గగన్‌యాన్ మిషన్: సురక్షిత తిరుగుప్రయాణ యంత్రాంగం మరియు భారత మానవ అంతరిక్ష యాత్ర కార్యక్రమం

టేబుల్ ఆఫ్ కంటెంట్

ప్రాముఖ్యత: జి.ఎస్. పేపర్ III – సైన్స్ & టెక్నాలజీ (విజ్ఞాన శాస్త్రం మరియు సాంకేతికత)

ప్రిలిమ్స్, మెయిన్స్ కోసం ముఖ్యమైన పదాలు (Important Keywords)

ప్రిలిమ్స్ కోసం:

  • గగన్‌యాన్ మిషన్, LEO (400 కి.మీ), LVM3, క్రూ మాడ్యూల్ (Crew Module), సర్వీస్ మాడ్యూల్ (Service Module), ఏరోబ్రేకింగ్ (Aerobraking), స్ప్లాష్‌డౌన్ (Splashdown), క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ (CES), వ్యోమమిత్ర (Vyommitra), థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ సిస్టమ్.

మెయిన్స్ కోసం:

  • మానవ అంతరిక్ష యాత్ర సామర్థ్యం, స్వదేశీ సాంకేతికత, వ్యోమగాముల భద్రత నిర్మాణం, రీ-ఎంట్రీ గతిశీలత, మైక్రోగ్రావిటీ పరిశోధన, అంతరిక్ష దౌత్యం, వ్యూహాత్మక సాంకేతిక అభివృద్ధి.

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

  • గగన్‌యాన్ మిషన్‌లో వ్యోమగాములు భూమికి సురక్షితంగా తిరిగి వచ్చే (Safe Return) ప్రక్రియను ఇస్రో (ISRO) ఇటీవల వివరంగా వెల్లడించింది. ఇందులో రీ-ఎంట్రీ పథం, ఏరోబ్రేకింగ్, పారాచూట్ విస్తరణ, సముద్రంలో ల్యాండింగ్ (స్ప్లాష్‌డౌన్) మరియు నౌకాదళ సహాయంతో వారిని రక్షించే విధానాలు ఉన్నాయి.
  • మానవ అంతరిక్ష యాత్రలో వ్యోమగాములు తిరిగి వచ్చే దశ అత్యంత సంక్లిష్టమైనది మరియు ప్రమాదకరమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది.
  • ఇందులో అత్యధిక వేగాన్ని తగ్గించడం (Deceleration), వేడి నుండి రక్షణ కల్పించడం మరియు అంతరిక్ష, భూతల సంస్థల మధ్య ఖచ్చితమైన సమన్వయం అవసరం.

గగన్‌యాన్ మిషన్: ఒక అవలోకనం

  • గగన్‌యాన్ అనేది భారతదేశపు మొట్టమొదటి మానవ అంతరిక్ష యాత్ర కార్యక్రమం. ముగ్గురు వ్యోమగాములను సుమారు 400 కి.మీ ఎత్తులో ఉన్న తక్కువ భూ కక్ష్య (Low Earth Orbit – LEO) లోకి పంపి, మూడు రోజుల పాటు అక్కడ ఉంచి, తిరిగి వారిని సురక్షితంగా భూమికి తీసుకురావడమే ఈ మిషన్ లక్ష్యం.
  • ఈ కార్యక్రమం పలు దశల్లో సాగుతుంది. ముందుగా మానవ రహిత ప్రయోగాలు (Unmanned missions), ఆ తర్వాత మానవ సహిత యాత్ర జరుగుతుంది.
  • ఈ మిషన్ ద్వారా హ్యూమన్-రేటెడ్ లాంచ్ సిస్టమ్స్, లైఫ్ సపోర్ట్ సిస్టమ్స్, అత్యవసర ఎస్కేప్ మెకానిజమ్స్ వంటి క్లిష్టమైన సాంకేతికతలను భారత్ పరీక్షించనుంది.
  • ఇది విజయవంతమైతే.. అమెరికా, రష్యా, చైనాల తర్వాత స్వంతంగా మానవ అంతరిక్ష యాత్ర చేసే సామర్థ్యం ఉన్న నాలుగో దేశంగా భారత్ నిలుస్తుంది.

మిషన్ లక్ష్యాలు

  • మానవ అంతరిక్ష యాత్రలో భారతదేశపు స్వదేశీ సామర్థ్యాన్ని (సురక్షిత ప్రయోగం, కక్ష్యలో ప్రయాణం మరియు తిరుగుప్రయాణం) నిరూపించడం.
  • భవిష్యత్తులో అంతరిక్ష కేంద్రాలు (Space Stations) మరియు సుదూర అంతరిక్ష పరిశోధనలకు పునాది వేయడం.
  • బయోటెక్నాలజీ, ఫార్మాస్యూటికల్స్, ఫ్లూయిడ్ డైనమిక్స్ వంటి రంగాల్లో మైక్రోగ్రావిటీ (తక్కువ గురుత్వాకర్షణ) పరిశోధనలను ప్రోత్సహించడం.
  • పర్యావరణ నియంత్రణ వ్యవస్థలు మరియు వ్యోమగాముల భద్రతా ప్రోటోకాల్స్ వంటి అధునాతన సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయడం.

మిషన్ నిర్మాణం మరియు కీలక భాగాలు

  1. హ్యూమన్-రేటెడ్ LVM3 రాకెట్:
    • మానవ ప్రయాణానికి అనుగుణంగా మార్పులు చేసిన LVM3 రాకెట్‌ను ఇందులో ఉపయోగిస్తారు. ఇందులో ఘన, ద్రవ మరియు క్రయోజెనిక్ దశలు ఉంటాయి.
  2. ఆర్బిటల్ మాడ్యూల్ (OM): ఇందులో రెండు భాగాలు ఉంటాయి:
    • క్రూ మాడ్యూల్ (CM): వ్యోమగాములు ఉండే గది. ఇది పీడనం కలిగిన లోపలి పొర మరియు వేడిని తట్టుకునే థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ సిస్టమ్‌తో కూడిన బయటి పొరను కలిగి ఉంటుంది.
    • సర్వీస్ మాడ్యూల్ (SM): ఇది కక్ష్యలో ఉన్నప్పుడు విద్యుత్, ఇంధనం మరియు ఉష్ణోగ్రత నియంత్రణను అందిస్తుంది.
  3. క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ (CES): ప్రయోగ సమయంలో ఏదైనా ప్రమాదం జరిగితే, వ్యోమగాములు ఉన్న క్రూ మాడ్యూల్‌ను రాకెట్ నుండి వేగంగా దూరంగా తీసుకెళ్లే భద్రతా వ్యవస్థ.
  4. లైఫ్ సపోర్ట్ సిస్టమ్: ఆక్సిజన్ సరఫరా, తేమ, ఉష్ణోగ్రత మరియు వ్యర్థాల నిర్వహణను క్రమబద్ధీకరిస్తూ భూమి వంటి వాతావరణాన్ని కల్పిస్తుంది.
  5. వ్యోమమిత్ర (Vyommitra): మానవ రహిత మిషన్లలో వ్యవస్థలను పరీక్షించడానికి ఇస్రో అభివృద్ధి చేసిన ఒక హ్యూమనాయిడ్ రోబోట్ (ఆడ రోబో).

వ్యోమగాములు సురక్షితంగా ఎలా తిరిగి వస్తారు? (ముఖ్యమైన అంశం)

తిరుగుప్రయాణంలో వ్యోమగాముల వేగాన్ని సెకనుకు 7.8 కి.మీ నుండి సురక్షిత స్థాయికి తగ్గించడానికి ఈ కింది దశలను అనుసరిస్తారు:

  • డీ-ఆర్బిట్ బర్న్: క్రూ మాడ్యూల్ సర్వీస్ మాడ్యూల్ నుండి విడిపోయి, కక్ష్య నుండి కిందికి దిగడం ప్రారంభిస్తుంది.
  • రీ-ఎంట్రీ మరియు ఏరోబ్రేకింగ్: మాడ్యూల్ భూ వాతావరణంలోకి ఒక నిర్ణీత కోణంలో ప్రవేశిస్తుంది. వాతావరణ రాపిడి (Drag)ని ఉపయోగించి వేగాన్ని తగ్గించడాన్ని ఏరోబ్రేకింగ్ అంటారు.
  • థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ సిస్టమ్: రీ-ఎంట్రీ సమయంలో జనించే 1500°C కంటే ఎక్కువ వేడి నుండి వ్యోమగాములను రక్షించడానికి ‘హీట్ షీల్డ్’ సహాయపడుతుంది.
  • పారాచూట్ విస్తరణ: భూమికి సుమారు 12 కి.మీ ఎత్తులో ఉన్నప్పుడు దశలవారీగా పారాచూట్లు విచ్చుకుంటాయి. ఇవి మాడ్యూల్ వేగాన్ని ల్యాండింగ్‌కు అనుగుణంగా తగ్గిస్తాయి.
  • స్ప్లాష్‌డౌన్ (సముద్రంలో ల్యాండింగ్): క్రూ మాడ్యూల్ బంగాళాఖాతంలో ల్యాండ్ అవుతుంది. నేల మీద కంటే నీటి మీద ల్యాండింగ్ వల్ల ప్రభావం (Impact) తక్కువగా ఉంటుంది.
  • రికవరీ ఆపరేషన్స్: ఇండియన్ నేవీ నౌకలు, హెలికాప్టర్లు మరియు డైవర్ల సహాయంతో క్రూ మాడ్యూల్‌ను గుర్తిస్తారు. వ్యోమగాములను సురక్షితంగా బయటకు తీసి వైద్య పరీక్షల కోసం తరలిస్తారు.

మిషన్ ప్రాముఖ్యత

  • భారతదేశ సాంకేతిక మరియు వ్యూహాత్మక సామర్థ్యాన్ని ప్రపంచానికి చాటిచెబుతుంది.
  • అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష దౌత్యంలో భారతదేశ స్థానాన్ని బలపరుస్తుంది.
  • మైక్రోగ్రావిటీ ప్రయోగాల ద్వారా శాస్త్రీయ పరిశోధనలకు ఊతం ఇస్తుంది.
  • యువతలో శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని పెంపొందిస్తుంది మరియు కొత్త పారిశ్రామిక అవకాశాలను సృష్టిస్తుంది.

ముగింపు

గగన్‌యాన్ అనేది కేవలం ఒక అంతరిక్ష యాత్ర మాత్రమే కాదు, ఇది భారతదేశపు అత్యున్నత సాంకేతిక ప్రతిభకు నిదర్శనం. వ్యోమగాముల సురక్షిత తిరుగుప్రయాణం మరియు రక్షణ ప్రక్రియలు ఇస్రో యొక్క పెరుగుతున్న నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తాయి. ఇది విజయవంతమైతే, భారత్ అంతరిక్ష రంగంలో ఒక తిరుగులేని శక్తిగా అవతరిస్తుంది.

కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)

ప్రశ్న 1: గగన్‌యాన్ మిషన్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:

  1. క్రూ మాడ్యూల్ (Crew Module) రీ-ఎంట్రీ మరియు సురక్షిత ల్యాండింగ్‌కు బాధ్యత వహిస్తుంది.
  2. ఏరోబ్రేకింగ్ (Aerobraking) ప్రక్రియ వాతావరణ రాపిడిని ఉపయోగించి అంతరిక్ష నౌక వేగాన్ని తగ్గిస్తుంది.
  3. క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ (CES) కేవలం రీ-ఎంట్రీ దశలో మాత్రమే పనిచేస్తుంది.

పై వాటిలో ఏవి సరైనవి?

(a) 1 మరియు 2 మాత్రమే

(b) 2 మరియు 3 మాత్రమే

(c) 1 మరియు 3 మాత్రమే

(d) 1, 2 మరియు 3

జవాబు: (a)

వివరణ:

  • వాక్యం 1 సరైనది: క్రూ మాడ్యూల్ అనేది వ్యోమగాములు ఉండే నివాస భాగం. ఇది రీ-ఎంట్రీ, కిందకు దిగడం మరియు సురక్షిత ల్యాండింగ్ కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించబడింది. ఇందులో హీట్ షీల్డ్ మరియు పారాచూట్ వ్యవస్థలు ఉంటాయి.
  • వాక్యం 2 సరైనది: ఏరోబ్రేకింగ్ అనేది వాతావరణ ఘర్షణను (drag) ఉపయోగించి నౌక వేగాన్ని తగ్గించే సాంకేతికత. దీనివల్ల ఇంధనాన్ని ఖర్చు చేయకుండానే వేగాన్ని అదుపు చేయవచ్చు.
  • వాక్యం 3 తప్పు: క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ (CES) అనేది ప్రయోగం ప్రారంభంలో లేదా రాకెట్ పైకి వెళ్లే సమయంలో ఏదైనా ప్రమాదం జరిగితే వ్యోమగాములను రక్షించడానికి ఉద్దేశించినది. ఇది రీ-ఎంట్రీ దశలో పనిచేయదు.

ప్రశ్న 2: మానవ అంతరిక్ష యాత్రల్లో ‘క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్’ (CES) సాంకేతికతలకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:

  • వాక్యం 1: గగన్‌యాన్ క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్‌లో నియంత్రిత థ్రస్ట్ కోసం లిక్విడ్-ప్రొపెల్లెంట్ హైపర్‌గోలిక్ థ్రస్టర్‌లను ఉపయోగిస్తారు.
  • వాక్యం 2: అత్యవసర సమయాల్లో క్రూ మాడ్యూల్‌ను వేగంగా విడదీయడానికి పైరోటెక్నిక్ బోల్ట్‌లు మరియు పేలుడు పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు.

కింది వాటిలో ఏది సరైనది?

(a) వాక్యం 1 మరియు వాక్యం 2 రెండూ సరైనవే, మరియు వాక్యం 2 అనేది వాక్యం 1 కు సరైన వివరణ.

(b) వాక్యం 1 మరియు వాక్యం 2 రెండూ సరైనవే, కానీ వాక్యం 2 అనేది వాక్యం 1 కు సరైన వివరణ కాదు.

(c) వాక్యం 1 సరైనది కానీ వాక్యం 2 తప్పు.

(d) వాక్యం 1 తప్పు కానీ వాక్యం 2 సరైనది.

జవాబు: (d)

వివరణ:

  • వాక్యం 1 తప్పు: గగన్‌యాన్ క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ సాలిడ్ (ఘన) రాకెట్ మోటార్లను ఉపయోగిస్తుంది, లిక్విడ్ థ్రస్టర్లను కాదు. అత్యవసర సమయంలో క్షణాల్లో మాడ్యూల్‌ను రాకెట్ నుండి దూరం తీసుకెళ్లడానికి ఘన ఇంధన మోటార్లు ఇచ్చే అత్యధిక శక్తి చాలా కీలకం.
  • వాక్యం 2 సరైనది: అంతరిక్ష రంగంలో భాగాలను తక్షణమే వేరు చేయడానికి పైరోటెక్నిక్ బోల్ట్‌లు మరియు పేలుడు నట్‌లను ఉపయోగిస్తారు. ఇవి ప్రమాద సమయంలో క్రూ మాడ్యూల్‌ను రాకెట్ నుండి సెకన్ల వ్యవధిలో విడదీస్తాయి.

ప్రశ్న 3: గగన్‌యాన్ మిషన్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:

  1. ఇది తక్కువ భూ కక్ష్యలో (LEO) సుమారు 400 కి.మీ ఎత్తులో ప్రయాణించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
  2. ఈ మిషన్ కోసం పిఎస్‌ఎల్‌వి (PSLV) లాంచ్ వెహికల్‌ను ఉపయోగిస్తారు.
  3. ‘వ్యోమమిత్ర’ అనే హ్యూమనాయిడ్ రోబోట్ ఈ మిషన్‌లో భాగం.
  4. వ్యోమగాములను చంద్రుడిపై దించడం ఈ మిషన్ ప్రధాన లక్ష్యం.

పై వాటిలో ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?

(a) ఒకటి మాత్రమే

(b) రెండు మాత్రమే

(c) మూడు మాత్రమే

(d) నాలుగు సరైనవే

జవాబు: (b)

వివరణ:

  • వాక్యం 1 సరైనది: గగన్‌యాన్ లక్ష్యం వ్యోమగాములను భూమికి 400 కి.మీ ఎత్తులో ఉన్న కక్ష్యలోకి పంపి సురక్షితంగా తీసుకురావడం.
  • వాక్యం 2 తప్పు: ఈ మిషన్ కోసం LVM3 (GSLV Mk III) రాకెట్‌ను ఉపయోగిస్తారు. దీనిని మానవ ప్రయాణానికి అనుగుణంగా (Human-rated) మార్చారు. PSLV కేవలం ఉపగ్రహ ప్రయోగాలకే పరిమితం.
  • వాక్యం 3 సరైనది: ఇస్రో రూపొందించిన ‘వ్యోమమిత్ర’ అనే రోబోట్‌ను మానవ రహిత ప్రయోగాల్లో భాగంగా పంపి వ్యవస్థలను పరీక్షిస్తారు.
  • వాక్యం 4 తప్పు: ఇది కేవలం తక్కువ భూ కక్ష్య (LEO) యాత్ర మాత్రమే. చంద్రుడిపైకి మనుషులను పంపడం అనేది భవిష్యత్తులో చేపట్టే వేరే ప్రాజెక్ట్ (ఉదా: చంద్రయాన్ తదుపరి దశలు).

ప్రశ్న 4: ఆదిత్య-L1 మిషన్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:

  1. ఇది సూర్యుడిని అధ్యయనం చేయడానికి భారతదేశం చేపట్టిన మొట్టమొదటి అంతరిక్ష ఆధారిత అబ్జర్వేటరీ మిషన్.
  2. ఆస్ట్రోశాట్ (AstroSat) తర్వాత ఇస్రో చేపట్టిన రెండవ ఖగోళ అబ్జర్వేటరీ తరగతి మిషన్ ఇది.
  3. మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్ (మంగళయాన్) తో పోలిస్తే దీని ప్రయాణ కాలం తక్కువ.

పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?

(a) 1 మరియు 2 మాత్రమే

(b) 2 మరియు 3 మాత్రమే

(c) 1 మరియు 3 మాత్రమే

(d) 1, 2 మరియు 3

జవాబు: (d)

వివరణ:

  • వాక్యం 1 సరైనది: ఆదిత్య-L1 సూర్యుడిని నిరంతరం పర్యవేక్షించడానికి భూమి నుండి 15 లక్షల కి.మీ దూరంలోని L1 పాయింట్ వద్ద మోహరించబడిన మొదటి భారతీయ మిషన్.
  • వాక్యం 2 సరైనది: 2015లో ప్రయోగించిన ఆస్ట్రోశాట్ తర్వాత ఇస్రో చేపట్టిన రెండవ అబ్జర్వేటరీ మిషన్ ఇదే.
  • వాక్యం 3 సరైనది: ఆదిత్య-L1 తన లక్ష్యాన్ని చేరడానికి సుమారు 125 రోజులు పట్టింది. మంగళయాన్ అంగారకుడిని చేరడానికి సుమారు 300 రోజులు పట్టింది. కక్ష్యల దూరం మరియు మార్గాల ఆధారంగా ఈ తేడా ఉంటుంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)

Q1. గగన్‌యాన్ మిషన్ ప్రధాన లక్ష్యం ఏమిటి?

భారతదేశం స్వయంగా మనుషులను అంతరిక్షంలోకి పంపి, తిరిగి వారిని సురక్షితంగా భూమికి తీసుకురాగలదని నిరూపించడం.

Q2. తిరుగుప్రయాణం (Re-entry) ఎందుకు అత్యంత క్లిష్టమైన దశ?

వాతావరణంలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు విపరీతమైన వేడి (1500°C కంటే ఎక్కువ), అత్యధిక వేగం మరియు దిశను ఖచ్చితంగా నియంత్రించాల్సి రావడం వల్ల ఇది చాలా ప్రమాదకరమైన దశ.

Q3. క్రూ మాడ్యూల్ పాత్ర ఏమిటి?

ఇది వ్యోమగాములకు నివాసంగా ఉంటుంది. రీ-ఎంట్రీ సమయంలో వేడి నుండి వారిని రక్షిస్తూ, సురక్షితంగా భూమిపైకి (సముద్రంలోకి) దించే బాధ్యత దీనిదే.

Q4. వ్యోమమిత్ర అంటే ఏమిటి?

ఇస్రో రూపొందించిన ఒక హ్యూమనాయిడ్ రోబోట్. మానవ సహిత యాత్రకు ముందే వ్యవస్థల పనితీరును, లోపాలను పరీక్షించడానికి దీనిని అంతరిక్షంలోకి పంపుతారు.

Q5. నేల మీద కంటే సముద్రంలో ల్యాండింగ్ (Splashdown) కే ఎందుకు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు?

నీరు ల్యాండింగ్ సమయంలో కలిగే ఒత్తిడిని మరియు వేగాన్ని బాగా గ్రహిస్తుంది. దీనివల్ల వ్యోమగాములకు గాయాలు అయ్యే ప్రమాదం చాలా తక్కువ.

వార్తా మూలం: ద హిందూ (The Hindu)

Enroll Now for Unlimited UPSC Utsav

Start Date

22/03/2026

Timings

08 AM – 4 PM

    Scroll to Top