భారతదేశంలో కార్చిచ్చులు: హిమాలయ ప్రాంతం ఎదుర్కొంటున్న ముప్పు, పర్యవేక్షణ లోపాలు, విపత్తు సంసిద్ధత

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, పర్యావరణం, అడవులు, వాతావరణ మార్పులపై ఏర్పాటైన పార్లమెంటరీ స్థాయి సంఘం (Parliamentary Standing Committee), హిమాలయ ప్రాంతంలో కార్చిచ్చు పర్యవేక్షణ, నిర్వహణలో ఉన్న ప్రధాన లోపాలను ఎత్తిచూపింది. కార్చిచ్చును నిరంతరం పర్యవేక్షించడానికి ఒక జియోస్టేషనరీ ఉపగ్రహాన్ని (Geostationary satellite) ప్రయోగించాలని, అలాగే ప్రాంతీయ స్థాయిలో వాతావరణం-మంటలకు (Climate-fire) సంబంధించిన అధ్యయనాలు చేయాలని ఈ కమిటీ సిఫార్సు చేసింది. హిమాలయ కార్చిచ్చుల కోసం ప్రత్యేకంగా ఎన్‌డీఆర్‌ఎఫ్ (NDRF) ప్రతిస్పందన కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయాలని, జాతీయ పైన్-నీడిల్ వినియోగ విధానాన్ని (National Pine-Needle Utilisation Policy) తీసుకురావాలని సూచించింది.

కార్చిచ్చు అంటే ఏమిటి?

• జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (National Institute of Disaster Management) నిర్వచనం ప్రకారం, మొక్కలు, చెత్తాచెదారం, సేంద్రియ పదార్థాలు (Organic matter) వంటి సహజ ఇంధనాలను కాల్చివేస్తూ, ఎలాంటి అడ్డుకట్ట లేకుండా స్వేచ్ఛగా, భయంకరంగా వ్యాపించే మంటలనే కార్చిచ్చు (Forest fires / Wildfires) అంటారు.
• కార్చిచ్చులు సహజంగానైనా జరగవచ్చు లేదా మానవ తప్పిదాల వల్లనైనా జరగవచ్చు. తక్కువ తీవ్రతతో మండే మంటలు కొన్ని ఆవరణ వ్యవస్థల్లో (Ecosystems) పోషకాల వలయానికి (Nutrient cycling) సహాయపడతాయి. కానీ, అదుపు తప్పే అత్యంత తీవ్రమైన మంటలు పర్యావరణానికి, ఆర్థిక వ్యవస్థకు, ఆరోగ్యానికి తీవ్ర నష్టం కలిగిస్తాయి.

కార్చిచ్చు రకాలు (Types of Forest Fires)

• 1. గ్రౌండ్ ఫైర్స్ (Ground Fires)

ఈ మంటలు నేలలో ఉన్న సేంద్రియ పదార్థాలను కాల్చేస్తాయి. ఇవి సాధారణంగా మొక్కల పొర కింద నెమ్మదిగా వ్యాపిస్తాయి.

• 1. సర్ఫేస్ ఫైర్స్ (Surface Fires)

ఎండుటాకులు, కొమ్మలు, నేల స్థాయిలో ఉండే మొక్కలు కాలడం వల్ల ఇవి ఏర్పడతాయి. ఇవి వేగంగా వ్యాపిస్తాయి. భారతదేశంలో సాధారణంగా ఇవే ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.

• 1. క్రౌన్ ఫైర్స్ (Crown Fires)

ఈ మంటలు ఒక చెట్టు పైభాగం నుంచి మరో చెట్టు పైభాగానికి వ్యాపిస్తాయి. ఇవి విపరీతమైన వేడిని, పెద్ద మంటలను పుట్టిస్తాయి. భారతదేశంలో క్రౌన్ ఫైర్స్ చాలా అరుదుగా జరుగుతాయి.

భారతదేశంలో కార్చిచ్చు ముప్పు (Forest Fire Vulnerability in India)

భారతదేశ భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో అడవులు, చెట్లతో కూడిన ప్రాంతం సుమారు 8.27 లక్షల చదరపు కిలోమీటర్లు (దాదాపు 24%) ఉంది. భారత అటవీ సర్వేక్షణ సంస్థ (Forest Survey of India) ప్రకారం:

• సుమారు 54.40% అటవీ ప్రాంతం అప్పుడప్పుడూ కార్చిచ్చు బారిన పడే అవకాశం ఉంది.
• 7.49% ప్రాంతం తరచుగా కార్చిచ్చుకు గురవుతుంది.
• 2.40% ప్రాంతంలో కార్చిచ్చు సంభవించే రేటు ఎక్కువగా ఉంటుంది.
• సుమారు 35.71% అటవీ ప్రాంతంపై కార్చిచ్చు ప్రభావం పెద్దగా ఉండదు.

భారతదేశంలో కార్చిచ్చులు సాధారణంగా నవంబర్ నుంచి జూన్ వరకు సంభవిస్తాయి. ఎండిపోయిన జీవద్రవ్యం (Dry biomass), పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు, వేసవి పరిస్థితుల కారణంగా మార్చి, ఏప్రిల్, మే నెలల్లో అగ్నిప్రమాదాలు ఎక్కువగా జరుగుతాయి.

కార్చిచ్చులకు కారణాలు (Causes of Forest Fires)

భారతదేశంలో ఎక్కువ కార్చిచ్చులు మానవుల వల్లే జరుగుతున్నాయని భావిస్తున్నారు. వీటికి ప్రధాన కారణాలు:

• కొత్త గడ్డి పెరగడం కోసం అడవులను కాల్చడం
• చెట్లను అక్రమంగా నరకడాన్ని కప్పిపుచ్చడానికి
• వేటకు సంబంధించిన కార్యకలాపాలు (Poaching-related fires)
• పోడు వ్యవసాయ పద్ధతులు (Shifting cultivation practices)
• ఇప్పపూలు (Mohua leaf), బీడీ ఆకుల (Tendu patta) సేకరణ
• ఎండిపోయిన పైన్ చెట్ల ఆకులు (Pine needles) పేరుకుపోవడం
• విద్యుత్ తీగల నుంచి వచ్చే నిప్పురవ్వలు
• పిడుగులు
• పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు, సుదీర్ఘ పొడి వాతావరణం

అడవులకు నిప్పు పెట్టడం భారతీయ న్యాయ సంహిత, 2023 (Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023) కింద శిక్షార్హమైన నేరం.

హిమాలయాల్లోని కార్చిచ్చులపై ప్రత్యేక దృష్టి ఎందుకు అవసరం?

ఎత్తైన వాలు ప్రాంతాలు, ఎండిపోయిన జీవద్రవ్యం, సున్నితమైన ఆవరణ వ్యవస్థలు, వాతావరణ అస్థిరతల కారణంగా హిమాలయ ప్రాంతం కార్చిచ్చు ముప్పును తీవ్రంగా ఎదుర్కొంటోంది. భారతదేశ భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో పశ్చిమ, తూర్పు హిమాలయాల వాటా సుమారు 17% మాత్రమే ఉన్నప్పటికీ, దేశంలో జరిగే మొత్తం కార్చిచ్చు ప్రమాదాల్లో దాదాపు 57% ఇక్కడే జరుగుతున్నాయని పార్లమెంటరీ కమిటీ గుర్తించింది.

పశ్చిమ హిమాలయాల్లో కార్చిచ్చుకు ప్రధాన కారణాలు:

• రుతుపవనాల రాకకు ముందు ఉండే విపరీతమైన వేడి
• పైన్ చెట్ల ఆకులు (Pine needles) ఇంధనంలా పనిచేయడం
• నివాస ప్రాంతాల సమీపంలో మానవులు నిప్పు అంటించడం

తూర్పు హిమాలయాల్లో, పొడి వాతావరణం, వ్యవసాయ సంబంధిత కార్యకలాపాల కోసం అడవులను కాల్చే పద్ధతులు కార్చిచ్చుకు దారితీస్తున్నాయి.

పైన్ చెట్లు అగ్నిప్రమాదాలకు ఎందుకు కారణమవుతాయి?

చిర్ పైన్ (Chir pine) చెట్ల నుంచి రాలే ఎండిన ఆకులను స్థానికంగా ‘పిరుల్’ (Pirul) అని పిలుస్తారు. ఈ ఆకులలో రెసిన్ (Resin) ఉంటుంది. వేసవిలో ఇవి సులభంగా మంటలను అంటుకుంటాయి. అడవి నేలపై ఈ ఆకులు పేరుకుపోయిన తర్వాత, చిన్న నిప్పురవ్వ పడినా అది పెద్ద కార్చిచ్చుకు దారితీస్తుంది.

భారతదేశంలో పర్యవేక్షణ, నిర్వహణ

భారత అటవీ సర్వేక్షణ సంస్థ (Forest Survey of India)

భారత అటవీ సర్వేక్షణ సంస్థ కార్చిచ్చులను పర్యవేక్షిస్తుంది. ఉపగ్రహాల ద్వారా రాష్ట్ర అటవీ శాఖలకు, నమోదైన వినియోగదారులకు హెచ్చరికలు పంపుతుంది. ప్రస్తుతం భారతదేశం ఆక్వా (AQUA), సుయోమి-ఎన్‌పిపి (Suomi-NPP) వంటి విదేశీ ధ్రువ-కక్ష్య ఉపగ్రహాలపై (Polar-orbiting satellites) ఆధారపడుతోంది. ఈ ఉపగ్రహాలు రోజులో పరిమిత సంఖ్యలో మాత్రమే భారతదేశాన్ని పరిశీలిస్తాయి. దీనివల్ల పర్యవేక్షణలో అంతరం ఏర్పడుతోంది.

రాష్ట్రాలు, కేంద్రం పాత్ర

అడవులు రాష్ట్రాల ఆధీనంలో ఉంటాయి కాబట్టి, కార్చిచ్చులను నివారించడం, నిర్వహించడం ప్రాథమికంగా రాష్ట్ర అటవీ శాఖల బాధ్యత. కార్చిచ్చు, నీటి కాలుష్యం, ప్రమాదకర పదార్థాలకు సంబంధించిన విపత్తు నిర్వహణకు పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Environment, Forest and Climate Change) నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖగా (Nodal ministry) వ్యవహరిస్తుంది.

కింది వాటి ద్వారా ఆర్థిక, సంస్థాగత మద్దతు అందుతుంది:

• కార్చిచ్చు నివారణ, నిర్వహణ పథకం (Forest Fire Prevention and Management Scheme)
• వన్యప్రాణుల ఆవాసాల అభివృద్ధి (Development of Wildlife Habitats)
• పరిహార అటవీకరణ నిధి నిర్వహణ, ప్రణాళిక అథారిటీ (Compensatory Afforestation Fund Management and Planning Authority – CAMPA)

కార్చిచ్చును నివారించడానికి, నియంత్రించడానికి ఉపయోగించే పద్ధతులు

ముఖ్యమైన పద్ధతులు:

• నిఘా టవర్ల (Watch towers) నిర్మాణం
• ముందస్తు గుర్తింపు వ్యవస్థలు (Early detection systems)
• ఫైర్ వాచర్లు
• నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలు
• స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యం
• ఫైర్ లైన్లు (Fire lines)
• ఉపగ్రహాల ద్వారా పర్యవేక్షణ
• జీఐఎస్ (GIS), రిమోట్ సెన్సింగ్ సాధనాలు

ఫైర్ లైన్లు

• కచ్చా ఫైర్ లైన్లు (Kachha fire lines): ఇవి చెట్లను అలాగే ఉంచి, పొదలు, కింద పెరిగే మొక్కలను తొలగించడం ద్వారా అగ్నిప్రమాద ముప్పును తగ్గిస్తాయి.
• పక్కా ఫైర్ లైన్లు (Pucca fire lines): ఇవి అటవీ ప్రాంతాలను వేరు చేసే ఖాళీ మార్గాలు. ఇవి మంటలు వ్యాపించకుండా ఆపుతాయి.

పార్లమెంటరీ కమిటీ సిఫార్సులు

కార్చిచ్చును మెరుగ్గా నిర్వహించడానికి కమిటీ అనేక ముఖ్యమైన సిఫార్సులు చేసింది.

• 1. జియోస్టేషనరీ ఉపగ్రహం (Geostationary Satellite)

ముఖ్యంగా ప్రమాదం పొంచి ఉన్న ప్రాంతాల్లో కార్చిచ్చును నిరంతరం పర్యవేక్షించే సామర్థ్యం ఉన్న ఉపగ్రహానికి భారతదేశం ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి.

• 1. వాతావరణ-మంటల అధ్యయనం (Climate-Fire Study)

ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతం, పొడి వాతావరణాన్ని విశ్లేషించడం ద్వారా వాతావరణ మార్పులకు, అగ్నిప్రమాదాల తీవ్రతకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఆయా ప్రాంతాల ఆధారంగా అధ్యయనం చేయాలి.

• 1. ఎన్‌డీఆర్‌ఎఫ్ ప్రతిస్పందన కేంద్రాలు (NDRF Response Centres)

హిమాలయ ప్రాంతంలో కార్చిచ్చుల కోసం కనీసం రెండు ప్రాంతీయ ఎన్‌డీఆర్‌ఎఫ్ ప్రతిస్పందన కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయాలి.

• 1. పైన్-నీడిల్ వినియోగ విధానం (Pine-Needle Utilisation Policy)

ఒక జాతీయ పైన్-నీడిల్ వినియోగ విధానాన్ని రూపొందించాలి. పైన్ ఆకులను సేకరించే ప్రాంతాలను గుర్తించి, వాటి వాడకం కోసం ఆర్థిక, మార్కెట్ ప్రోత్సాహకాలను అందించాలి.

• 1. మెరుగైన సంసిద్ధత (Better Preparedness)

హిమాలయాల్లోని కార్చిచ్చులను కట్టడి చేయడానికి బలమైన నియంత్రణ, పర్యవేక్షణ, ఉపశమన వ్యవస్థలు అవసరమని కమిటీ నొక్కి చెప్పింది.

కార్చిచ్చు ప్రభావం

1. వాతావరణంపై ప్రభావం

తీవ్రమైన మంటల వల్ల కార్బన్ డయాక్సైడ్, కార్బన్ మోనాక్సైడ్, మీథేన్, నైట్రస్ ఆక్సైడ్ వంటి ఇతర వాయువులు విడుదలై భూతాపానికి (Global warming) దారితీస్తాయి.

1. కార్బన్ ఫ్లిప్పింగ్ (Carbon Flipping)

మళ్లీ మళ్లీ కార్చిచ్చులు చెలరేగడం వల్ల, అడవులు కార్బన్‌ను పీల్చుకునే స్థితి (Carbon sinks) నుంచి, అందులో నిల్వ ఉన్న కార్బన్‌ను వాతావరణంలోకి విడుదల చేసే స్థితికి (Carbon sources) మారవచ్చు.

1. జీవవైవిధ్య నష్టం (Biodiversity Loss)

అత్యంత తీవ్రమైన కార్చిచ్చులు వృక్షసంపదను, వన్యప్రాణుల ఆవాసాలను, వృక్ష, జంతు జాతులను (Flora and fauna) నాశనం చేస్తాయి.

1. నేల క్షీణత (Soil Degradation)

మొక్కలు, సేంద్రియ పదార్థాలు కాలిపోవడం వల్ల నేల నాణ్యత తగ్గుతుంది. ముఖ్యంగా హిమాలయ వాలు ప్రాంతాల్లో నేల కోత (Erosion) పెరుగుతుంది.

1. మానవ ఆరోగ్యంపై ప్రభావం

పొగ, పర్టిక్యులేట్ మ్యాటర్ (Particulate matter) వల్ల శ్వాసకోశ సమస్యలు, కళ్ల మంట వస్తాయి. గాలి నాణ్యత క్షీణిస్తుంది.

1. ఆర్థిక నష్టాలు

కార్చిచ్చులు వ్యవసాయం, పర్యాటకం, మౌలిక సదుపాయాలు, స్థానికుల జీవనోపాధి, అడవులపై ఆధారపడే సమాజాలను దెబ్బతీస్తాయి.

కార్చిచ్చుపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక (National Action Plan on Forest Fire)

పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ కార్చిచ్చుపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళికను సిద్ధం చేసింది. దీని లక్ష్యాలు:

• అడవి అంచున ఉండే సమాజాలకు సమాచారం ఇవ్వడం, వారిని సన్నద్ధం చేయడం, సాధికారత కల్పించడం ద్వారా కార్చిచ్చులను తగ్గించడం.
• రాష్ట్ర అటవీ శాఖలతో కలిసి పనిచేసేలా స్థానికులను ప్రోత్సహించడం.
• అడవులకు అగ్నిప్రమాద ముప్పును తగ్గించడం.
• అటవీ సిబ్బంది, సంస్థల సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచడం.
• కార్చిచ్చు చెలరేగిన తర్వాత వేగంగా పునరుద్ధరించడం.

ఈ ప్రణాళిక అమలును పర్యవేక్షించడానికి ఒక కేంద్ర పర్యవేక్షణ కమిటీని (Central Monitoring Committee) కూడా ఏర్పాటు చేశారు.

సవాళ్లు (Challenges)

కార్చిచ్చు నిర్వహణలో భారతదేశం అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. పర్యవేక్షణ ఇప్పటికీ నిరంతర కవరేజీని (Continuous coverage) ఇవ్వలేని ఉపగ్రహాలపైనే ఆధారపడి ఉంది. వివిధ రాష్ట్రాల్లో కార్చిచ్చుకు ప్రతిస్పందించే సామర్థ్యం అసమానంగా ఉంది. ముఖ్యంగా హిమాలయాల్లోని మారుమూల, కష్టతరమైన భౌగోళిక ప్రాంతాల్లో చాలా ప్రమాదాలు జరుగుతాయి.

మానవుల వల్ల జరిగే మంటలను నియంత్రించడం కష్టం. ఎందుకంటే చాలామంది నేరస్థులను గుర్తించలేకపోతున్నారు. కార్చిచ్చును నివారించడానికి స్థానిక సమాజాలకు ఎల్లప్పుడూ ప్రోత్సాహకాలు ఉండకపోవచ్చు. వాతావరణ మార్పుల వల్ల పొడి వాతావరణం, ఉష్ణోగ్రతలు పెరుగుతున్నాయి. మరోవైపు హిమాలయ అడవుల్లో పైన్ చెట్ల ఆకులు పేరుకుపోవడం ప్రమాదకరమైన ఇంధన సమస్యగా (Fuel-load problem) మిగిలిపోయింది.

ముందుచూపు (Way Forward)

• 1. ప్రత్యేక ఫైర్ మానిటరింగ్ ఉపగ్రహ ప్రయోగం

ఒక జియోస్టేషనరీ ఉపగ్రహం మంటలను రియల్ టైమ్‌లో (Real-time) గుర్తించి, వేగంగా స్పందించడానికి సహాయపడుతుంది.

• 1. హిమాలయ ప్రాంతంలో కార్చిచ్చు ప్రతిస్పందనను బలోపేతం చేయడం

ప్రత్యేక ఎన్‌డీఆర్‌ఎఫ్ కేంద్రాలు, శిక్షణ పొందిన అటవీ బృందాలు, వేగంగా స్పందించే యూనిట్లను (Rapid-response units) ఏర్పాటు చేయాలి.

• 1. పైన్ ఆకుల ఉత్పాదక వినియోగం

పైన్ ఆకులను బయోమాస్ (Biomass), బ్రికెట్‌లు (Briquettes), కంపోస్టింగ్, జీవనోపాధికి ముడిపడి ఉన్న ఇతర వ్యాపారాల కోసం ఉపయోగించవచ్చు.

• 1. ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని మెరుగుపరచడం

కార్చిచ్చులను నివారించడానికి, ముందస్తుగా నివేదించడానికి, స్పందించడానికి అడవి అంచున ఉండే సమాజాలను ప్రోత్సహించాలి.

• 1. అగ్నిమాపక ప్రణాళికతో వాతావరణ శాస్త్ర అనుసంధానం

ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతం, పొడి వాతావరణం, వృక్షసంపద డేటాను ఉపయోగించి అగ్నిప్రమాదాలను ముందుగా ఊహించాలి.

• 1. ఇంధనాన్ని నియంత్రించే పద్ధతులను ప్రోత్సహించడం

ఎండిపోయిన జీవద్రవ్యాన్ని తొలగించడం, ఫైర్ లైన్లను నిర్వహించడం, నియంత్రిత పద్ధతిలో శుభ్రపరచడం ద్వారా కార్చిచ్చు తీవ్రతను తగ్గించవచ్చు.

• 1. చట్టపరమైన, సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని బలోపేతం చేయడం

అక్రమంగా అడవులకు నిప్పు పెట్టడాన్ని గుర్తించి శిక్షించాలి. అలాగే రాష్ట్ర అటవీ శాఖలు తమ సంసిద్ధతను మెరుగుపరుచుకోవాలి.

ముగింపు

కార్చిచ్చులు కేవలం ఒక నిర్దిష్ట కాలానికి పరిమితమైన అటవీ నిర్వహణ సమస్య కాదు; అవి ఒక వాతావరణ, విపత్తు నిర్వహణ, జీవనోపాధి సవాలుగా మారాయి. ఎక్కువ అగ్నిప్రమాదాలు జరగడం, ప్రమాదకరమైన వాలు ప్రాంతాలు, పైన్ ఆకులు పేరుకుపోవడం, పెరుగుతున్న వాతావరణ ఒత్తిడి కారణంగా హిమాలయ ప్రాంతంపై ప్రత్యేక దృష్టి అవసరం. భారతదేశానికి మెరుగైన ఉపగ్రహ పర్యవేక్షణ, బలమైన రాష్ట్ర సామర్థ్యం, ప్రజల భాగస్వామ్యం, శాస్త్రీయ ఇంధన నిర్వహణ, ఆయా ప్రాంతాలకు తగిన విధానాలు (Region-specific fire response systems) అవసరం. ఆధునిక కార్చిచ్చు వ్యూహం సాంకేతికత, జీవావరణం (Ecology), స్థానిక జీవనోపాధిని కలిపి ఉండాలి.