ఎకోసైడ్ , అంతర్జాతీయ చట్టం : యుద్ధ సమయంలో పర్యావరణ నష్టం

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? 

• 2023–24 యుద్ధ సమయంలో ఇజ్రాయెల్ భారీ పర్యావరణ విధ్వంసానికి (Environmental destruction) పాల్పడిందని లెబనాన్ ఆరోపించింది. ఇజ్రాయెల్ “ఎకోసైడ్” (Ecocide) చేసిందని విమర్శించింది.
• ఇజ్రాయెల్ దాడుల వల్ల ఇంధన డిపోలు తగలబడ్డాయి. దీనివల్ల విషపూరితమైన “నల్లటి వర్షం” (Black rain) కురిసి, తీవ్ర కాలుష్యం ఏర్పడిందని ఇరాన్ కూడా ఆరోపణలు చేసింది.
• దీనితో ఎకోసైడ్‌ను రోమ్ శాసనం (Rome Statute) కింద ఒక అంతర్జాతీయ నేరంగా (International crime) అధికారికంగా గుర్తించాలని పలు దేశాలు, పర్యావరణ సంస్థలు డిమాండ్ చేస్తున్నాయి.
• తీవ్రమైన పర్యావరణ విధ్వంసాన్ని నేరంగా పరిగణిస్తూ కౌన్సిల్ ఆఫ్ యూరప్ (Council of Europe) 2025లో ఒక ఒప్పందాన్ని ఆమోదించింది.

ఎకోసైడ్ అంటే ఏమిటి? 

• మానవ కార్యకలాపాల వల్ల పర్యావరణ వ్యవస్థలు (Ecosystems), పర్యావరణం భారీ స్థాయిలో ధ్వంసం కావడాన్ని ఎకోసైడ్ అంటారు.
• దీనివల్ల పర్యావరణానికి విస్తృతమైన, దీర్ఘకాలిక, లేదా తిరిగి సరిచేయలేని నష్టం జరుగుతుంది.
• ప్రకృతి, పర్యావరణ వ్యవస్థలు కేవలం మనుషులు వాడుకునే వనరులు కావు. వాటికి స్వతంత్రంగా చట్టపరమైన రక్షణ (Legal protection) అవసరం అని ఈ భావన చెబుతుంది.
• యుద్ధం, పారిశ్రామిక విపత్తులు (Industrial disasters), మైనింగ్, అడవుల నరికివేత, చమురు లీకేజీలు, భారీ కాలుష్యం లాంటి సమయాల్లో ఎకోసైడ్ జరగవచ్చు.

ఈ భావన పుట్టుక, పరిణామం 

• జీవశాస్త్రవేత్త (Biologist) ఆర్థర్ డబ్ల్యూ. గాల్స్టన్ (Arthur W. Galston) 1970లో ఎకోసైడ్ అనే పదాన్ని తొలిసారి వాడారు.
• వియత్నాం యుద్ధం (Vietnam War) సమయంలో జరిగిన పర్యావరణ విధ్వంసాన్ని విమర్శిస్తున్న క్రమంలో ఇది పుట్టుకొచ్చింది.
• ఏజెంట్ ఆరెంజ్ (Agent Orange) లాంటి రసాయన మందుల వాడకం వల్ల అడవులు, జీవవైవిధ్యం (Biodiversity), వ్యవసాయ భూములు నాశనమయ్యాయి.
• కాలక్రమేణా పర్యావరణ ఉద్యమాలు (Environmental movements) ఈ భావనను మరింత విస్తరించాయి. శాంతి సమయాల్లో (Peacetime) జరిగే పర్యావరణ విధ్వంసాన్ని కూడా ఇందులో చేర్చాయి.

యుద్ధాల సమయంలో పర్యావరణ నష్టం 

ఆధునిక యుద్ధాలు (Modern wars) పర్యావరణ వ్యవస్థలను ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా దెబ్బతీస్తున్నాయి:

• అడవులు, జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌ల (Biodiversity hotspots) నాశనం.
• చమురు లీకేజీలు, నదులు, మహాసముద్రాల విషపూరిత కాలుష్యం (Toxic contamination).
• ఇంధన డిపోలు, పారిశ్రామిక కేంద్రాలు తగలబడటం వల్ల తీవ్రమైన వాయు కాలుష్యం (Air pollution).
• నేలల క్షీణత (Soil degradation), రేడియోధార్మిక కాలుష్యం (Radioactive contamination).
• వ్యవసాయ వ్యవస్థలు, ఆహార భద్రతకు (Food security) తీవ్ర నష్టం.
• విషపదార్థాల ప్రభావం వల్ల ప్రజారోగ్యంపై దీర్ఘకాలిక దుష్ప్రభావాలు.

అంతర్జాతీయ చట్టాల కింద ప్రస్తుత పరిస్థితి 

• సాయుధ పోరాటాల (Armed conflict) సమయంలో జరిగే పర్యావరణ విధ్వంసాన్ని అడ్డుకోవడానికి ప్రస్తుత అంతర్జాతీయ చట్టాలు కేవలం పరిమిత రక్షణను మాత్రమే ఇస్తున్నాయి.
• చాలా వరకు ప్రస్తుత చట్టాలు మానవ కేంద్రక విధానాన్ని (Anthropocentric) అనుసరిస్తున్నాయి. అంటే పర్యావరణ వ్యవస్థలకు జరిగిన నష్టం కంటే, మనుషులకు జరిగిన నష్టంపైనే అవి ప్రధానంగా దృష్టి పెడుతున్నాయి.
• పర్యావరణ విధ్వంసం వల్ల మనుషులు ఇబ్బంది పడినా లేదా అది ఒక యుద్ధ నేరం (War crime) కిందకు వచ్చినా మాత్రమే ఈ చట్టాలు స్పందిస్తాయి.

రోమ్ శాసనం, పర్యావరణ నష్టం

రోమ్ శాసనం (Rome Statute) అనేది అంతర్జాతీయ క్రిమినల్ కోర్టును (ICC) స్థాపించిన ప్రధాన ఒప్పందం.

ప్రస్తుత నిబంధన (Existing Provision):

రోమ్ శాసనంలోని ఆర్టికల్ 8 కొన్ని కఠినమైన షరతులతో మాత్రమే పర్యావరణ విధ్వంసాన్ని యుద్ధ నేరంగా గుర్తిస్తుంది. విచారణ జరగాలంటే ఆ దాడి కింది విధంగా ఉండాలి:

• ఉద్దేశపూర్వకంగా (Intentional) చేయాలి.
• విస్తృతమైన, దీర్ఘకాలిక, తీవ్రమైన పర్యావరణ నష్టాన్ని కలిగించాలి.
• సాధించే సైనిక ప్రయోజనం కంటే పర్యావరణ నష్టం స్పష్టంగా ఎక్కువగా ఉండాలి.

ప్రస్తుత చట్టాలు ఎందుకు సరిపోవడం లేదు? (Why Existing Laws are Inadequate)

• కఠినమైన చట్టపరమైన నిబంధనలు (Very High Legal Threshold): పర్యావరణ నష్టం ఒకేసారి “విస్తృతంగా, దీర్ఘకాలికంగా, తీవ్రంగా” జరిగిందని నిరూపించడం చాలా కష్టం.
• యుద్ధ సమయాలకు మాత్రమే పరిమితం (Applicable Mainly During War): ప్రస్తుత ఐసీసీ (ICC) నిబంధనలు ప్రధానంగా యుద్ధ సమయాలకు మాత్రమే వర్తిస్తాయి. శాంతి సమయాల్లో జరిగే పర్యావరణ విధ్వంసానికి ఇవి వర్తించవు.
• మానవ కేంద్రక విధానం : ప్రస్తుత చట్టాలు పర్యావరణ నష్టం కంటే, పౌరులకు జరిగిన నష్టంపైనే ఎక్కువ దృష్టి పెడుతున్నాయి.
• బలహీనమైన అమలు : అనేక అంతర్జాతీయ పర్యావరణ ఒప్పందాలకు నేర బాధ్యతను (Criminal liability) విధించే యంత్రాంగాలు లేవు.
• అధికార పరిధి సమస్యలు: యుద్ధాల్లో పాల్గొనే చాలా దేశాలకు ఐసీసీ (ICC) లో సభ్యత్వం లేదు. దీనివల్ల వారిని విచారించడం కష్టమవుతుంది.

ఎకోసైడ్‌ను గుర్తిస్తున్న దేశాలు (Countries Recognising Ecocide)

పలు దేశాలు తమ స్థానిక చట్టాల్లో (Domestic laws) ఎకోసైడ్‌కు సంబంధించిన నిబంధనలను చేర్చాయి:

• వియత్నాం (Vietnam)
• రష్యా (Russia)
• ఉక్రెయిన్ (Ukraine)
• ఫ్రాన్స్ (France)
• బెల్జియం (Belgium)
• చిలీ (Chile)

ఈ చట్టాల పరిధి వేర్వేరుగా ఉన్నప్పటికీ, తీవ్రమైన పర్యావరణ విధ్వంసాన్ని ఇవి నేరంగా పరిగణిస్తాయి.

కౌన్సిల్ ఆఫ్ యూరప్ కన్వెన్షన్ 2025 

కౌన్సిల్ ఆఫ్ యూరప్ (Council of Europe) అనేది ఐరోపాలో ఒక ప్రధాన అంతర్ ప్రభుత్వ సంస్థ (Intergovernmental organization). ఐరోపా అంతటా మానవ హక్కులు, ప్రజాస్వామ్యం, చట్టబద్ధమైన పాలనను (Rule of law) ప్రోత్సహించడానికి 1949లో దీనిని స్థాపించారు. ఇది యూరోపియన్ యూనియన్ (EU) కు భిన్నమైన సంస్థ.

2025లో కింది పరిణామాల వల్ల కౌన్సిల్ ఆఫ్ యూరప్ వార్తల్లో నిలిచింది:

• మానవ హక్కులపై యూరోపియన్ కన్వెన్షన్ :
  • వలసలకు (Migration) సంబంధించి యూరోపియన్ కోర్ట్ ఆఫ్ హ్యూమన్ రైట్స్ ఇచ్చిన తీర్పులను పునఃపరిశీలించాలని పలు యూరోపియన్ దేశాలు డిమాండ్ చేశాయి.
  • జాతీయ సార్వభౌమాధికారం (National sovereignty), మానవ హక్కుల బాధ్యతల మధ్య సమతుల్యత సాధించడంపై చర్చ మొదలైంది.
• ఉక్రెయిన్ క్లెయిమ్స్ కమిషన్ కన్వెన్షన్ 2025 (Convention for Ukraine Claims Commission 2025):
  • రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధంలో జరిగిన నష్టాలకు పరిహారం (Compensation) ఇవ్వడానికి కౌన్సిల్ ఆఫ్ యూరప్ ఆధ్వర్యంలో ఒక ఒప్పందాన్ని ఆమోదించారు. దీని కోసం డిసెంబర్ 2025లో ఉక్రెయిన్ అంతర్జాతీయ క్లెయిమ్స్ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.
• సైబర్‌క్రైమ్, డిజిటల్ గవర్నెన్స్ కన్వెన్షన్లు (Cybercrime and Digital Governance Conventions):
  • బుడాపెస్ట్ సైబర్‌క్రైమ్ కన్వెన్షన్ (Budapest Convention on Cybercrime) లాంటి ఒప్పందాల ద్వారా ఈ సంస్థ అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని విస్తరిస్తోంది.

ముఖ్య వాస్తవాలు :

• ప్రధాన కార్యాలయం: స్ట్రాస్‌బర్గ్, ఫ్రాన్స్
• సభ్యులు: 46 దేశాలు
• ప్రధాన విజయం: మానవ హక్కులపై యూరోపియన్ కన్వెన్షన్
• న్యాయ వ్యవస్థ (Judicial body): యూరోపియన్ కోర్ట్ ఆఫ్ హ్యూమన్ రైట్స్

కౌన్సిల్ ఆఫ్ యూరప్, యూరోపియన్ యూనియన్ మధ్య తేడా

ఎన్‌మాడ్ కన్వెన్షన్ 

శత్రుత్వంతో పర్యావరణాన్ని మార్చే పద్ధతులను (Environmental modification techniques) ఎన్‌మాడ్ కన్వెన్షన్ నిషేధిస్తుంది. సైనిక లేదా శత్రు ప్రయోజనాల కోసం కింది వాటిని ఉద్దేశపూర్వకంగా మార్చడాన్ని ఇది అడ్డుకుంటుంది:

• వాతావరణం (Climate)
• వాయుగోళం (Atmosphere)
• జలావరణం (Hydrosphere)
• పర్యావరణ వ్యవస్థలు (Ecosystems)

పరిమితులు :

• ఇది ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసే పర్యావరణ మార్పులపై మాత్రమే దృష్టి పెడుతుంది.
• యుద్ధ సమయాల్లో జరిగే విస్తృతమైన పర్యావరణ విధ్వంసాన్ని ఇది సరిగ్గా అడ్డుకోలేదు.

అంతర్జాతీయ సంస్థల పాత్ర: ఐయూసీఎన్ 

• ప్రకృతి సంరక్షణ, సహజ వనరుల సుస్థిర వినియోగం కోసం 1948లో ఇంటర్నేషనల్ యూనియన్ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ నేచర్ (IUCN)ను స్థాపించారు.
• ఐయూసీఎన్ (IUCN) ప్రధాన కార్యాలయం స్విట్జర్లాండ్‌లోని గ్లాండ్‌లో ఉంది. ప్రభుత్వాలు, ఎన్జీవోలు (NGOs), శాస్త్రవేత్తలు, పర్యావరణ నిపుణుల నెట్‌వర్క్ ద్వారా ఇది పనిచేస్తుంది.
• ప్రపంచ జీవవైవిధ్య సంరక్షణలో (Biodiversity conservation) ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పర్యావరణ విజ్ఞాన నెట్‌వర్క్‌గా (Environmental knowledge network) ఇది గుర్తింపు పొందింది.
• పర్యావరణ పరిరక్షణ, సుస్థిర అభివృద్ధిపై దేశాలకు, అంతర్జాతీయ సంస్థలకు ఇది శాస్త్రీయ డేటాను, సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని, విధానపరమైన సలహాలను అందిస్తుంది.
• ఐయూసీఎన్ (IUCN) అందించే అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రచురణల్లో ‘ఐయూసీఎన్ రెడ్ లిస్ట్’ (IUCN Red List of Threatened Species) ఒకటి. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వృక్ష, జంతు జాతులకు ఉన్న ముప్పును ఇది అంచనా వేస్తుంది.
• శాస్త్రీయ అంచనా ఆధారంగా రెడ్ లిస్ట్ జాతులను వివిధ వర్గాలుగా విభజిస్తుంది. ఉదాహరణకు: అంతరించిపోయినవి (Extinct), తీవ్ర ఆపదలో ఉన్నవి (Critically Endangered), ఆపదలో ఉన్నవి (Endangered), హాని కలిగే స్థితిలో ఉన్నవి (Vulnerable).
• జాతీయ పార్కులు, వన్యప్రాణుల అభయారణ్యాలు, బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌ల నిర్వహణకు ఇది మార్గదర్శకాలను రూపొందిస్తుంది.
• వాతావరణ మార్పులు (Climate change), వన్యప్రాణుల సంరక్షణ, సముద్ర జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ లాంటి అంశాలపై ఈ సంస్థ విస్తృతంగా పనిచేస్తుంది.
• పర్యావరణ పాలన, సంరక్షణ విధానాలపై చర్చించడానికి ఐయూసీఎన్ (IUCN) వరల్డ్ కన్జర్వేషన్ కాంగ్రెస్‌ను (World Conservation Congress) నిర్వహిస్తుంది.
• ఐయూసీఎన్ (IUCN)లో భారతదేశం క్రియాశీలక సభ్య దేశంగా ఉంది. బెంగాల్ టైగర్, ఆసియాటిక్ సింహం, గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ లాంటి అనేక భారతీయ జంతువులను రెడ్ లిస్ట్ కింద అంచనా వేశారు.
• ఈ సంస్థ నివేదికల ఆధారంగానే వివిధ దేశ ప్రభుత్వాలు పర్యావరణ చట్టాలను రూపొందిస్తాయి.

ఎకోసైడ్‌ను అంతర్జాతీయంగా గుర్తించడంలో సవాళ్లు 

• రాజకీయ వ్యతిరేకత (Political Resistance): సైనిక లేదా పారిశ్రామిక కార్యకలాపాల వల్ల చట్టపరమైన ఇబ్బందులు ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుందని చాలా శక్తివంతమైన దేశాలు భయపడుతున్నాయి.
• బాధ్యతను నిర్ధారించడంలో సమస్య (Difficulty in Attribution): యుద్ధ సమయంలో జరిగిన పర్యావరణ నష్టానికి ఎవరిని బాధ్యులను చేయాలి అనేది రాజకీయంగా, చట్టపరంగా చాలా కష్టమైన విషయం.
• నిర్వచనంలో అస్పష్టత : ఎకోసైడ్‌కు అందరికీ ఆమోదయోగ్యమైన ఒక స్పష్టమైన చట్టపరమైన నిర్వచనం లేదు.
• సార్వభౌమాధికార ఆందోళనలు : అంతర్జాతీయ పర్యావరణ చట్టాలు తమ జాతీయ సార్వభౌమాధికారానికి (National sovereignty) అడ్డుకట్ట వేస్తాయని పలు దేశాలు ఆందోళన చెందుతున్నాయి.
• ఐసీసీ సభ్యత్వ సమస్యలు (ICC Membership Issues): ఐసీసీ (ICC) ఒప్పందంపై సంతకం చేయని దేశాలను దీని పరిధిలోకి తీసుకురావడం సులభం కాదు.

ఎకోసైడ్‌ను గుర్తించడం వెనుక ఉన్న ప్రాముఖ్యత 

• పర్యావరణ జవాబుదారీతనం (Environmental Accountability): భారీ పర్యావరణ విధ్వంసానికి చట్టపరమైన బాధ్యతను సృష్టిస్తుంది.
• నిరోధించడం (Deterrence): దేశాలు, కార్పొరేట్ సంస్థలు తీవ్రమైన పర్యావరణ నష్టం చేయకుండా ఇది ఆపుతుంది.
• వాతావరణ న్యాయం (Climate Justice): పర్యావరణ వ్యవస్థల పైనే ఆధారపడి జీవించే పేద వర్గాలను రక్షిస్తుంది.

ముందున్న మార్గం 

• ఎకోసైడ్‌కు అంతర్జాతీయంగా ఆమోదయోగ్యమైన చట్టపరమైన నిర్వచనాన్ని రూపొందించాలి.
• అంతర్జాతీయ పర్యావరణ నేర చట్టాల యంత్రాంగాలను బలోపేతం చేయాలి.
• నేర బాధ్యతను కేవలం యుద్ధ సమయాలకు మాత్రమే కాకుండా, శాంతి సమయాల్లో జరిగే పర్యావరణ విపత్తులకు కూడా వర్తింపజేయాలి.
• పర్యావరణ పర్యవేక్షణ (Environmental monitoring), ఆధారాల సేకరణ కోసం అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని మెరుగుపరచాలి.
• మానవతా, భద్రతా విధానాల్లో పర్యావరణ పరిరక్షణను ఒక భాగంగా చేర్చాలి.

ముగింపు 

పర్యావరణ విధ్వంసం కేవలం పర్యావరణానికే పరిమితం కాదు. ఇది ప్రపంచ శాంతి, ప్రజారోగ్యం, మానవ మనుగడకు కూడా ముప్పుగా మారుతుంది. ఈ వాస్తవాన్ని గుర్తిస్తున్నందునే ఎకోసైడ్‌ను ఒక నేరంగా గుర్తించాలనే డిమాండ్ వస్తోంది. ప్రస్తుత అంతర్జాతీయ చట్టాలు పరిమిత రక్షణను మాత్రమే ఇస్తున్నాయి. అయితే, ప్రాంతీయ, అంతర్జాతీయ సంస్థలు తీసుకుంటున్న చొరవలు పర్యావరణ జవాబుదారీతనం (Ecological accountability) వైపు వస్తున్న మార్పును సూచిస్తున్నాయి. అంతర్జాతీయ చట్టం కింద ఎకోసైడ్‌ను గుర్తించడం ద్వారా పర్యావరణ న్యాయాన్ని ప్రపంచ పాలనతో కలపవచ్చు. ఇది ఒక చారిత్రక అడుగు అవుతుంది.