు, పన్నుల విధానం, ఇంధన వైవిధ్యీకరణ (Energy diversification) ద్వారా చమురు ధరల ఒత్తిడిని ఎదుర్కొనే వ్యూహం భారతదేశానికి అవసరం.

ఆర్థిక వ్యవస్థ, సమాజానికి దీని ప్రాముఖ్యత

వినియోగదారులపై ప్రభావం: ద్రవ్యోల్బణం కొనుగోలు శక్తిని (Purchasing power) తగ్గిస్తుంది. ముఖ్యంగా పేద, మధ్యతరగతి కుటుంబాలపై ఈ ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటుంది.

ఉత్పత్తిదారులపై ప్రభావం: ఇంధనం, ముడిసరుకుల ఖర్చులు పెరగడం వల్ల ఉత్పత్తి వ్యయం పెరుగుతుంది. ఇది లాభాల శాతాన్ని (Profit margins) తగ్గిస్తుంది.

వాస్తవ వేతనాలపై ప్రభావం: ద్రవ్యోల్బణానికి తగ్గట్టుగా సాధారణ వేతనాలు పెరగకపోతే, ప్రజల వాస్తవ ఆదాయం (Real incomes) పడిపోతుంది.

ద్రవ్య విధానంపై ప్రభావం: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) తన ద్రవ్య విధాన నిర్ణయాల కోసం సీపీఐ (CPI) ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. కానీ, సరఫరా లోపాల వల్ల వచ్చే ద్రవ్యోల్బణాన్ని కేవలం వడ్డీ రేట్లను మార్చడం ద్వారా పరిష్కరించలేము.

పోటీతత్వంపై ప్రభావం: మన వాణిజ్య భాగస్వామ్య దేశాల కంటే మన దేశంలో ధరలు వేగంగా పెరిగితే, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో భారతీయ వస్తువుల పోటీతత్వం తగ్గుతుంది.

ముగింపు

భారతదేశంలో ఇటీవలి కాలంలో వస్తున్న ద్రవ్యోల్బణం ప్రధానంగా కాస్ట్-పుష్, సప్లై-సైడ్ సమస్య. ఇది ఇంధన ఖర్చులు, తయారీ వస్తువుల ద్రవ్యోల్బణం, బలహీనమైన రుతుపవనాల వల్ల పెరిగిన ఆహార ధరల వల్లే వస్తోంది. దీనిని కేవలం అధిక డిమాండ్‌ వల్ల వచ్చిన సమస్యగా భావిస్తే, ప్రభుత్వ విధానాలు సరైన ఫలితాలను ఇవ్వవు. సాగునీటి రంగంలో పెట్టుబడులు, ఆహార సరఫరా వ్యవస్థల సంస్కరణలు, కౌంటర్-సైక్లికల్ ఇంధన పన్ను విధానం, ఇంధన వైవిధ్యీకరణ, సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణ నిర్వహణ విధానాలు అమలు చేయడం ఎంతో అవసరం. అందువల్ల, ద్రవ్యోల్బణ నియంత్రణ అనేది ధరల స్థిరత్వంతో పాటు ప్రజల జీవనోపాధిని, ఉత్పాదక సామర్థ్యాన్ని (Productive capacity) రక్షించేలా ఉండాలి.