ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ మోడ్ ప్రాజెక్ట్ (e-Courts Mission Mode Project): భారతదేశ న్యాయవ్యవస్థ డిజిటల్ పరివర్తన

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

భారతీయ న్యాయవ్యవస్థను కాగితాలతో నిండిన (Paper-heavy) వ్యవస్థ నుంచి పౌరులకు సులభంగా చేరువయ్యే, పారదర్శకమైన, ట్రాక్ (Track) చేయగల, సాంకేతికత ఆధారిత న్యాయ పంపిణీ (Justice delivery) వ్యవస్థగా మార్చిన ప్రధాన డిజిటల్ పాలనా సంస్కరణగా ‘ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ మోడ్ ప్రాజెక్ట్‌’ను (e-Courts Mission Mode Project) ప్రముఖంగా పేర్కొన్నారు. ఈ ప్రాజెక్ట్ ఇప్పుడు మూడవ దశలో (Phase III) ఉంది. కాగిత రహిత కోర్టులు (Paperless courts), డిజిటలైజేషన్ (Digitisation), వర్చువల్ విచారణలు (Virtual hearings), ఇంటర్‌ఆపరేబిలిటీ (Interoperability – వ్యవస్థల మధ్య అనుసంధానం), ఏఐ (AI) ఆధారిత న్యాయపరమైన మద్దతుపై ఈ దశ దృష్టి పెడుతుంది.

ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ మోడ్ ప్రాజెక్ట్ గురించి (About e-Courts Mission Mode Project)

కోర్టు ప్రక్రియలను డిజిటలైజ్ చేయడానికి, న్యాయ పంపిణీని మరింత వేగవంతంగా, అందరికీ అందుబాటు ధరలో, పారదర్శకంగా మార్చడానికి 2007లో ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ మోడ్ ప్రాజెక్ట్‌ను ప్రారంభించారు.

భారతీయ న్యాయవ్యవస్థ సంప్రదాయబద్ధంగా కాగితపు రికార్డులు (Paper records), భౌతికంగా కోర్టుల సందర్శనపై (Physical court visits) ఎక్కువగా ఆధారపడేది. ఇది ప్రయాణ ఖర్చులను పెంచింది. పత్రాల లభ్యతలో జాప్యం జరిగేది. కక్షిదారులకు (Litigants) కోర్టు ప్రక్రియలు కష్టంగా మారేవి. ఫైలింగ్ (Filing), ట్రాకింగ్ (Tracking), విచారణలు (Hearings), చెల్లింపులు, రికార్డుల నిర్వహణ, న్యాయ పరిపాలన కోసం డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లను ఉపయోగించడం ద్వారా ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ ఈ సమస్యలను పరిష్కరించాలని చూస్తోంది.

ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ దశలు (Phases of e-Courts Mission)

న్యాయవ్యవస్థను డిజిటల్, కాగిత రహిత, తెలివైన కోర్టుల (Intelligent courts) వైపు నడిపించాలని మూడవ దశ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

మూడవ దశ కింద సాధించిన ప్రధాన విజయాలు (Major Achievements under Phase III)

నేషనల్ జ్యుడిషియల్ డేటా గ్రిడ్ (National Judicial Data Grid – NJDG)

రెండవ దశలో (Phase II) నేషనల్ జ్యుడిషియల్ డేటా గ్రిడ్‌ను ప్రారంభించారు. ఇది కోర్టు ఉత్తర్వులు (Court orders), తీర్పులు (Judgments), కేసుల వివరాలను ఎప్పటికప్పుడు (Real time) ట్రాక్ (Track) చేసే ఆన్‌లైన్ పబ్లిక్ డాష్‌బోర్డ్.

ఎన్‌జేడీజీ (NJDG) వీటిని ట్రాక్ చేస్తుంది:

• పెండింగ్‌లో ఉన్న, పరిష్కరించిన (Disposed) కేసులు
• కేసుల వర్గాలు (Case categories)
• విచారణల దశ (Stage of proceedings)
• జాప్యానికి గల కారణాలు
• జాప్యం జరిగిన కాలం (Duration of delay)
• సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు, జిల్లా కోర్టుల డేటా

ప్రాముఖ్యత (Significance):

ఎన్‌జేడీజీ పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం (Accountability), న్యాయపరమైన ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణను మెరుగుపరుస్తుంది. పెండింగ్ కేసుల డేటాను (Pendency data) బహిర్గతం చేయడం ద్వారా, న్యాయ పంపిణీ వ్యవస్థలోని (Justice delivery system) అడ్డంకులను గుర్తించడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.

ఈ-ఫైలింగ్ (e-Filing), డిజిటల్ చెల్లింపులు

గతంలో, న్యాయవాదులు, పౌరులు ఫిర్యాదులు, బదులు పత్రాలు (Replies), దరఖాస్తులు, ఇతర పత్రాలను భౌతికంగా దాఖలు చేయాల్సి వచ్చేది. ఈ-ఫైలింగ్ వ్యవస్థ ద్వారా పత్రాలను ఎక్కడి నుంచైనా ఆన్‌లైన్‌లో దాఖలు చేయవచ్చు.

ఈ-ఫైలింగ్ కింద కీలక సేవలు:

• ఆన్‌లైన్ ద్వారా పిటిషన్లు, దరఖాస్తుల దాఖలు
• పత్రాలపై ఈ-సంతకం (e-Signing)
• కోర్టు ఫీజుల ఆన్‌లైన్ చెల్లింపు
• వకాల్తనామాల (Vakalatnamas) ఆన్‌లైన్ సమర్పణ
• ప్రమాణాల (Oaths) వీడియో రికార్డింగ్
• న్యాయవాదులు, కక్షిదారుల కోసం డాష్‌బోర్డ్‌లు
• వాదనల కోసం రెడీమేడ్ నమూనాలు (Ready-made templates for pleadings)
• కేసుల కోసం పోర్ట్‌ఫోలియో నిర్వహణ (Portfolio management)

వర్చువల్ విచారణలు (Remote Hearings), వర్చువల్ కోర్టులు

వీడియో కాన్ఫరెన్సింగ్ వల్ల కక్షిదారులు, న్యాయవాదులు, సాక్షులు, ఖైదీలు, పోలీసు అధికారులు, నిపుణులకు కోర్టు ప్రాప్యత (Court access) సులభమైంది.

ప్రధాన పరిణామాలు (Major Developments):

• 7,553 సంస్థల్లో వీడియో కాన్ఫరెన్సింగ్ సౌకర్యాలు ఉన్నాయి.
• 4.18 కోట్లకు పైగా వర్చువల్ విచారణలు (Remote hearings) నిర్వహించారు.
• 11 హైకోర్టుల్లో కోర్టు ప్రొసీడింగ్స్ (Court proceedings) లైవ్ స్ట్రీమింగ్ (Livestreaming) అవుతున్నాయి.
• 31 వర్చువల్ కోర్టులు (Virtual Courts) ఆన్‌లైన్ ద్వారా ట్రాఫిక్ చలాన్లను పరిష్కరిస్తున్నాయి.
• వర్చువల్ కోర్టులకు 11.33 కోట్ల చలాన్లు వచ్చాయి, వీటి మొత్తం రూ.1,135.79 కోట్లు.

ఐసీజేఎస్ (ICJS) కింద 2024లో ప్రారంభించిన ‘న్యాయ శ్రుతి (Nyaya Shruti)’ నిందితులు, సాక్షులు, పోలీసు అధికారులు, ప్రాసిక్యూటర్లు (Prosecutors), నిపుణులు, ఖైదీలు వర్చువల్ ద్వారా హాజరు కావడానికి లేదా వాంగ్మూలం ఇవ్వడానికి అనుమతిస్తుంది.

పోలీసులు, కోర్టులు, జైళ్లు, ఫోరెన్సిక్ సంస్థల అనుసంధానం

ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ కేవలం కోర్టులకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. ఇది విస్తృతమైన క్రిమినల్ జస్టిస్ సిస్టమ్‌ను (Criminal justice system) కూడా అనుసంధానిస్తోంది.

ముఖ్యమైన డిజిటల్ న్యాయ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు (Important Digital Justice Platforms)

ఈ అనుసంధానం క్రిమినల్ జస్టిస్ సిస్టమ్‌లోని వివిధ విభాగాల మధ్య సమన్వయాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది

న్యాయపరమైన లావాదేవీల అవాంతరాలు లేని ట్రాకింగ్ (Seamless Tracking of Judicial Business)

కోర్టుల చుట్టూ పదేపదే తిరగాల్సిన అవసరం లేకుండా డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు (Digital platforms) ఇప్పుడు న్యాయవాదులు, కక్షిదారులు, న్యాయమూర్తులకు కేసుకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని ట్రాక్ (Track) చేయడానికి అనుమతిస్తున్నాయి.

ప్రధాన సేవలు:

• కేసు స్థితిని ట్రాక్ చేయడం (Case status tracking)
• కాజ్ లిస్ట్‌లు (Cause lists)
• న్యాయపరమైన అప్‌డేట్‌లు (Judicial updates)
• ఎస్ఎంఎస్ (SMS), ఇమెయిల్ అలర్ట్‌లు
• బహుభాషా (Multilingual) ఈ-కోర్ట్స్ సర్వీసెస్ పోర్టల్
• మొబైల్ యాప్‌లు (Mobile apps)

ఈ-కోర్ట్స్ సర్వీసెస్ యాప్ (e-Courts Services App) కక్షిదారులు, న్యాయవాదులకు కేసు స్థితి, కాజ్ లిస్ట్‌లు, కోర్టు సేవలను పొందేందుకు సహాయపడుతుంది. జస్టిస్ యాప్ (JustIS App) న్యాయమూర్తులు తమ న్యాయపరమైన విధులను డిజిటల్‌గా నిర్వహించడానికి, పర్యవేక్షించడానికి (Monitor) సహాయపడుతుంది.

ఎన్‌ఎస్‌టీఈపీ (NSTEP) ద్వారా జీపీఎస్-ట్రాక్డ్ సమన్లు (GPS-Tracked Summons)

నేషనల్ సర్వీస్ అండ్ ట్రాకింగ్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రానిక్ ప్రాసెసెస్ (NSTEP) ద్వారా కోర్టు అధికారులు (Bailiffs) సమన్లు, నోటీసులను (Notices) ఎలక్ట్రానిక్ రూపంలో (Electronically) జారీ చేయవచ్చు.

ఎన్‌ఎస్‌టీఈపీ (NSTEP) ముఖ్యాంశాలు:

• కేంద్రీకృత డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్ (Centralised digital platform)
• జీపీఎస్-ప్రారంభించిన (GPS-enabled) వెబ్, మొబైల్ అప్లికేషన్
• సమన్ల రియల్-టైమ్ (Real-time) ట్రాకింగ్
• జిల్లాలు, రాష్ట్రాల వ్యాప్తంగా వేగవంతమైన సేవలు
• ప్రక్రియ పంపిణీలో (Process delivery) ఎక్కువ పారదర్శకత

నెమ్మదిగా ఉండే కాగితపు సమన్ల పంపిణీ స్థానంలో (Paper-based summons delivery) జవాబుదారీతనంతో (Accountable), ట్రాక్ (Track) చేయగల వ్యవస్థగా ఎన్‌ఎస్‌టీఈపీ పనిచేస్తుంది.

ఈ-సేవా కేంద్రాల ద్వారా పౌరులకు సహాయం (Citizen Assistance through e-Sewa Kendras)

ఈ-సేవా కేంద్రాలు పౌరులకు అనుకూలమైన (Citizen-friendly) సహాయ కేంద్రాలు, ఇవి కోర్టు సముదాయాల్లో ఉంటాయి. డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లను (Digital platforms) స్వయంగా ఉపయోగించలేని కక్షిదారులకు (Litigants) సహాయం చేయడం ద్వారా ఇవి డిజిటల్ అంతరాన్ని (Digital divide) తగ్గిస్తాయి.

అందించే సేవలు (Services Provided):

• కేసు స్థితి, తదుపరి విచారణ తేదీ
• సర్టిఫైడ్ కాపీ దరఖాస్తులు (Certified copy applications)
• ఈ-ఫైలింగ్ (e-filing) సహాయం
• పత్రాలను స్కాన్ (Scan) చేయడం, అప్‌లోడ్ చేయడం
• ఈ-సంతకాలు (e-signatures)
• ఈ-స్టాంప్ (e-stamp) కొనుగోలు
• ఈ-చెల్లింపులు (e-payments)
• ఆధార్ ఆధారిత డిజిటల్ సంతకాలు (Aadhaar-based digital signatures)
• ఈ-కోర్ట్స్ మొబైల్ యాప్‌ను (e-Courts mobile app) డౌన్‌లోడ్ చేయడం
• వీడియో-కాన్ఫరెన్స్ విచారణల్లో (Video-conference hearings) చేరడం
• వర్చువల్ కోర్టుల ద్వారా ట్రాఫిక్ చలాన్ల పరిష్కారం (Traffic challan disposal)
• డిజిటల్ ఛానెల్‌ల ద్వారా తీర్పు (Judgment), ఆర్డర్ (Order) కాపీలు
• న్యాయమూర్తుల సెలవు షెడ్యూళ్లపై (Leave schedules) మార్గదర్శకత్వం
• ఉచిత న్యాయ సహాయంపై (Free legal aid) మార్గదర్శకత్వం
• జైలు సందర్శనల కోసం ఈ-ములాఖత్ (eMulakat) అపాయింట్‌మెంట్లు

ఈ-సేవా కేంద్రాల నెట్‌వర్క్:

2026 జూన్ 30 నాటికి, ఇవి ఉన్నాయి:

• హైకోర్టుల్లో 49 ఈ-సేవా కేంద్రాలు
• జిల్లా కోర్టుల్లో 2,535 ఈ-సేవా కేంద్రాలు

ఏఐ (AI) సహాయక న్యాయ ప్రక్రియలు (AI-Assisted Judicial Processes)

• మూడవ దశ కింద (Phase III), ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ ఏఐ, మెషిన్ లెర్నింగ్ (Machine Learning) ఆధారిత న్యాయపరమైన మద్దతు వైపు పయనిస్తోంది.
• మూడవ దశ మొత్తం వ్యయం రూ.7,210 కోట్లలో, 2027 వరకు హైకోర్టులలో ఏఐ, మెషిన్ లెర్నింగ్ అప్లికేషన్‌ల కోసం రూ.53.57 కోట్లను కేటాయించారు.

ప్రధాన ఏఐ (AI) ఆధారిత కార్యక్రమాలు:

ఈ-ఎస్‌సీఆర్ (eSCR) పోర్టల్ ద్వారా తీర్పులను 18 భారతీయ భాషల్లోకి అనువదిస్తున్నారు. 2025 మార్చి నాటికి హిందీలో 36,344 తో సహా 83,000 పైగా అనువాదాలు పూర్తయ్యాయి.

ఐఐటీ (IIT) మద్రాస్‌తో కలిసి అభివృద్ధి చేసిన ఒక ఏఐ (AI) టూల్ (Tool), ఈ-ఫైల్ చేసిన పిటిషన్లలోని లోపాలను స్వయంచాలకంగా గుర్తిస్తుంది, కేసు మెటాడేటాను (Metadata) సంగ్రహిస్తుంది. దీని నమూనా (Prototype) యాక్సెస్‌ను 200 మంది న్యాయవాదులకు అందించారు.

ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ ప్రాముఖ్యత (Significance of e-Courts Mission)

1. న్యాయ ప్రాప్యత (Access to Justice)

డిజిటల్ ఫైలింగ్, వర్చువల్ విచారణలు (Remote hearings), ఈ-సేవా కేంద్రాలు భౌతికంగా కోర్టు సందర్శనల అవసరాన్ని తగ్గిస్తాయి. సమయం, ఖర్చును ఆదా చేస్తాయి.

2. పారదర్శకత (Transparency)

ఎన్‌జేడీజీ (NJDG), కేసు-ట్రాకింగ్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు (Case-tracking platforms) పెండింగ్ కేసులు, ఆర్డర్‌లు, కేసుల స్థితిని ప్రజలకు కనిపించేలా చేస్తాయి.

3. వేగం, సమర్థత (Speed and Efficiency)

ఈ-ఫైలింగ్, ఈ-సమన్లు (e-Summons), డిజిటల్ చెల్లింపులు, వీడియో విచారణలు విధానపరమైన జాప్యాన్ని తగ్గిస్తాయి.

4. కాగిత రహిత న్యాయవ్యవస్థ (Paperless Judiciary)

రికార్డుల డిజిటలైజేషన్ (Digitisation), కాగిత రహిత కోర్టు ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు భౌతిక ఫైళ్లపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తాయి.

5. క్రిమినల్ జస్టిస్ అనుసంధానం (Criminal Justice Integration)

పోలీసులు, కోర్టులు, జైళ్లు, ప్రాసిక్యూషన్, ఫోరెన్సిక్ సంస్థల మధ్య సమన్వయాన్ని ఐసీజేఎస్ (ICJS) మెరుగుపరుస్తుంది.

6. భాషా సమ్మిళితం (Language Inclusion)

బహుభాషా పోర్టల్‌లు, అనువదించిన తీర్పులు న్యాయవ్యవస్థను పౌరులకు మరింత చేరువ చేస్తాయి.

7. ఏఐ (AI) ఆధారిత మద్దతు

ట్రాన్స్‌క్రిప్షన్, అనువాదం, న్యాయ పరిశోధన, ఫైలింగ్ పరిశీలన, కేసు నిర్వహణలో ఏఐ (AI) సహాయపడుతుంది.

సవాళ్లు (Challenges)

1. డిజిటల్ అంతరం (Digital Divide)

చాలా మంది కక్షిదారులకు డిజిటల్ అక్షరాస్యత (Digital literacy), ఇంటర్నెట్ ప్రాప్యత (Internet access) లేదా పరికరాలు (Devices) ఉండకపోవచ్చు.

2. మౌలిక సదుపాయాల లోపం (Infrastructure Gaps)

డిజిటల్ కోర్టులకు నమ్మకమైన కనెక్టివిటీ (Connectivity), హార్డ్‌వేర్ (Hardware) నిర్వహణ, విద్యుత్ సరఫరా చాలా అవసరం.

3. సైబర్ సెక్యూరిటీ ప్రమాదాలు (Cybersecurity Risks)

కోర్టు రికార్డులు, సాక్ష్యాలు, తీర్పులకు బలమైన డేటా రక్షణ (Data protection), సైబర్ రక్షణ (Cyber safeguards) అవసరం.

4. ఏఐ (AI) జవాబుదారీతనం

ఏఐ (AI) టూల్స్ న్యాయమూర్తులకు సహాయపడాలి కానీ న్యాయపరమైన తార్కికత (Judicial reasoning) లేదా మానవ విచక్షణను (Human discretion) అవి భర్తీ చేయలేవు.

5. భాష, అనువాద కచ్చితత్వం (Language and Translation Accuracy)

న్యాయపరమైన అనువాదాలు కచ్చితంగా ఉండాలి. ఎందుకంటే చిన్న తప్పులు కూడా చట్టపరమైన అవగాహనను ప్రభావితం చేయగలవు.

6. శిక్షణ అవసరాలు (Training Needs)

డిజిటల్ వ్యవస్థలను సమర్థవంతంగా ఉపయోగించడానికి న్యాయమూర్తులు, న్యాయవాదులు, గుమస్తాలు, పోలీసులు, కక్షిదారులకు క్రమం తప్పకుండా శిక్షణ అవసరం.

ముందున్న మార్గం (Way Forward)

1. డిజిటల్ అక్షరాస్యతను బలోపేతం చేయాలి

ఈ-సేవా కేంద్రాలను విస్తరించాలి. మొదటిసారి డిజిటల్ వాడుకదారులకు (First-time digital users) సహాయం చేయడానికి సిబ్బందికి శిక్షణ ఇవ్వాలి.

2. కోర్టు మౌలిక సదుపాయాలను అప్‌గ్రేడ్ (Upgrade) చేయాలి

కోర్టులకు నమ్మకమైన ఇంటర్నెట్, హార్డ్‌వేర్, పవర్ బ్యాకప్ (Power backup), సైబర్‌సెక్యూరిటీ (Cybersecurity) వ్యవస్థలు అవసరం.

3. డేటా రక్షణను (Data Protection) నిర్ధారించాలి

ఎన్‌క్రిప్షన్ (Encryption), సురక్షిత యాక్సెస్ సిస్టమ్‌లు (Secure access systems), ఆడిట్ ట్రయల్స్ (Audit trails) ద్వారా న్యాయపరమైన డేటాను రక్షించాలి.

4. ఏఐ పాలనను (AI Governance) మెరుగుపరచాలి

ప్రతి దశలో మానవ పర్యవేక్షణతో (Human oversight), ఏఐ టూల్స్ సహాయకారిగా, పారదర్శకంగా, జవాబుదారీగా ఉండాలి.

5. బహుభాషా ప్రాప్యతను (Multilingual Access) విస్తరించాలి

తీర్పులు, ఆర్డర్‌లు ప్రాంతీయ భాషల్లో (Regional languages) అందుబాటులో ఉండేలా అనువాద నాణ్యతను మెరుగుపరచాలి.

6. న్యాయ సంస్థల అనుసంధానం

పోలీసులు, కోర్టులు, జైళ్లు, ఫోరెన్సిక్ ల్యాబ్‌ల మధ్య డేటా సాఫీగా ప్రవహించేలా ఐసీజేఎస్ (ICJS) ని బలోపేతం చేయాలి.

7. ఫలితాలను పర్యవేక్షించాలి

పెండింగ్ కేసుల తగ్గింపు, వేగవంతమైన సేవల పంపిణీ (Faster service delivery), మెరుగైన పౌర సంతృప్తి ఆధారంగా డిజిటల్ సంస్కరణలను అంచనా వేయాలి.

ముగింపు (Conclusion)

ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ మోడ్ ప్రాజెక్ట్ (e-Courts Mission Mode Project) భారతదేశ న్యాయవ్యవస్థను మరింత డిజిటల్, పారదర్శకమైన, పౌర-కేంద్రీకృత (Citizen-friendly) వ్యవస్థగా మార్చింది. ఈ-ఫైలింగ్, వర్చువల్ విచారణలు, ఎన్‌జేడీజీ (NJDG), ఈ-సేవా కేంద్రాలు, ఎన్‌ఎస్‌టీఈపీ (NSTEP), ఐసీజేఎస్ (ICJS) ఏకీకరణ, ఏఐ (AI) సహాయక ప్రక్రియలను ఎనేబుల్ (Enable) చేయడం ద్వారా, భౌతికంగా కోర్టులను సందర్శించే అవసరాన్ని తగ్గించి, న్యాయపరమైన సేవలను (Judicial services) సులభతరం చేసింది. అయితే, సాంకేతికత మాత్రమే న్యాయపరమైన జాప్యాలను (Judicial delays) పరిష్కరించలేదు. దీని విజయం మౌలిక సదుపాయాలు, సైబర్ భద్రత, డిజిటల్ అక్షరాస్యత, మానవ పర్యవేక్షణ, సంస్థాగత సంస్కరణలపై (Institutional reform) ఆధారపడి ఉంటుంది. 2027 నాటికి మూడవ దశ (Phase III) అభివృద్ధి చెందుతున్న కొద్దీ, వేగవంతమైన, సరసమైన, సమ్మిళిత (Inclusive) న్యాయ పంపిణీ దిశగా ఈ-కోర్ట్స్ మిషన్ ఒక ప్రధాన ముందడుగుగా మారుతుంది.