నియోజకవర్గాల పునర్విభజన సంస్కరణ: లోక్‌సభలో రాష్ట్రాల వాటాను యథాతథంగా ఉంచే ప్రతిపాదన

ప్రధాన ప్రతిపాదన, దాని ప్రాముఖ్యత (Core Proposal and Its Significance)

• లోక్‌సభ సీట్ల సంఖ్యను దాదాపు 50 శాతం పెంచాలని ఈ ప్రతిపాదన లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. అదే సమయంలో ప్రతి రాష్ట్రానికి ఇప్పుడున్న సీట్ల శాతాన్ని (Percentage share) మార్చకుండా అలాగే కొనసాగిస్తారు.
• ఈ విధానం వల్ల రాష్ట్రాల మధ్య ఉన్న రాజకీయ సమతుల్యత (Balance of power) దెబ్బతినదు. ప్రజలకు ప్రాతినిధ్యం (Representation) కచ్చితంగా పెరుగుతుంది. ఫలితంగా, ప్రాంతీయ అసమానతలు, సమాఖ్య వ్యవస్థలో వచ్చే ఉద్రిక్తతల గురించి ఉన్న ఆందోళనలను ఇది పరిష్కరిస్తుంది.

‘షెడ్యూల్’ విధానం అంటే ఏమిటి? (What is the ‘Schedule’ Mechanism)

• చట్టంలోని ప్రధాన నిబంధనలకు అదనంగా వివరాలు అందించే జాబితాను ‘షెడ్యూల్’ అంటారు. ఇది సంఖ్యాపరమైన డేటాను (Numerical data) వివరంగా తెలియజేస్తుంది.
• ప్రస్తుత సందర్భంలో, ప్రతి రాష్ట్రానికి కేటాయించిన కచ్చితమైన లోక్‌సభ సీట్ల సంఖ్యను ఇది జాబితా చేస్తుంది. సీట్ల పంపిణీలో స్పష్టత, పారదర్శకత (Transparency), సమానమైన అమలును ఇది నిర్ధారిస్తుంది.

రాజ్యాంగ, చట్టపరమైన నేపథ్యం (Constitutional and Legal Context)

• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 82 నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) గురించి చెబుతుంది. ప్రతి జనాభా లెక్కల (Census) తర్వాత పార్లమెంటరీ చట్టం ద్వారా లోక్‌సభ సీట్లను సర్దుబాటు చేయాలని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. అదేవిధంగా, ఆర్టికల్ 170 రాష్ట్ర శాసనసభ (State Assembly) నియోజకవర్గాల పునర్విభజన గురించి చెబుతుంది.
• ఆర్టికల్ 81 లోక్‌సభ నిర్మాణాన్ని వివరిస్తుంది. జనాభా ఆధారంగా రాష్ట్రాలకు దామాషా ప్రాతినిధ్యం (Proportional representation) కల్పించాలనే సూత్రాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది.

పునర్విభజన చట్టాలు, కమిషన్లు (Delimitation Acts and Commissions)

భారతదేశంలో నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కోసం పార్లమెంటు ప్రత్యేక చట్టాలను చేస్తుంది. వీటిని డీలిమిటేషన్ చట్టాలు (Delimitation Acts) అని పిలుస్తారు. డీలిమిటేషన్ కమిషన్‌ను (Delimitation Commission) ఏర్పాటు చేయడానికి ఈ చట్టాలు చట్టపరమైన ఆధారాన్ని (Legal framework) ఇస్తాయి.

• ఆయా జనాభా లెక్కల ఆధారంగా భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు డీలిమిటేషన్ కమిషన్‌ను నాలుగు సార్లు ఏర్పాటు చేశారు. అవి 1952, 1963, 1973, 2002 సంవత్సరాల్లో ఏర్పాటయ్యాయి.
• మన దేశంలో చివరిసారిగా 2002 డీలిమిటేషన్ చట్టం ఆధారంగా పునర్విభజనను చేపట్టారు. 2001 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా ఈ ప్రక్రియను 2008లో పూర్తి చేశారు.
• ఈ కమిషన్ అనేది రాష్ట్రపతి నియమించే ఒక శక్తివంతమైన స్వతంత్ర సంస్థ (Independent body). సాధారణంగా సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి దీనికి చైర్‌పర్సన్‌గా ఉంటారు. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (Chief Election Commissioner), సంబంధిత రాష్ట్రాల ఎన్నికల కమిషనర్లు ఇందులో సభ్యులుగా ఉంటారు.
• ఈ కమిషన్ ఇచ్చే ఆదేశాలకు చట్టబద్ధమైన బలం ఉంటుంది. వాటిని ఏ న్యాయస్థానంలోనూ (Court) సవాలు చేయడానికి వీలు లేదు. దీనివల్ల ఈ ప్రక్రియ తుది నిర్ణయంగా నిలిచిపోతుంది, న్యాయపరమైన వివాదాలు (Litigation) లేకుండా ఇది నివారిస్తుంది.
• షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) వారి జనాభా దామాషా ప్రకారం నియోజకవర్గాల రిజర్వేషన్‌ను కూడా ఈ కమిషనే ఖరారు చేస్తుంది.
• కమిషన్ ఆదేశాలను పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు. కానీ, వాటికి పార్లమెంటు ఆమోదం అవసరం లేదు. దీనివల్ల ఈ ప్రక్రియలో ఎలాంటి రాజకీయ జోక్యం (Political interference) ఉండదు.

పునర్విభజన ప్రక్రియలో తటస్థత (Neutrality), ఏకరూపత (Uniformity), విశ్వసనీయతను (Credibility) కాపాడాలనే ఉద్దేశంతోనే ఈ వ్యవస్థను ఇలా రూపొందించారు.

• డీలిమిటేషన్ చట్టం కింద ఏర్పడిన ఒక చట్టబద్ధమైన సంస్థ (Statutory body) ఈ డీలిమిటేషన్ కమిషన్.
• దీనిని 1952, 1963, 1973, 2002 సంవత్సరాల్లో ఏర్పాటు చేశారు.
• చివరి డీలిమిటేషన్ (2008లో పూర్తి అయింది) 2001 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా జరిగింది.
• కమిషన్ ఆదేశాలకు చట్టబద్ధమైన బలం ఉంటుంది. వాటిని కోర్టులో సవాలు చేయలేము.
• ఆర్టికల్ 82 → జనాభా లెక్కల తర్వాత పునర్విభజన.
• ఆర్టికల్ 170 → రాష్ట్ర అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాల పునర్విభజన.
• ఆర్టికల్ 81 → లోక్‌సభ నిర్మాణం (Composition).
• 42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976) → 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా సీట్ల పంపిణీ నిలుపుదల (Freeze).
• 84వ రాజ్యాంగ సవరణ (2001) → ఈ నిలుపుదలను 2026 తర్వాత వరకు పొడిగించారు.
• 87వ రాజ్యాంగ సవరణ (2003) → సీట్ల సంఖ్యను మార్చకుండా, కేవలం 2001 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా సరిహద్దులను మార్చుకోవడానికి అనుమతి ఇచ్చింది.

విధానంలో మార్పు: వాటా వర్సెస్ మొత్తం సీట్లు (Change in Approach: Share vs Absolute Seats)

• సాధారణంగా, జనాభా మార్పుల ఆధారంగా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన జరిపి సీట్లను పంచుతారు. దీనివల్ల రాష్ట్రాల సీట్ల వాటా (Relative share) మారిపోతుంది.
• ప్రస్తుత ప్రతిపాదన ఈ పాత విధానానికి భిన్నంగా ఉంది. రాష్ట్రాలకు ఇప్పుడున్న దామాషా వాటాలను (Proportional shares) అలాగే ఉంచుతూనే, లోక్‌సభలో మొత్తం సీట్లను ఇది పెంచుతుంది.
• ఈ విధానం వల్ల రాష్ట్రాల మధ్య ఉన్న రాజకీయ ప్రాతినిధ్య సమతుల్యతను (Balance of political representation) మార్చాల్సిన అవసరం రాదు. అదే సమయంలో పెరిగిన జనాభాకు తగినట్లుగా సీట్లను సర్దుబాటు చేయవచ్చు.

ప్రాంతీయ సమతుల్యతపై ప్రభావాలు (Implications for Regional Balance)

• కేవలం జనాభా ఆధారంగా సీట్లు పంచితే తమ ప్రాతినిధ్యం తగ్గిపోతుందని దక్షిణ భారత రాష్ట్రాలు ఆందోళన చెందుతున్నాయి. ఈ ప్రతిపాదన వారి ఆందోళనలను నేరుగా పరిష్కరిస్తుంది.
• దామాషా వాటాను అలాగే ఉంచడం వల్ల, జనాభా తక్కువగా పెరిగిన రాష్ట్రాలు తమ రాజకీయ పలుకుబడిని (Political influence) కోల్పోవు. అలాగే, జనాభా ఎక్కువగా పెరిగిన రాష్ట్రాలు ఎక్కువ సీట్లను పొంది ప్రయోజనం పొందుతాయి.
• దీనివల్ల ప్రాంతీయ అసమతుల్యత (Regional imbalance), రాజకీయ విభేదాల ప్రమాదం తగ్గుతుంది.

జనాభా లెక్కలు, మహిళా రిజర్వేషన్లతో అనుసంధానం (Link with Census and Women’s Reservation)

• తాజా జనాభా లెక్కల సేకరణలో జాప్యం జరిగింది. అందువల్ల 2011 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన చేపట్టాలని ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించింది.
• అదే సమయంలో, లోక్‌సభ సీట్ల పెంపు మహిళలకు 33 శాతం రిజర్వేషన్లు కల్పించడంతో కూడా ముడిపడి ఉంది. సీట్లు పెరిగితే, సాధారణ సీట్లను (General seats) పెద్దగా తగ్గించకుండానే మహిళా రిజర్వేషన్లను అమలు చేయవచ్చు.

ఇందులో ఉన్న ప్రధాన రాజ్యాంగ సూత్రం (Key Constitutional Principle Involved)

• “ఒక వ్యక్తి, ఒక ఓటు, ఒకే విలువ” అనే సూత్రం ప్రకారం, జనాభా ఆధారంగా అందరికీ సమాన ప్రాతినిధ్యం (Equal representation) దక్కాలి.
• అయితే, భారత రాజ్యాంగ విధానం ఈ సూత్రాన్ని సమాఖ్య న్యాయంతో (Federal equity) సమతుల్యం చేస్తుంది. జనాభాను విజయవంతంగా నియంత్రించిన రాష్ట్రాలు నష్టపోకుండా (Not penalised) ఇది చూస్తుంది.
• ప్రస్తుత ప్రతిపాదన ఒక హైబ్రిడ్ విధానాన్ని (Hybrid approach) సూచిస్తోంది. ఒకదానితో ఒకటి పోటీపడే ఈ రెండు సూత్రాలను అనుసంధానించడానికి (Reconcile) ఇది ప్రయత్నిస్తోంది.

ముందున్న మార్గం (Way Forward)

• పునర్విభజన సంస్కరణలకు చట్టబద్ధత (Legitimacy), అందరి ఆమోదం లభించాలంటే కేంద్రం రాష్ట్రాలతో వ్యవస్థాగత చర్చలు (Institutional dialogue) జరపడం చాలా అవసరం.
• పదేపదే వచ్చే వివాదాలను నివారించడానికి, భవిష్యత్తులో చేపట్టే పునర్విభజన ప్రక్రియలు, జనాభా ప్రాతిపదికల (Population benchmarks) గురించి స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలను ప్రభుత్వం రూపొందించాలి.
• ప్రజాస్వామ్య ప్రాతినిధ్యం (Democratic representation), సమాఖ్య స్థిరత్వం (Federal stability) రెండింటినీ కాపాడే ఒక సమతుల్య విధానం అవసరం.

ముగింపు

ప్రతిపాదించిన ఈ పునర్విభజన నమూనా (Delimitation model) భారతదేశ సమాఖ్య నిర్మాణాన్ని (Federal structure) దెబ్బతీయకుండా, ప్రాతినిధ్యాన్ని ఆధునీకరించే ప్రయత్నాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. రాష్ట్రాల దామాషా వాటాలను కాపాడుతూనే సీట్లను పెంచడం ద్వారా, జనాభా వాస్తవాలను, రాజకీయ సమానత్వాన్ని (Political equity) సమతుల్యం చేయాలని ఇది భావిస్తోంది. అయితే పారదర్శకత (Transparency), రాష్ట్రాలతో సంప్రదింపులు జరపడం, రాజ్యాంగ సూత్రాలను కచ్చితంగా పాటించడంపైనే ఈ విధానం దీర్ఘకాలిక విజయం ఆధారపడి ఉంటుంది.