స్వదేశ్ దర్శన్ 2.0 కింద భువనగిరి కోట అనుభవ జోన్ (Experiential Zone), రోప్‌వే, వారసత్వ పర్యాటక మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళిక

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

తెలంగాణ ప్రభుత్వం భువనగిరి కోటలో పర్యాటక అభివృద్ధి పనులను వేగవంతం చేసింది. ఇందులో ప్రయాణికుల రోప్‌వే నిర్మాణంతో పాటు వారసత్వ కట్టడాల (Heritage structures) పునరుద్ధరణ పనులు ఉన్నాయి. పర్యాటక శాఖ మంత్రి జూపల్లి కృష్ణారావు ఈ పనులను పరిశీలించారు. 2026 అక్టోబర్ 2 నాటికి ఈ పనులను పూర్తి చేయాలని ఆయన అధికారులను ఆదేశించారు. కేంద్ర ప్రభుత్వ స్వదేశ్ దర్శన్ పథకం 2.0 (Swadesh Darshan Scheme 2.0) కింద “భువనగిరి కోట అనుభవ జోన్ అభివృద్ధి” పేరుతో ఈ ప్రాజెక్టును చేపట్టారు. దీనికి ప్రభుత్వం ₹56.81 కోట్లను ఆమోదించింది.

భువనగిరి కోట గురించి

• కేటగిరీ: చారిత్రక కోట
• స్థానం: యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా, తెలంగాణ
• దీన్ని ఒక పెద్ద అండాకార ఏకశిలా (Monolithic rock) గుట్టపై నిర్మించారు.
• ఈ గుట్ట సుమారు 610 మీటర్ల ఎత్తు ఉంటుంది.
• ఇది దక్షిణం వైపు నుంచి చూస్తే తాబేలులా, పశ్చిమం వైపు నుంచి చూస్తే పడుకున్న ఏనుగులా కనిపిస్తుంది.

చారిత్రక నేపథ్యం

• ఈ ప్రాంతంలో నియోలిథిక్ (Neolithic), మధ్యయుగాలకు చెందిన మానవ నివాసాల ఆనవాళ్లు ఉన్నాయి.
• పురావస్తు అవశేషాల్లో ఇవి ఉన్నాయి: రాతి గొడ్డళ్లు, బాణాలు, కత్తులు, సమాధులు, ప్రాచీన నివాసాల ఆనవాళ్లు.
• విష్ణుకుండినుల కాలం నాటి నాణేలు కూడా ఇక్కడ లభించాయని చరిత్రకారులు చెబుతారు.

రాజవంశాల అనుబంధం

• ఈ కోటకు పశ్చిమ చాళుక్య వంశానికి (Western Chalukya dynasty) చెందిన ఆరవ విక్రమాదిత్యునితో సంబంధం ఉంది.
• కాకతీయుల కాలంలో ఇది ఎంతో ప్రాముఖ్యత పొందింది.
• ఆ తర్వాత ఇది కుతుబ్ షాహీల ఆధీనంలోకి వెళ్ళింది.
• 1687లో మొఘలులు గోల్కొండను జయించిన తర్వాత, ఇది మొఘలుల నియంత్రణలోకి వచ్చింది.
• సర్వాయి పాపన్న 1708లో ఓరుగల్లును జయించి, ఆ తర్వాత భువనగిరిని ఆక్రమించాడని చరిత్ర చెబుతోంది.

వాస్తు లక్షణాలు

• ఎత్తైన రక్షణ గోడలు, విశాలమైన గదులు.
• పటిష్టమైన కోట ద్వారం.
• రాచరికపు రాజభవనాలు, ప్రాంగాణాలు.
• గుర్రపుశాలలు, ధాన్యాగారాలు, సైనిక నివాసాలు.
• గుహలు, రహస్య భూగర్భ సొరంగాలు.
• చాళుక్య, కాకతీయ శైలి శిల్పాలు.
• ప్రవేశ ద్వారాలు, గోడల నిర్మాణంలో ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్ప ప్రభావం.

భువనగిరి కోట అనుభవ జోన్ (Experiential Zone) అంటే ఏమిటి?

కింది అంశాలను కలిపి భువనగిరి కోటను ఆధునిక వారసత్వ పర్యాటక కేంద్రంగా మార్చడమే ఈ ప్రాజెక్టు లక్ష్యం:

• వారసత్వ సంరక్షణ
• సందర్శకులకు మెరుగైన ప్రాప్యత (Visitor access)
• పర్యాటక సదుపాయాలు
• డిజిటల్ ఇంటర్‌ప్రిటేషన్ (Digital interpretation)
• భద్రత, నిఘా వ్యవస్థలు (Safety and surveillance systems)
• పర్యావరణ హితమైన రవాణా
• మెరుగైన వ్యర్థ, నీటి నిర్వహణ

కోట చారిత్రక స్వభావం దెబ్బతినకుండా పర్యాటక అనుభవాన్ని ఆధునికీకరించాలని ఈ ప్రాజెక్టు లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

ప్రాజెక్టులోని ప్రధాన విభాగాలు

1. ప్రయాణికుల రోప్‌వే వ్యవస్థ (Passenger Ropeway System)

కొండపై ఉన్న కోటను సులభంగా చేరుకునేందుకు ప్రయాణికుల రోప్‌వేను నిర్మిస్తారు.

ప్రధాన లక్షణాలు:

• ప్రాజెక్టు వ్యయం: ₹17.91 కోట్లు.
• రోప్‌వే వ్యవస్థ: మోనోకేబుల్ జిగ్-బ్యాక్ వ్యవస్థ (Monocable Jig-Back System).
• పొడవు: సుమారు 1,020 మీటర్లు.
• ఎత్తు వ్యత్యాసం: దాదాపు 180 మీటర్లు.
• క్యాబిన్ల సంఖ్య: 6 పని చేసే క్యాబిన్లు, 1 అదనపు క్యాబిన్.
• క్యాబిన్ సామర్థ్యం: ఒక్కో క్యాబిన్‌లో ఆరుగురు వ్యక్తులు.
• ప్రయాణికుల సామర్థ్యం: గంటకు 250-300 మంది.
• గరిష్ట వేగం: సెకనుకు ఆరు మీటర్లు.

టర్న్‌కీ పద్ధతిలో (Turnkey basis) డిజైన్, సరఫరా, ఇన్‌స్టాలేషన్, టెస్టింగ్, కమిషనింగ్ వంటి పనులను కాంట్రాక్టర్లు పూర్తి చేస్తారు.

2. వారసత్వ కట్టడాల పునరుద్ధరణ (Restoration of Heritage Structures)

కోట చారిత్రక ప్రాముఖ్యతను కాపాడేందుకు కొండపై ఉన్న వారసత్వ కట్టడాలను పునరుద్ధరిస్తారు.

ఈ పునరుద్ధరణ కార్యక్రమంలో కింది పనులు ఉంటాయి:

• పాత నిర్మాణాల మరమ్మతు, సంరక్షణ.
• రాతి దారులు, మెట్ల పునరుద్ధరణ.
• దారులను చెక్కడం, చదును చేయడం.
• రాతి కట్టడాల పనులు.
• వ్యూయింగ్ ఏరియాల (Viewing areas) అభివృద్ధి.
• ఇంటర్‌ప్రిటేషన్ సెంటర్ కోసం టెన్సైల్ రూఫింగ్ (Tensile roofing).

3. రోడ్లు, పార్కింగ్, ప్రాప్యత (Roads, Parking and Accessibility)

సందర్శకులు సులభంగా చేరుకోవడానికి ఈ ప్రాజెక్టు కింద రోడ్లు, క్రమబద్ధమైన పార్కింగ్ సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేస్తారు.

ప్రధాన పనులు:

• అప్రోచ్ రోడ్ల (Access roads) అభివృద్ధి, పార్కింగ్ సదుపాయాలు.
• వరద నీటి కాలువలు, బాక్స్ కల్వర్టులు, రిటైనింగ్ వాల్స్.
• ఫుట్‌పాత్‌లు, రోప్‌వే కింది స్టేషన్ చుట్టూ రోడ్లు.
• సుమారు 2.9 ఎకరాల్లో పార్కింగ్ సదుపాయాలు.

సందర్శకుల రాకపోకల కోసం 26 సీట్ల ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలను అందిస్తారు. వీటికి ఛార్జింగ్ సదుపాయాలను కూడా ఏర్పాటు చేస్తారు.

4. ప్రవేశ ద్వారం, సందర్శకుల సదుపాయాలు (Entrance Plaza and Visitor Amenities)

ప్రధాన రిసెప్షన్, సందర్శకుల నిర్వహణ ప్రాంతంగా ఎంట్రన్స్ జోన్‌ను అభివృద్ధి చేస్తారు.

దీనిలోని సదుపాయాలు:

• పరిపాలనా విభాగం (Administrative block), ప్రవేశ ద్వారం, ప్రహరీ గోడ.
• మరమ్మతులు చేసిన, కొత్తగా నిర్మించిన విశ్రాంతి గదులు.
• పిల్లల ఆట స్థలం, శిల్పాల ప్రదర్శన ప్రాంతం (Sculpture zone).
• పెర్గోలాస్ (Pergolas), కూర్చునే ప్రదేశాలు, ఫుడ్ కియోస్క్‌లు.

సందర్శకులకు సౌకర్యంగా ఉండేలా, వారు ఎక్కువ సమయం గడిపేలా ఈ సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు.

5. ఇంటర్‌ప్రిటేషన్ సెంటర్ (Interpretation Centre)

కోట చరిత్ర, వాస్తుశిల్పం, సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యతను సందర్శకులు అర్థం చేసుకునేందుకు ఒక ఇంటర్‌ప్రిటేషన్ సెంటర్‌ను ఏర్పాటు చేస్తారు.

ఇందులో ఇవి ఉండవచ్చు:

• ప్రదర్శనలు, నమూనాలు (Models).
• మ్యాప్‌లు, చారిత్రక కాలక్రమాలు (Historical timelines).
• ఆడియో-విజువల్ ప్రదర్శనలు, డిజిటల్ కథనాలు.
• స్థానిక సంప్రదాయాలు, వారసత్వ సంపదపై సమాచారం.

6. యుటిలిటీ, పర్యావరణ మౌలిక సదుపాయాలు (Utility and Environmental Infrastructure)

సురక్షితమైన, సుస్థిరమైన (Sustainable) పర్యాటకానికి అవసరమైన ప్రాథమిక వసతులను ఈ ప్రాజెక్టు కింద కల్పిస్తారు.

వీటిలో ఇవి ఉంటాయి:

• అంతర్గత, బాహ్య విద్యుద్దీకరణ (Electrification), ఆరుబయట వీధి దీపాలు.
• నీటి సరఫరా వ్యవస్థ, నీటి నిల్వ సంపు (Sump).
• బయోడైజెస్ట్ ట్యాంకుల ద్వారా మురుగునీటి శుద్ధి.
• చెత్త బుట్టల ద్వారా ఘన వ్యర్థాల సేకరణ, పారిశుద్ధ్య సదుపాయాలు.

కాలుష్యాన్ని నివారించడానికి, కోట పరిసరాలను రక్షించడానికి ఈ మౌలిక సదుపాయాలు చాలా అవసరం.

7. సందర్శకుల భద్రత, డిజిటల్ నిఘా (Visitor Safety and Digital Surveillance)

ఈ ప్రాజెక్టులో అత్యాధునిక భద్రతా వ్యవస్థలు, రద్దీ నియంత్రణ (Crowd-management) వ్యవస్థలను పొందుపరిచారు.

ప్రధాన ఏర్పాట్లు:

• సీసీటీవీ కెమెరాలు, అత్యవసర కాల్ బాక్స్‌లు.
• కెమెరా పోల్స్, సహాయక మౌలిక సదుపాయాలు.
• 32-ఛానల్ నెట్‌వర్క్ వీడియో రికార్డర్, 45 రోజుల వీడియో నిల్వ సామర్థ్యం.
• ఒక గంట బ్యాకప్‌తో అంతరాయం లేని విద్యుత్ సరఫరా (UPS).
• రద్దీ నిర్వహణ, నిఘా వ్యవస్థలు.
• ఎక్స్-రే బ్యాగేజీ స్కానింగ్ (X-ray baggage scanning).
• వీడియో ప్రసారం కోసం 100 Mbps ఇంటర్నెట్ లీజుడ్ లైన్.

సమగ్ర వారసత్వ, ఆధ్యాత్మిక పర్యాటక సర్క్యూట్ (Integrated Heritage and Spiritual Tourism Circuit)

కింది ప్రాంతాలను కలుపుతూ ఒక సమగ్ర పర్యాటక సర్క్యూట్‌ను రూపొందించాలని తెలంగాణ ప్రభుత్వం యోచిస్తోంది:

• యాదాద్రి
• భువనగిరి కోట
• కొలనుపాక

ఈ సర్క్యూట్ ప్రాముఖ్యత:

• యాదాద్రి: శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయంతో ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక, తీర్థయాత్రా కేంద్రం.
• భువనగిరి కోట: చారిత్రక, సాహస పర్యాటక (Adventure tourism) కేంద్రం.
• కొలనుపాక: ముఖ్యమైన మతపరమైన, వారసత్వ కేంద్రం. ముఖ్యంగా ప్రాచీన జైన దేవాలయానికి ఇది ప్రసిద్ధి.

స్వదేశ్ దర్శన్ పథకం 2.0 అంటే ఏమిటి?

• స్వదేశ్ దర్శన్ పథకం అనేది కేంద్ర పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించిన కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం (Central Sector Scheme).
• మొదట్లో ఈ పథకం థీమ్ ఆధారిత (Theme-based) పర్యాటక సర్క్యూట్ల అభివృద్ధిపై దృష్టి సారించింది.
• స్వదేశ్ దర్శన్ 2.0 అనేది గమ్యస్థానాల (Destination-centred) అభివృద్ధి, సుస్థిర విధానంపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇది కింది వాటికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది:
  • సుస్థిర పర్యాటక అభివృద్ధి (Sustainable tourism development)
  • గమ్యస్థానాల నిర్వహణ (Destination management)
  • స్థానిక సంఘాల భాగస్వామ్యం
  • పర్యాటకులకు మెరుగైన అనుభూతిని అందించడం
  • వారసత్వ కట్టడాల సంరక్షణ (Heritage conservation)
  • ఉపాధి కల్పన
  • ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ పెట్టుబడులు
  • సహజ, సాంస్కృతిక వనరుల బాధ్యతాయుత వినియోగం

ఈ పథకం కింద భువనగిరి కోట ప్రాజెక్టుకు ప్రభుత్వం ₹56.81 కోట్లను మంజూరు చేసింది.

ప్రాజెక్టు ప్రాముఖ్యత

• మెరుగైన ప్రాప్యత (Improved accessibility): రోప్‌వే నిర్మాణం వల్ల వృద్ధులు, పిల్లలు, నడవలేని పర్యాటకులు కూడా కొండపై ఉన్న కోటను సులభంగా చేరుకోవచ్చు.
• వారసత్వ సంరక్షణ (Heritage conservation): పునరుద్ధరణ పనుల వల్ల కోటలోని చారిత్రక కట్టడాలను రక్షించవచ్చు. అవి మరింత పాడవకుండా కాపాడవచ్చు.
• పర్యాటక వైవిధ్యం (Tourism diversification): ఈ ప్రాజెక్టు వారసత్వ, ఆధ్యాత్మిక, వినోద, సాహస పర్యాటకాలను కలుపుతుంది.
• ప్రాంతీయ అభివృద్ధి (Regional development): పర్యాటకుల రాక పెరగడం వల్ల హోటళ్లు, రవాణా సేవలు, గైడ్‌లు, చేతివృత్తుల వారు, స్థానిక వ్యాపారులకు ప్రయోజనం కలుగుతుంది.
• ఉపాధి కల్పన (Employment generation): నిర్మాణం, నిర్వహణ, ఆతిథ్యం, భద్రత, పర్యాటక సేవల రంగాల్లో ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా ఉద్యోగాలు లభిస్తాయి.
• పర్యాటకులు ఎక్కువ సమయం గడపడం: యాదాద్రి, భువనగిరి, కొలనుపాకలను అనుసంధానించడం వల్ల సందర్శకులు ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువ సమయం గడిపే అవకాశం ఉంటుంది.
• సందర్శకుల భద్రత (Visitor safety): నిఘా కెమెరాలు, అత్యవసర వ్యవస్థలు, క్రమబద్ధమైన రాకపోకల వల్ల కొండ కోటలో భద్రత మెరుగుపడుతుంది.
• సుస్థిర రవాణా (Sustainable mobility): ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు, పర్యాటకుల కోసం క్రమబద్ధమైన రవాణా వ్యవస్థల వల్ల ట్రాఫిక్ రద్దీ, కాలుష్యం తగ్గుతాయి.

ముగింపు

చారిత్రక భువనగిరి కోటను తెలంగాణలో ఒక ప్రధాన వారసత్వ పర్యాటక కేంద్రంగా మార్చగల సామర్థ్యం భువనగిరి కోట అనుభవ జోన్‌కు ఉంది. రోప్‌వే, పునరుద్ధరణ పనులు, సందర్శకుల సదుపాయాలు, సమగ్ర యాదాద్రి-భువనగిరి-కొలనుపాక సర్క్యూట్ వల్ల ప్రజలకు సౌకర్యాలు పెరగడమే కాకుండా ఉపాధి అవకాశాలు వస్తాయి. ప్రాంతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా బలపడుతుంది. అయితే, ఆధునిక పర్యాటక సదుపాయాలకు, భువనగిరి కోట చారిత్రక వైభవాన్ని కాపాడటానికి మధ్య సమతుల్యత పాటించినప్పుడే ఈ ప్రాజెక్టు విజయవంతం అవుతుంది.