హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సుల విస్తరణ, GLOF ముప్పు

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని తవాంగ్ జిల్లా మాగో చు బేసిన్‌లో (Mago Chu Basin) ఉన్న హిమానీనద సరస్సులపై (Glacial lakes) ఇటీవల ఒక విశ్లేషణ జరిగింది. పరిశీలించిన ఐదు సరస్సుల్లో నాలుగు సరస్సులు 2016 నుంచి 2026 మధ్య కాలంలో విస్తరించినట్లు నిపుణులు గుర్తించారు. వీటిలో ‘అధిక ప్రమాదం’ (High risk), ‘అత్యంత అధిక ప్రమాదం’ (Very high risk) ఉన్న సరస్సులు కూడా ఉన్నాయి. దీనివల్ల హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటనం వరదల (Glacial Lake Outburst Floods – GLOFs) ముప్పు పెరుగుతుండటంపై ఆందోళనలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.

హిమానీనద సరస్సులు అంటే ఏమిటి? (What are Glacial Lakes?)

హిమానీనద సరస్సులు అంటే ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాల్లో ఏర్పడే నీటి వనరులు. హిమానీనదాల (Glaciers) కోత వల్ల ఏర్పడిన గుంటలలో (Depressions), కాలానుగుణంగా కురిసే మంచు, కరిగిన మంచు నీరు (Meltwater) చేరడం వల్ల ఇవి ఏర్పడతాయి.

ఇవి ఏర్పడటం కింది అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది:

• స్థానిక, ప్రాంతీయ వాతావరణం
• హిమానీనదాల కోత (Erosion), నిక్షేపణ (Deposition)
• లోయ అడుగుభాగం, వాలు (Slope) పరిస్థితులు
• హిమానీనద శిధిలాల (Glacial debris) రకం
• మంచు కరగడం, స్థానిక భౌగోళిక స్వరూపం (Topography)

ఉష్ణోగ్రతల్లో వచ్చే మార్పులకు హిమానీనదాలు చాలా త్వరగా ప్రభావితం అవుతాయి. ఉష్ణోగ్రతలు పెరుగుతున్న కొద్దీ హిమానీనదాలు వేగంగా కరుగుతాయి. దీనివల్ల కరిగే నీటి పరిమాణం పెరిగి, హిమానీనద సరస్సులు మరింతగా విస్తరిస్తాయి.

హిమానీనద సరస్సుల రకాలు (Types of Glacial Lakes)

ఐసీఐఎంఓడీ వర్గీకరణ (ICIMOD classification) ప్రకారం, హిమానీనద సరస్సులను ప్రధానంగా ఐదు రకాలుగా విభజించవచ్చు.

1. గ్లేసియల్ ఎరోజన్ సరస్సులు (Glacial Erosion Lakes)

• హిమానీనదాల కోత, రాపిడి (Abrasion) వల్ల ఏర్పడిన గుంటలలో ఇవి ఏర్పడతాయి.
• సర్క్ సరస్సులు (Cirque lakes), గ్లేసియల్ వ్యాలీ సరస్సులు వీటికి ఉదాహరణలు.

2. మొరైన్-ఆనకట్టల సరస్సులు (Moraine-Dammed Lakes)

• వెనక్కి తగ్గుతున్న హిమానీనదాలు (Retreating glaciers) వదిలివెళ్లిన వదులైన రాళ్లు, శిధిలాల (Debris) వెనుక నీరు చేరినప్పుడు ఇవి ఏర్పడతాయి.
• GLOF ల ముప్పు వీటికి చాలా ఎక్కువ. ఎందుకంటే మొరైన్‌లు (Moraines) అస్థిరంగా ఉంటాయి. ఇవి అకస్మాత్తుగా కూలిపోయే ప్రమాదం ఉంది.
• హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని సముద్ర తపు (Samudra Tapu), గేపాంగ్ గత్ (Gepang Gath) సరస్సులు వీటికి ఉదాహరణలు.

3. ఐస్-బ్లాక్డ్ సరస్సులు (Ice-Blocked Lakes)

• ముందుకు కదులుతున్న లేదా విడిపోయిన హిమానీనదం కరిగిన నీటి ప్రవాహాన్ని అడ్డుకున్నప్పుడు ఇవి ఏర్పడతాయి.
• కారాకోరం ప్రాంతంలోని ఎగువ సింధు, యార్కండ్ బేసిన్‌లలో (Yarkand basins) మనం వీటిని ఎక్కువగా చూడవచ్చు.

4. సుప్రాగ్లేసియల్ సరస్సులు (Supraglacial Lakes)

• హిమానీనదాల ఉపరితలంపై, సాధారణంగా శిధిలాలతో కప్పబడిన హిమానీనదాల అబ్లేషన్ జోన్‌లో (Ablation zone) ఇవి ఏర్పడతాయి.
• హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని బారాషిగ్రి హిమానీనదం (Barashigri Glacier), మౌంట్ ఎవరెస్ట్ సమీపంలోని రోంగ్‌బుక్ హిమానీనదం (Rongbuk Glacier) పైన వీటికి ఉదాహరణలు కనిపిస్తాయి.

5. సబ్‌గ్లేసియల్ సరస్సులు (Subglacial Lakes)

• హిమానీనదాలు లేదా మంచు పలకల (Ice sheets) లోపల లేదా వాటి అడుగుభాగంలో ఇవి ఏర్పడతాయి.
• కేవలం రిమోట్ సెన్సింగ్ (Remote sensing) ద్వారా మాత్రమే వీటిని గుర్తించడం సాధ్యం కాదు. వీటిని గుర్తించడానికి గ్రౌండ్ పెనెట్రేటింగ్ రాడార్ (Ground Penetrating Radar) లాంటి పరికరాలు అవసరం.

భారతీయ హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సుల విస్తరణ

ఇస్రో (ISRO) ఆధ్వర్యంలోని నేషనల్ రిమోట్ సెన్సింగ్ సెంటర్ (NRSC) రూపొందించిన ‘గ్లేసియల్ లేక్ అట్లాస్ 2023’ (Glacial Lake Atlas 2023) ద్వారా భారతీయ హిమాలయ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల్లో (River basins) అనేక హిమానీనద సరస్సులను గుర్తించారు.

ఇందులోని ప్రధాన అంశాలు ఇవే:

• బ్రహ్మపుత్ర బేసిన్‌లో హిమానీనద సరస్సులు అత్యధికంగా ఉన్నాయి.
• సింధు బేసిన్, గంగా బేసిన్‌లలో కూడా ఇవి గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉన్నాయి.
• భారతీయ ప్రాంతాలలో అరుణాచల్ ప్రదేశ్, సిక్కిం, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రాలు ముఖ్యమైన హిమానీనద సరస్సుల ప్రాంతాలు (Glacial lake zones).
• చాలా వరకు పెద్ద సరస్సులు బ్రహ్మపుత్ర బేసిన్‌లో, అలాగే జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి.

ఈ విస్తరణను అర్థం చేసుకోవడం ఎంతో ముఖ్యం. ఎందుకంటే, ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాల్లో సరస్సులు విస్తరిస్తే, దిగువన ఉన్న నివాస ప్రాంతాలు, రోడ్లు, వంతెనలు, జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు (Hydropower projects), నదీ లోయలకు తీవ్ర ముప్పు వాటిల్లుతుంది.

హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటనం వరదలు (GLOFs) అంటే ఏమిటి?

హిమానీనద సరస్సును నిలిపి ఉంచే సహజ ఆనకట్ట అకస్మాత్తుగా పగిలిపోయినప్పుడు, పెద్ద మొత్తంలో నీరు కింది ప్రాంతాలకు వేగంగా విడుదలవుతుంది. దీనినే హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటనం వరద (Glacial Lake Outburst Flood – GLOF) అంటారు.

హిమానీనద సరస్సులకు తరచుగా కిందివి ఆనకట్టల్లా అడ్డుగా ఉంటాయి:

• మంచు (Ice)
• మొరైన్‌లు (Moraines)
• వదులుగా ఉండే హిమానీనద శిధిలాలు (Loose glacial debris)

ఇంజనీరింగ్ నైపుణ్యంతో నిర్మించిన ఆనకట్టలతో పోలిస్తే ఈ సహజ ఆనకట్టలు చాలా బలహీనంగా ఉంటాయి.

GLOF లను ప్రేరేపించే ప్రధాన ఉత్ప్రేరకాలు (Major Triggers of GLOFs)

• మంచు చరియలు విరిగిపడటం (Snow avalanches)
• రాళ్లు రాలడం (Rockfalls)
• భూకంపాలు (Earthquakes)
• కరిగిన నీరు వేగంగా పెరగడం (Rapid meltwater increase)
• భారీ వర్షపాతం (Heavy rainfall)
• అస్థిరమైన మొరైన్ ఆనకట్టలు కూలిపోవడం (Collapse of unstable moraine dams)

ఆనకట్ట ఒక్కసారి పగిలిపోతే, అకస్మాత్తుగా వచ్చే వరద భారీ నీటి ప్రవాహాన్ని (Extreme discharge), తీవ్రమైన కోతను (Strong erosion) సృష్టిస్తుంది. అలాగే పెద్ద మొత్తంలో మట్టి, రాళ్లను (Sediment transport) తనతో పాటు కిందికి తీసుకువస్తుంది.

GLOF ముప్పు ఎందుకు పెరుగుతోంది

1. వాతావరణ మార్పు, హిమానీనదాల కరుగుదల (Climate Change and Glacier Retreat)

పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు హిమాలయ హిమానీనదాలు కరిగేలా చేస్తున్నాయి. దీంతో కరిగిన నీటి పరిమాణం పెరిగి హిమానీనద సరస్సులు విస్తరిస్తున్నాయి.

2. ఎత్తుపై ఆధారపడిన వేడి (Elevation-Dependent Warming)

పల్లపు ప్రాంతాల కంటే ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాలు వేగంగా వేడెక్కుతున్నాయి. ఈ దృగ్విషయాన్ని ఎలివేషన్-డిపెండెంట్ వార్మింగ్ అంటారు. ఇది హిమానీనదాలు కరగడాన్ని, సరస్సులు పెరగడాన్ని వేగవంతం చేస్తుంది.

3. అధిక ప్రమాదం ఉన్న సరస్సుల విస్తరణ (Expansion of High-Risk Lakes)

ఇప్పటికే అధిక ప్రమాదం ఉన్న సరస్సులుగా గుర్తించినవి కూడా విస్తరిస్తున్నాయని మాగో చు బేసిన్ ఉదాహరణ చూపుతోంది.

4. పెళుసైన సహజ ఆనకట్టలు (Fragile Natural Dams)

మొరైన్-ఆనకట్టల సరస్సులు (Moraine-dammed lakes) వదులుగా ఉండే శిధిలాలతో ఏర్పడతాయి. అందుకే ఇవి చాలా ప్రమాదకరమైనవి.

5. దిగువ ప్రాంతాల ముప్పు (Downstream Exposure)

జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు, రోడ్లు, నివాస ప్రాంతాలు, స్థానిక ప్రజలు ప్రమాదకరమైన హిమాలయ లోయల్లో ఎక్కువగా నివసిస్తున్నారు.

ఇటీవలి GLOF సంఘటనలు (Recent GLOF Events)

భారతదేశం, హిమాలయ ప్రాంతాలు ఇప్పటికే విధ్వంసకర GLOF విపత్తులను చవిచూశాయి.

• కేదార్‌నాథ్ ప్రాంతం, 2013: చోరాబారి హిమానీనద సరస్సు, మేఘ విస్ఫోటనాలు (Cloudbursts), కొండచరియలు విరిగిపడటంతో భారీ ప్రాణనష్టం, మౌలిక సదుపాయాల నష్టం జరిగింది.
• సౌత్ లొనాక్ సరస్సు, సిక్కిం, 2023: సౌత్ లొనాక్ సరస్సు నుంచి వచ్చిన GLOF వల్ల మరణాలు, గాయాలు, దిగువ ప్రాంతాల్లో తీవ్ర నష్టం సంభవించాయి.
• నేపాల్ హిమాలయాలు: నేపాల్‌లో ఇటీవల జరిగిన GLOF ఘటనలు చిన్నవి, స్వల్పకాలిక సరస్సులు కూడా పెద్ద విధ్వంసాన్ని సృష్టించగలవని చూపించాయి.

భారతదేశ నివారణ వ్యూహం (India’s Mitigation Strategy)

1. ఎన్‌డీఎంఏ మార్గదర్శకాలు, 2020 (NDMA Guidelines, 2020)

అవగాహన, పరిపాలనా స్పందన, ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, ముప్పు తగ్గింపు చర్యలను మెరుగుపరచడానికి జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థ మార్గదర్శకాలను జారీ చేసింది.

2. స్టాండర్డ్ ఆపరేటింగ్ ప్రొసీజర్ (Standard Operating Procedure – SOP)

హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (MHA), సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ శాఖ (DST), జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ వంటి వివిధ శాఖలతో సమన్వయం చేసుకుంటూ ఒక జాతీయ ఎస్‌ఓపీని రూపొందించారు.

3. సీడబ్ల్యూసీ రిస్క్ ఇండెక్సింగ్ (CWC Risk Indexing)

కేంద్ర జల సంఘం (CWC) హిమానీనద సరస్సుల రిస్క్ ఇండెక్సింగ్ కోసం ప్రమాణాలను ఖరారు చేసింది. సరస్సులు పగిలిపోయే అవకాశం, కలిగే నష్టం ఆధారంగా వాటికి ర్యాంకులు ఇస్తోంది.

4. ఆనకట్టల కోసం మార్గదర్శకాలు

ఆనకట్టలపై GLOF ప్రతికూల ప్రభావాలను తగ్గించడానికి, మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికలో GLOF ప్రమాదాన్ని చేర్చడానికి సీడబ్ల్యూసీ మార్గదర్శకాలను జారీ చేసింది.

5. నేషనల్ GLOF రిస్క్ మిటిగేషన్ ప్రాజెక్ట్ (National GLOF Risk Mitigation Project)

అరుణాచల్ ప్రదేశ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, సిక్కిం, ఉత్తరాఖండ్ వంటి ఎంపిక చేసిన హిమాలయ రాష్ట్రాల కోసం 2025లో నేషనల్ గ్లేసియల్ లేక్ అవుట్‌బర్స్ట్ ఫ్లడ్ రిస్క్ మిటిగేషన్ ప్రాజెక్ట్‌ను ప్రారంభించారు. ఇది పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరికలు, ప్రమాద తగ్గింపుపై దృష్టి పెడుతుంది.

సవాళ్లు (Challenges)

1. పరిమిత క్షేత్ర సమాచారం (Sparse Field Data):

కఠినమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, తీవ్రమైన వాతావరణం వల్ల క్షేత్రస్థాయి హిమానీనద, వాతావరణ సమాచార సేకరణ కష్టమవుతోంది.

2. రిమోట్ సెన్సింగ్ పరిమితులు (Remote Sensing Limitations):

చాలా అధ్యయనాలు ఉపగ్రహ డేటాపై ఆధారపడతాయి. అయితే రిజల్యూషన్, కాలానుగుణ లభ్యత కచ్చితత్వాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు.

3. సుప్రాగ్లేసియల్ సరస్సుల పర్యవేక్షణ (Monitoring of Supraglacial Lakes):

సుప్రాగ్లేసియల్, స్వల్పకాలిక సరస్సులు వేగంగా మారవచ్చు. అందుకే వీటిని స్థిరమైన జాబితాల ద్వారా ట్రాక్ చేయడం కష్టం.

4. సరిహద్దుల వ్యాప్తి (Transboundary Nature of Risk):

అనేక హిమాలయ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు జాతీయ సరిహద్దులను దాటుతాయి. కాబట్టి హిందూ కుష్ హిమాలయ ప్రాంత దేశాల మధ్య సహకారం అవసరం.

5. మౌలిక సదుపాయాల దుర్బలత్వం (Infrastructure Vulnerability):

ఇరుకైన లోయలలోని జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు, రోడ్లు అకస్మాత్తుగా వచ్చే వరదలు, శిధిలాల ప్రవాహానికి తీవ్రంగా ప్రభావితమవుతాయి.

భవిష్యత్తు మార్గం (Way Forward)

భారతదేశానికి కాలానుగుణంగా అప్‌డేట్ అయ్యే క్రియాశీల హిమానీనద సరస్సుల జాబితాలు అవసరం. ప్రమాదకరమైన హిమానీనద సరస్సులను రిమోట్ సెన్సింగ్, క్షేత్ర సర్వేలు, డ్రోన్లు, గ్రౌండ్ ఆధారిత పరికరాల ద్వారా ట్రాక్ చేయాలి. ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను స్థానిక పరిపాలన, దిగువ ప్రాంతాల ప్రజలతో అనుసంధానించాలి.

హిమాలయ రాష్ట్రాల్లోని మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికలో GLOF హజార్డ్ మ్యాపింగ్, ఆనకట్టల భద్రతా చర్యలు, వాతావరణ ముప్పు పరిశీలనను చేర్చాలి. దీర్ఘకాలంలో, హిందూ కుష్ హిమాలయ ప్రాంత దేశాలకు రియల్ టైమ్ డేటా మార్పిడి, ఉమ్మడి పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరికల కోసం ఒక సరిహద్దు యంత్రాంగం (Transboundary mechanism) అవసరం.

ముగింపు (Conclusion)

హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సుల విస్తరణ అనేది వాతావరణ మార్పులకు స్పష్టమైన సూచిక, అలాగే పెరుగుతున్న విపత్తు ప్రమాదం. ఇప్పటికే గుర్తించిన అధిక ప్రమాదం ఉన్న సరస్సులు కూడా విస్తరిస్తున్నాయని మాగో చు బేసిన్ ఫలితాలు చూపుతున్నాయి. భారతదేశం విపత్తు సంభవించినప్పుడు స్పందించే విధానం నుండి నిరంతర పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరికలు, ప్రమాద అవగాహనతో కూడిన మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రాంతీయ సహకారం వైపు మళ్లాలి. హిమాలయ వాతావరణ ముప్పును తట్టుకునే సామర్థ్యానికి GLOF సంసిద్ధత ఇప్పుడు ప్రధానమైనది.