భారతదేశంలో కస్టోడియల్ మరణాలు: న్యాయపరమైన రక్షణలు జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించగలవా?

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)

• తమిళనాడులోని ఒక ట్రయల్ కోర్టు 2020లో జరిగిన సాత్తన్‌కుళం కస్టోడియల్ మర్డర్ కేసులో తొమ్మిది మంది పోలీసులకు మరణశిక్ష విధించింది.
• ఈ తీర్పు కస్టోడియల్ హింసను “అరుదులోకెల్లా అత్యంత అరుదైన (rarest of rare)” నేరంగా అభివర్ణించింది. ప్రభుత్వ అధికార దుర్వినియోగం యొక్క తీవ్రతను ఇది ఎత్తిచూపింది.
• న్యాయపరమైన రక్షణలు, రాజ్యాంగపరమైన భద్రతలు ఉన్నప్పటికీ పదేపదే జరుగుతున్న కస్టోడియల్ మరణాల గురించి ఈ కేసు మరోసారి ఆందోళనలను రేకెత్తించింది.
• కస్టోడియల్ హింసను నివారించడంలో ప్రస్తుతం ఉన్న చట్టపరమైన యంత్రాంగాల సమర్థతపై ఇది ఒక విస్తృతమైన పాలనాపరమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తింది.

నేపథ్యం మరియు సందర్భం (Background and Context)

• రాజ్యాంగపరమైన హామీలు మరియు పదేపదే న్యాయస్థానాల జోక్యాలు ఉన్నప్పటికీ భారతదేశంలో కస్టోడియల్ మరణాలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.
• మన పోలీసు వ్యవస్థ ఇంకా వలసవాద కాలం నాటి పద్ధతులను కొనసాగిస్తోంది. ఇది హక్కుల ఆధారిత దర్యాప్తు కంటే బలవంతపు పద్ధతుల (coercion) పైనే ఎక్కువగా ఆధారపడుతోంది.
• జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC) వంటి పర్యవేక్షణ సంస్థలు ఉన్నప్పటికీ, నిర్మాణాత్మక పరిమితుల కారణంగా వాటి అమలు బలహీనంగానే ఉంది.
• ప్రత్యేకమైన హింస వ్యతిరేక చట్టం (anti-torture law) లేకపోవడం జవాబుదారీతనాన్ని మరింత బలహీనపరుస్తోంది. తత్ఫలితంగా, కస్టోడియల్ హింస అనేది ఎక్కడో అరుదుగా జరిగే సంఘటనల కంటే వ్యవస్థాగత పాలనా వైఫల్యాన్ని (systemic governance failure) ప్రతిబింబిస్తుంది.

కస్టోడియల్ మరణం భావన (Concept of Custodial Death)

పోలీసు లేదా జ్యుడీషియల్ కస్టడీలో ఉన్నప్పుడు హింస, మితిమీరిన బలప్రయోగం లేదా నిర్లక్ష్యం కారణంగా ఒక వ్యక్తి మరణించడాన్ని ‘కస్టోడియల్ మరణం’ అంటారు. పోలీస్ కస్టడీ మరణాలు సాధారణంగా విచారణ (interrogation) సమయంలో సంభవిస్తాయి, అయితే జ్యుడీషియల్ కస్టడీ మరణాలు జైళ్లలో అధ్వాన్నమైన పరిస్థితులు లేదా హింస కారణంగా జరుగుతాయి. ఇలాంటి సంఘటనలు ప్రాథమిక హక్కుల ప్రత్యక్ష ఉల్లంఘనను సూచిస్తాయి మరియు ప్రభుత్వ అధికార దుర్వినియోగాన్ని సూచిస్తాయి. ప్రభుత్వం తన నియంత్రణలో ఉన్న వ్యక్తులను రక్షించాలి కానీ వారికి హాని చేయకూడదు అనే ప్రాథమిక సూత్రాన్ని ఇవి దెబ్బతీస్తాయి.

కస్టోడియల్ మరణాల రకాలు: కస్టోడియల్ మరణాలు ప్రధానంగా రెండు రకాలు:

1. పోలీస్ కస్టడీ మరణం (Police Custody Death): విచారణ లేదా దర్యాప్తు సమయంలో పోలీస్ స్టేషన్ లేదా లాకప్‌లో పోలీసుల అదుపులో ఉన్నప్పుడు వ్యక్తి మరణించడం.
2. జ్యుడీషియల్ కస్టడీ మరణం (Judicial Custody Death): కోర్టు ఆదేశాల మేరకు ఒక వ్యక్తిని జైలు లేదా కారాగారంలో ఉంచినప్పుడు మరణించడం.

రాజ్యాంగ చట్రం – ఆర్టికల్ 21 (Constitutional Framework)

• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం, చట్టం ద్వారా నిర్దేశించబడిన విధానం (procedure established by law) ప్రకారం తప్ప, ఏ వ్యక్తి యొక్క ప్రాణాన్ని లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించరాదు.
• కాలక్రమేణా, సుప్రీంకోర్టు దీని పరిధిని విస్తరించి.. గౌరవంగా జీవించే హక్కు, హింసకు వ్యతిరేకంగా రక్షణ మరియు కస్టడీలో మానవతా దృక్పథంతో వ్యవహరించడం లాంటి వాటిని ఆర్టికల్ 21లో చేర్చింది.
• మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో, చట్టపరమైన ప్రక్రియ న్యాయంగా, సమంజసంగా ఉండాలని కోర్టు పేర్కొంది. తద్వారా ఆర్టికల్ 21 ను ‘సబ్‌స్టాంటివ్ డ్యూ ప్రాసెస్’ హామీగా విస్తరించింది.
• నీలాబతి బెహరా వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ ఒడిశా కేసులో, కస్టోడియల్ మరణాలకు బాధితులకు నష్టపరిహారం చెల్లించే బాధ్యత ప్రభుత్వానిదే అని కోర్టు నిర్ధారించింది, దీనిని ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనగా గుర్తించింది.
• జోగిందర్ కుమార్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ యూపీ కేసులో, అరెస్టు ఏకపక్షంగా ఉండకూడదని, ప్రక్రియపరమైన భద్రతలను తప్పక పాటించాలని కోర్టు నొక్కిచెప్పింది.
• ఈ తీర్పులన్నీ సమిష్టిగా.. కస్టోడియల్ హింస అనేది జీవించే హక్కు మరియు గౌరవానికి (right to life and dignity) ప్రత్యక్ష ఉల్లంఘన అని నిర్ధారిస్తాయి.

డేటా మరియు పోకడలు (Data and Trends)

• 2025-26లో భారతదేశంలో దాదాపు 170 కస్టోడియల్ మరణాలు నమోదయ్యాయి, ఇది ఈ సమస్య ఇంకా కొనసాగుతోందని ప్రతిబింబిస్తోంది.
• గత ఐదేళ్లుగా ఈ గణాంకాలు స్థిరంగా ఎక్కువగా ఉన్నాయి, ఇవి విడిగా జరిగే సంఘటనల కంటే వ్యవస్థాగత సమస్యను (systemic issue) సూచిస్తున్నాయి.
• బీహార్ మరియు రాజస్థాన్ వంటి కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఈ సంఘటనలు ఎక్కువగా జరుగుతున్నాయి, ఇది పాలనాపరమైన అసమానతలను ఎత్తిచూపుతోంది.
• ఇలా ఉన్నప్పటికీ, ఇందులో జవాబుదారీతనం అతి తక్కువగానే ఉంది. శిక్ష లేదా క్రమశిక్షణా చర్యలకు దారితీసే కేసులు బహుశా తక్కువగానే ఉంటున్నాయి.

ఇమిడి ఉన్న ప్రధాన సమస్యలు (Core Issues Involved)

• కస్టోడియల్ మరణాల కొనసాగింపు.. ప్రధానంగా పోలీసు వ్యవస్థలోని నిర్మాణాత్మక బలహీనతలతో ముడిపడి ఉంది.
• ఫోరెన్సిక్ మౌలిక సదుపాయాలు లేకపోవడం వల్ల నేరాలను నిరూపించడానికి బలవంతపు విచారణ పద్ధతులపై ఆధారపడటం ఎక్కువగా ఉంది.
• సంస్థాగత సంస్కృతి (Institutional culture) తరచుగా తప్పు చేసిన అధికారులను కాపాడుతుంది. ఇది శిక్ష పడదు అనే ధీమాను (culture of impunity) సృష్టిస్తుంది.
• నిర్దిష్ట హింస వ్యతిరేక చట్టం (anti-torture law) లేకపోవడం, ఐక్యరాజ్యసమితి కన్వెన్షన్ (UNCAT)ను ఆమోదించకపోవడం వంటి చట్టపరమైన లోపాలు జవాబుదారీతనాన్ని బలహీనపరుస్తాయి.
• ప్రాసిక్యూషన్ (విచారణ) కు ముందు ప్రభుత్వ అనుమతి తప్పనిసరి (prior sanction) వంటి ప్రక్రియపరమైన అడ్డంకులు న్యాయాన్ని మరింత ఆలస్యం చేస్తాయి.

న్యాయపరమైన రక్షణలు (Judicial Safeguards)

కస్టోడియల్ హింసను నివారించడానికి సుప్రీంకోర్టు అనేక భద్రతలను నిర్దేశించింది.

• డి.కె. బసు వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ వెస్ట్ బెంగాల్ కేసులో, అరెస్టు మరియు నిర్బంధానికి సంబంధించిన మార్గదర్శకాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఇందులో తప్పనిసరి వైద్య పరీక్షలు, అరెస్ట్ గురించి బంధువులకు సమాచారం ఇవ్వడం వంటివి ఉన్నాయి.
• ప్రకాష్ సింగ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో, జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించడానికి ‘పోలీస్ కంప్లైంట్స్ అథారిటీ’ల ఏర్పాటు వంటి సంస్కరణలు తప్పనిసరి చేయబడ్డాయి.
• పరమవీర్ సింగ్ సైనీ వర్సెస్ బల్జీత్ సింగ్ కేసులో, పోలీస్ స్టేషన్లలో సీసీటీవీ కెమెరాలను ఏర్పాటు చేయడం తప్పనిసరి చేయబడింది.
• అయితే, వీటి బలహీనమైన అమలు.. వాటి ప్రభావాన్ని పరిమితం చేస్తూనే ఉంది.

పరిణామాలు / ప్రభావాలు (Implications)

• కస్టోడియల్ మరణాలు చట్ట అమలు సంస్థల (law enforcement agencies) పట్ల ప్రజల విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీయడం ద్వారా చట్టబద్ధమైన పాలన (రూల్ ఆఫ్ లా) ను నిర్వీర్యం చేస్తాయి.
• ఇవి అణగారిన వర్గాలను (marginalized communities) అసమానంగా ప్రభావితం చేస్తాయి. సామాజిక అసమానతలను మరింత బలపరుస్తాయి.
• అలాంటి సంఘటనలు అంతర్జాతీయ స్థాయిలో భారతదేశ మానవ హక్కుల కీర్తిని కూడా దెబ్బతీస్తాయి.
• అంతేకాకుండా, చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియ (due process) కంటే బలవంతపు పద్ధతులను ప్రోత్సహించడం ద్వారా ఇవి క్రిమినల్ జస్టిస్ వ్యవస్థను (criminal justice system) బలహీనపరుస్తాయి.

సవాళ్లు / విమర్శలు (Challenges / Criticisms)

• రక్షణలు తరచుగా సమర్థవంతంగా అమలు కాకపోవడంతో అమలులోని అంతరాలు (Implementation gaps) ఒక ప్రధాన ఆందోళనగా మిగిలిపోయాయి.
• విచారణకు ముందు ప్రభుత్వ అనుమతి తప్పనిసరి వంటి చట్టపరమైన నిబంధనలు అధికారుల జవాబుదారీతనాన్ని ఆలస్యం చేస్తాయి.
• దర్యాప్తులు తరచుగా సుదీర్ఘంగా సాగుతాయి, ఇది ముఖ్యమైన సాక్ష్యాలు కోల్పోవడానికి దారితీస్తుంది.
• స్వతంత్ర పర్యవేక్షణ (independent oversight) లేకపోవడం వల్ల సంస్థాగత పక్షపాతం కొనసాగడానికి ఆస్కారం ఏర్పడుతుంది.
• అదనంగా, జైళ్లలో ఖైదీల రద్దీ (prison overcrowding) జ్యుడీషియల్ కస్టడీలో మరణాలకు దోహదం చేస్తుంది.

ముందున్న మార్గం (Way Forward)

• చట్టపరమైన చట్రాన్ని బలోపేతం చేయడానికి భారతదేశం సమగ్రమైన హింస వ్యతిరేక చట్టాన్ని (anti-torture law) తీసుకురావాలి మరియు UNCAT ను ఆమోదించాలి.
• దర్యాప్తులు ఫోరెన్సిక్ మరియు సాక్ష్యాల ఆధారిత (evidence-based) పద్ధతుల వైపు మళ్లాలి.
• నిష్పాక్షికతను నిర్ధారించడానికి కస్టోడియల్ మరణాల కేసులను స్వతంత్ర సంస్థలు విచారించాలి.
• సీసీటీవీల ఏర్పాటు నిబంధనలతో సహా జవాబుదారీ యంత్రాంగాల కఠినమైన అమలు అత్యవసరం.
• దీర్ఘకాలిక మార్పు కోసం శిక్షణ, మానవ హక్కుల అవగాహన, సంస్థాగత పునర్నిర్మాణంపై దృష్టి సారించే పోలీసు సంస్కరణలు అవసరం.

ముగింపు (Conclusion)

సాత్తన్‌కుళం తీర్పు కస్టోడియల్ హింస పట్ల బలమైన న్యాయపరమైన ప్రతిస్పందనను ప్రతిబింబిస్తుంది. అయితే, వ్యవస్థాగత సంస్కరణలు మాత్రం అత్యంత ఆవశ్యకం. ఆర్టికల్ 21ని రక్షించాలంటే నేరస్థులకు శిక్ష విధించడం మాత్రమే కాకుండా, పోలీసుల పద్ధతులలో సమూల మార్పు (transformation) తీసుకురావాలి. రాజ్యాంగ విలువలను మరియు ప్రజల విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టడానికి చట్ట అమలులో హక్కుల ఆధారిత విధానం (rights-based approach) కీలకం.